سەرەکی » کەلتوور » هۆكارەكانی فریودانی هاووڵاتیان‌ و بردنی پارەكانیان

هۆكارەكانی فریودانی هاووڵاتیان‌ و بردنی پارەكانیان

هێمن كامیل*

ساڵانێكە و بەتایبەتی لە دوای ساڵی 2003ەوە دیاردەیەك لە هەرێمی كوردستان ‌و شاری كەركوكیش سەریهەڵداوە بە جۆرێك كەم شار و شارۆچكەی هەرێمی كوردستان هەیە دیادەی فریودان‌ و قۆڵبڕین‌ و بردنی پارە و سامان ‌و سەرمایەی هاووڵاتیانی تیدا رووی نەدابێت نوێترین رووداویش ئەوەی سلێمان هەڵشۆییە لەناوچەی پشدەر.

دیارە هەر دیاردەیەكی نوێ‌ كە لە كۆمەڵگەیەكدا سەرهەڵدەدات ئەبێت بگەرێین بەدوای ئەو هۆكارە بنەڕەتی‌ و بنچینەیانەی كەدەبنە هۆكار و پاڵنەری دروستبوونی. چونكە ناكرێت كاتێك كۆمەڵگە رووبەڕووی دیاردەیەكی نوێ‌ دەبێتەوە وا بەسانایی بەسەریدا گوزەر بكەیت.

وەك ئەوەی ئێستا روودەدات لەبەرانبەر دیاردەیەكی لەم جۆرەدا كەساڵانێكە بەهەزاران كەس لەكوردستان بوونەتە قوربانی تیایدا، بەشێوەی تەنزئامێز گوزارشتی لێبكەین ‌و بەئاستێكی نزمی دەربڕین بەرانبەر قوربانییەكانی قسە بكەین.

ئەوەندەی لەهۆكارەكانی ئەم دیاردەیە وردبوومەتەوە گەیشتووم بەوەی كەئەم فاكتەرانەی خوارەوە بوونەتە بنەمای سەرەكی سەرهەڵدانی ئەم دیاردەیە.

یەكەم/ نەبوونی سیستەمێكی متمانەپێكراوی بانكی لەكوردستان كەئەمە وایكردووە خەڵكی بەناچاری پارە و سەرمایە پاشكەوتكراوەكەیان لەماڵەوە هەڵبگرن نەك لەبانكێكدا دایبنێن‌ و ساڵانەش هەم برێكی زیادكراو ئەچێتە سەر پارەكەیان‌ و هەم پارێزراوترە وەك لەوەی لەماڵەوە بێت. هەر بۆیە تاوەكو نەبینە خاوەنی سیستمێكی پێشكەوتووی بانكی ئەوە بەردەوام بوونی ئەم دیاردەیە شتێكی چاوەڕێكراوە.

دووەم/ نەبونی پرۆژەی ئابووری خاوەن پشك بۆ نمونە ئەگەر لە هەر شار و شارۆچكە و ناوچەیەكی كوردستان چەندین پرۆژەی وەبەرهێنان ئەنجام بدرایە و خەڵكیش بەهێندەی توانا ئابووری ‌و داراییەكەیان بەشدارییان تێدا بكردایە و مانگانە یان ساڵانە بەپێی بەشداری پشكەكەیان قازانجیان دەست بكەوتایە ئیتر چی پێویستی دەكرد خەڵكی كوردستان پارە و زێڕەكانیان لەماڵەوە هەڵبگرن. كەمەزەندە دەكرێت هاووڵاتیانی كوردستان بە بەهای زیاتر لەچل ملیار دۆلار زێڕیان لەماڵەوە هەڵگرتبێت، ئەمە جگە لەرێژەیەكی زۆر زیاتر لەپارەی نەختینەیی. ئەگەر ئەم داهاتە بخرایەتە پرۆژەی وەبەرهێنانی هاوبەش‌ و خاوەن پشكەوە ئەوە هەم كوردستان ئەبووە ناوچەیەكی پێشكەوتووی ئابووری ‌و هەم هاتنە ئارای دیاردەی قوڵبڕین ئاوا ئاسان نەدەبوو. بۆ نمونە دەوڵەتی میسر كاتێك لەساڵی 2014 كەناڵی دووەمی سوێسی دەستپێكرد ئەو پرۆژە ستراتیژی‌ و نەتەوەییە گرنگەی بەشێوەی پشك ئەنجامداو تەواوی كرد. تەنانەت هاووڵاتی بۆی هەبوو بە (دە جونەی میسری) بەشدار بێت لەپرۆژەكەدا كە ئەو كاتە ئەیكردە تەنها هەزار دیناری عیراقی تەنانەت هاووڵاتی كوردیش هەیە بەبڕی زۆر پشكی لەپرۆژەكە كڕی ‌و ئەڵێت ئێستا لەهەر كوێی دنیا بم ئەتوانم لەو پارەیە رابكێشم كەئەچێتە سەر هەژمارە بانكییەكەم.

سێیەم/ نەبوونی بیرۆكەی نوێی دارایی‌ و ئابووری لای تاكی كورد بۆ دروستكردنی سەرچاوەی نوێی دارایی، راستە بەهۆی كار و پیشەیەكەوە برێك پارەی پاشكەوت كردووە ئینجا زۆر بێت یان كەم. بەڵام لای ئێمە پرۆگرامەكانی خوێندن بە زانكۆكانیشەوە تاكی ئێمە وا پەروەردە ناكەن كە چۆن بتوانێت ببێت بەخاوەنی بیرۆكەی نوێی دارایی نەكۆرس‌ و نە خولی زانستیش هەیە لەم بوارەدا جگە لەچەند هەوڵێكی تاكە كەسی نەبێت كەئەوانیش نوێن لەبوارەكەدا.

چوارەم/ نەبوونی هۆشیاری یاسایی ‌و دارایی ‌و بانكی بۆ نمونە ئەگەر هاووڵاتی ئەو هۆشیارییەی هەبێت كەدانانی پارە لەبانكدا پێویستی بەرێكاری یاساییە لەنێوان بانكەكە و هاووڵاتیەكەدا ئەمە جگە لەوەی ئەزانێت كە ئەو (سووەی) وەك پاداشتێك ئەرواتە سەر سەرمایە دانراوەكەی رێژەكەی بەو شێوەیە زۆر نییە كەقۆڵبڕ و فریودەرەكان ئەیكەن‌ و بۆ ئەوەی متمانە دروست بكەن لای هاووڵاتیان بڕە پارەیەكی زۆر ئەخەنە سەر ئەو پارانەی كە لەهاووڵاتیان وەری دەگرن. لەكاتێكدا سوو برێكی دیاریكراو سنوردارە كەبانكەكان ئەیخەسەر ئەو پارانەی كە بەقەرز ئەیدەنە هاووڵاتیان ‌و ئەو پارانەی هاووڵاتیان لەبانكەكان دایدەنێن.

پێنجەم/ هەندێك هۆكاری دیكەی لەوەكیش رۆڵیان لەم جۆرە دیاردانەدا هەیە لەناو كۆمەڵگەدا لەوانە خۆش باوەڕی تاكی كورد و كەمبونەوەی كاریگەری هەندێك لەبەها ئاینییەكان‌ و بونی جۆرێك لەمتمانەی نێوان تاكەكانی كۆمەڵگە كە بەهۆی داب‌ و نەریت‌ و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانەوە دروست بووە كەزۆرجار خەڵكانی فریودەر و قۆڵبڕ سودی لێوەردەگرن.

لەكۆتایدا ئەمەوێت بڵێم لەبەر ئەم فاكتەرانەی لە سەرەوە ئاماژەم بۆ كردن ئەگەینە ئەو راستییەی كە تەنانەت خودی تۆمەتبارەكانیش بە جۆرێك لە جۆرەكان قوربانی ئەم جۆرە لە ناسیستەمیە ئابووری ‌و داراییەی وڵاتەكەمانن. چونكە ئەگەر بەمجۆرە نەبوایە ئەوا ئەو كاتە ئەیانتوانی بۆ هەر پرۆژە و بیرۆكەیەك كەهەیانە پارە لەبانكەكان رابكێشن‌ و پەنا نەبەنە بەر رێگەی نادروست كەزیانی گەورە لەكۆمەڵگە و خۆشیان دەدەن. چونكە كاری فێڵ ‌و تەڵەكەبازی‌ و قۆڵبڕین ‌و فریودان هەر ماوەیەك بۆ مرۆڤ دەچێتە سەر و دەرئەنجامەكەی ئەوەیە كە ئێستا لە رووداوەكەی ناوچەی پشدەردا دەیبینین.

*ماستەر لە كۆمەڵناسی

 97 جار بینراوە