سەرەکی » دۆسێ » لیبیا: كۆچبەرە ئەفریقاییەكان دەنێردرێنەوە بۆ وڵاتەكانیان

وەك كۆیلە كڕین و فرۆشتنییان پێوەدەكرا

لیبیا: كۆچبەرە ئەفریقاییەكان دەنێردرێنەوە بۆ وڵاتەكانیان

لەڕێی پرۆسەیەكەوە كە بە ناچاوەڕوانكراو دادەنرێت، وابڕیارە كۆچبەرە ئەفریقاییەكان لە ئۆردوگاكانی كۆچبەرانەوە لە لیبیا، بنێردێنەوە بۆ وڵاتەكانیان، ئەوەش دوای ئەوەی رووبەڕووی پێشێلكاریی سامناك بوونەوە لەو وڵاتە.
نەتەوە یەكگرتووەكان لە میانی لوتكەی ئەفریقایی- ئەوروپایی كە لە كۆدیڤوار سازكرا، پلانەكەی پەسەند كردووە، حكومەتی لیبیاش كە لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە پشتیوانی لێدەكرێت، پشتیوانی لەو پلانە كردووە.
بەڵام ئەو حكومەتە لە لیبیادا تەنیا دەستی بەسەر چەند ناوچەیەكی دیاریكراودا گرتووە، ئەوەش پرسیار لەسەر مەودای جێبەجێكردنی پلانەكە دروست دەكات.
بەپێی پلانەكە، زۆربەی كۆچبەران دەگێڕدرێنەوە بۆ ئەو وڵاتانەی لێوەی هاتوون.
ئەو پلانە، دوای بڵابوونەوەی ئەو وێنە و ڤیدیۆیانە بوو لەسەر تۆڕی ئینتەرنێت كە تێیاندا دەركەوت كە چۆن كۆچبەرەكان وەكو كۆیلە لە لیبیا، كڕین و فرۆشتنیان پێوەدەكرێت.
ئیمانوێل ماكرۆن سەرۆكی فەرەنسا، مەزادخانەی فرۆشتنی كۆیلەكانی بە «تاوان دژ بە مرۆڤایەتی» وەسفكردبوو.
سەدان هەزار كۆ چبەر، بیابانی گەورە و دەریای سپی ناوەڕاستیان بڕی لەپێناو گەیشتن بە ئەوروپا.
هەزاران كەس لەوانە لەڕێگا گیانیان لەدەستدابوو، بەڵام ئەوانەی گەیشتبوونە لیبیا، هەموو شتێكیان لەدەستدا و رووبەڕووی پێشێلكاریی سامناك بوونەوە، هەندێكیشیان بەدەستی ئەوانەی بازرگانیان بە مرۆڤەوە دەكرد، وەكو كۆیلە كڕین و فرۆشتنیان پێوەكرا.
دوای ئەوەی كەناڵی (سی. ئێن. ئێن) وێنەی یەكێك لە بازاڕی كۆیلەكانی لە مانگی تشرینی یەكەمی رابردوودا بڵاوكردەوە، لیبیا لێكۆڵینەوەی لەبارەی فرۆشتنی كۆیلە بە كەمتر لە 400 دۆلار بۆ كاركردن لە كێڵگەكاندا، دەستپێكرد.
كۆچبەرە ئەفریقاییەكان، ئۆردوگاكانی كۆچبەران لە لیبیا بە «هاوشێوەی دۆزەخ» وەسف دەكەن.
نەیجیریا بەشێوەیەكی تاكلایەنە، بڕیاریدابوو 240 كۆچبەر بگێرێتەوە كە پێشتر رەزامەندییان لەسەر گەڕانەوە بۆ وڵاتەكانیان دەربڕیبوو.
ماكرۆن لە ئەبیدجان رایگەیاندبوو»ئەو پلانە زۆر نائاساییە»، نۆ وڵات رەزامەندییان لەسەر دەربڕیوە، لەوانە لیبیا و فەرەنسا و ئەڵمانیا و چاد و نەیجەر.
بە ئاژانسی فرانس پرێسیشی راگەیاندبوو كە لیبیا بەڵێنی دووپاتكردووەتەوە بۆ دۆزینەوە و ئاشكراكردنی ئەو ئۆردوگایانەی دیمەنە وەحشیگەرایی و سامناكەكانیان تێدا بوو.
فایز سەراج سەرۆكی حكومەتی لیبیا كە لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە پشتیوانی دەكرێت، رەزامەندی لەسەر گەیشتنی بەرپرسانی رێكخراوی نێودەوڵەتی بۆ كۆچ بەو ئۆردوگایانە دەربڕیبوو، ئەوەش بۆ راوێژكرن لەگەڵ كۆچبەران لەپێناو گەڕاندنەوەیان بۆ وڵاتەكانیان.
بە وتەی سەرۆكی فەرەنسا، ئەو كارە بە هەماهەنگی لەگەڵ وڵاتە پەیوەندیدارەكان دەبێت و ئەو كۆچبەرانەش كە رووبەڕووی مەترسی دەبنەوە، مافی پەنابەرییان پێدەدرێت لە ئەوروپا.
فرانس پرێس لە زاری بەرپرسانی رێكخراوی نێودەوڵەتی بۆ كۆچ بڵاویكردووەتەوە كە رێكخراوە مرۆییەكان لە ساڵی رابردوودا نزیكەی 1300 كۆچبەرییان لەو وڵات دەركردووە.
كۆبوونەوەی نێوان یەكێتی ئەفریقا و یەكێتی ئەوروپا، لەسەر دە ستپێشخەریی تریش رێكەوتوون كە قاچاخچیانی مرۆڤ دەكاتە ئامانج، لەوانەش پێكهێنانی تیمێك بۆ لەبەریەك هەڵوەشاندنەوەی تۆڕەكانی قاچاخچێتی، و بلۆككردنی پارەپولی سەر بە ئەندامەكانی.
بەڵام یەكێتی ئەفریقا و لیبیا و دەزگاكانی تر، یەكێتی ئەوروپا زەمینەسازی بۆ پێشێلكاریی دژ بە كۆچبەران لە لیبیادا تۆمەتبار دەكەن، ئەوەش لەڕێی ئەو سیاسەتەی كە بەندە لەسەر دەستگیركردنی كۆچبەران و گەڕاندنەوەیان بۆ لیبیا.
عوسمان بلبیسی سەرۆكی وەفدی رێكخراوی نێودەوڵەتی بۆ كۆچ لە لیبیا، هۆشداریی دابوو لەبارەی «فراوانبوونی تۆڕی قاچاخچێتی كۆچبەران لە لیبیا».

چەند زانیارییەكی گرنگ لەبارەی لیبیاوە
لیبیا ئەو وڵاتە بیابانییە دەوڵەمەند بە نەوتە كە خاوەن مێژوویەكی كۆنە، لەم ماوەیەی دواییدا بە حوكمڕانی دوورودرێژی موعەمەر قەزافی ناوبانگی دەركرد كە 42 ساڵ درێەژەی كێشا و لەپاش روخاندنی ئەو حوكمڕانییەش، پشێوی و پاشاگەردانی دەشتی بەسەر وڵاتەكەدا كێشا.
لیبیا بۆ ماوەی چەندان سەدە لەژێر حوكمڕانی بیانییەكاندا بوو تا لە ساڵی 1951دا سەربەخۆیی بەدەستهێنا. دوای ئەوەش نەوتی تێدا دۆزرایەوە، ئەوەش سەروەت و سامانكێكی گەورەی بۆ وڵاتەكە دەستبەركرد.
قەزافی لە ساڵی 1969دا و لەڕێی كودەتایەكی سەربازییەوە دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت و بۆ ماوەی زیاتر لە چل ساڵ حوكمڕانی لیبیا بوو، تا لە ساڵی 2011 لەڕێی راپەڕینێكی میللییەوە كە چەند لایەنێكی چەكدار بەشدارییان تێدا كرد و هاوپەیمانی باكووری ئەتڵەسی (ناتۆ)ش پشتیوانی كرد، دەسەڵاتەكەی روخێندرا.
لیبیا لەم چەند ساڵەی دواییدا بووە خاڵێكی گرنگ بۆ دەرچوونی ئەو كۆچبەرانەی دەیانویست بگەنە كیشوەری ئەوروپا، هەروەها مەترسی سەرهەڵدانی چالاكییەكانی بزوتنەوە ئیسلامییەكان، و بە تایبەتیش توندڕەوەكان لەوێوە سەریهەڵدا.

وێستگە سەرەكییەكان
روخانی دەسەڵاتەكەی قەزافی لە ساڵی 2011، بووە مایەی دروستكردنی بۆشاییەكی گەورە لە دەسەڵات و ناسەقامگیری لە وڵاتەدا، بەبێ‌ ئەوەی هیچ لایەنێك بتوانێت دۆخەكە بە تەواوەتی كۆنترۆڵ بكات.
ئەنجومەنی نیشتمانی ئینتیقالی كە لەیەلایەن سەركردایەتی یاخیبوانی دژ بە قەزافییەوە پێكهێنرا، لە مانگی تشرینی یەكەمی 2011، «رزگاركردنی» لیبیای راگەیاند و ئیدارەیەكی كاتیش كاروباری وڵاتی گرتەدەست.
بەڵام ئەو ئەنجومەنە نەیتوانی كۆنترۆڵی میلیشیا جۆراوجۆرەكان بكات كە پێش چەند مانگێك لە روخانی قەزاقی دەستیان بە چالاكی كردبوو.
لە مانگی ئابی 2012، ئەنجومەنی نیشتمانی، دەسەڵاتی رادەستی كۆنگرەی نیشتمانی گشتی كرد كە مانگێك بەر لەوە هەڵبژێردرابوو، ئەویش لای خۆیەوە سەرۆكێكی كاتی بۆ دەوڵەت هەڵبژارد.
لە مانگی حوزەیرانی 2014، لیبییەكان پەرلەمانێكی نوێیان هەڵبژارد تا جێگەی كۆنگرەی نیشتمانی گشتی بگرێتەوە.
ئەو دەزگایە كە ناوی ئەنجومەنی نوێنەرانی لێنرا، چووە شاری تەبرق لە خۆرهەڵاتی وڵاتەكە و تەرابلوسی پایتەختی جێهێشت كە لەلایەن میلیشیایاكانەوە كۆنترۆڵ كرابوو.
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)، حاڵەتی پشێوی و شەڕی نێوان هێزەكانی سەر بە كۆنگرەی نیشتمانی گشتی هەڵوەشاوە لەلایەك و هێزەكانی سەر بە ئەنجومەنی نوێنەرانی قۆستەوە و دەستی گرت بەسەر زنجیرەیەك شاری كەنار دەریا كە درنە و سرت بوون.
لە كۆتایی ساڵی 2015، نەتەوە یەكگرتووەكان ناوبژیوانی كرد بۆ بەستنی رێكەوتنێك كە لێوەی «حكومەتێكی یەكێتیی نیشتمانی» نوێ‌ و ئەنجومەنێكی سەرۆكایەتی بە سەرۆكایەتی فایز سەراج پێكهێنرا، بەڵام هەردوو دەسەڵاتی تەرابلوس و تەبرق دانیان بەو حكومەتەدا نەنا.
سەراج و ژمارەیەم لە ئەندامەكانی لە مانگی ئاداری 2016 گەیشتنە تەرابلوس و بارەگایەكیان دامەزراند كە لە بنكەیەكی دەریاییدایە و پاسەوانییەكی توندی هەیە.

كاریی میدیاكان لە لیبیا
كەشی میدیاكان لە لیبیا، بە جەمسەرگیری و نەبوونی چاودێری پراكتیكی جیادەكرێنەوە، ئەوەش كاردانەوەی ئەو پشێوییە سیاسییەیە كە باڵی بەسەر وڵاتەكەدا كێشاوە.
كەناڵە تەلەفیزیۆنییە قەزاییەكان، سەرچاوەی سەرەكی هەواڵەكانن، بەڵام زۆربەی ئەم كەناڵانە لە دەرەوەی لیبیاوە پەخشی خۆیان دەكەن.
كاریی رۆژنامەوانی لە لیبیا كارێكی پڕ مەترسییە، رۆژنامەوانان بەردەوام رووبەڕووی هەڕەشە و دەستدرێژی دەبنەوە.

مێژووی كۆن و هاوچەرخی لیبیا لە چەند دێڕێكدا
-سەدەی حەوتی پێش زایین-فینیقییەكان لە ناوچەی تەرابلوسی خۆرئاوای وڵاتەكە نیشتەجێ‌ دەبن كە تا ئەو دەمە بەربەرەكان تێیدا نیشتەجێبوون.
-سەدەی چواری پێش زایین- یۆناییەكان دەست بەسەر ناوچەی بەرقەی خۆرهەڵاتی وڵاتەكەدا دەگرن و ناوی لیبیای لێدەنێن.
-74 ساڵ پێش زایین-رۆمانەكان لیبیا داگیردەكەن.
-643ی زایینی-عەرەب رۆمانەكان دەردەكات لە لیبیا و ئاینی ئیسلام لە وڵاتەكەدا بڵاودەكاتەوە.
-سەدەی 16-لیبیا دەبێتە بەشێك لە دەوڵەتی عوسمانی، و عوسمانییەكان ولایەتەكانی تەرابلوس و بەرقە و فەزان لە یەك قەوارەدا كە سەنتەرەكەی تەرابلوس دەبێت، یەك دەخەن.
-1911-1912 ئیتاڵیا دەست بەسەر لیبیادا دەگرێت و لەژێر چنگی عوسمانییەكان دەریدەهێنێت، عومەر موختار جەنگێك لە دژی حوكمڕانی ئیتاڵی دەستپێدەكات كە 20 ساڵ درێژەدەكێشێت.
-1942 هاوپەیمانان ئیتاڵییەكان لە لیبیا دەردەكەن و دواتر لەنێوان فەرەنساییەكان و بریتانییەكاندا دابەش دەكرێت.
-1951 لیبیا لەژێر حوكمی پادشا ئیدریس سەنوسی سەربەخۆیی وەردەگرێت.
-1969 عەقید موعەمەر قەزافی لە كودەتایەكی سپیدا رژێمی شاهانە لەو وڵاتەدا دەڕوخێنێت.
-1992 نەتەوە یەكگرتووەكان سزاكان بەسەر لیبیادا دەسەپێنێت، دوای ئەوەی بەرپرسیارێتی تەقاندنەوەی فڕۆكەی نەفەرهەڵگری سەر بە كۆمپانیای بان ئەمریكان لەسەر ئاسمانی لۆكاربی سكۆتلەندی لە كانونی یەكەمی 1989دا دەخاتە پاڵی.
-2011 سەرهەڵدانی ناڕەزایی توند لە بنغازی كە دواتر شارەكانی تر دەگرێتەوە.ئەو ناڕەزاییانە دەبێتە مایەی بەرپابوونی جەنگی ئەهلی، و دەستوەردانی بیانی، و دواتر دەبێتە مایەی روخانی دەسەڵاتەكەی قەزافی و كوژرانی.
-2016 دوای چەند ساڵێك لە پشێوی و شەڕوپێكدادان، حكومەتێكی «یەكێتیی نیشتمانی» دادەنرێت كە لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە دانپێدانراو دەبێت و بارەگاكەی لە بنكەیەكی دەریایی لە تەرابلوس دادەنێت. ئەو حكومەتە لەلایەن دوو حكومەتی ركابەری تر و میلیشیا جیاجیاكانەوە دژایەتی دەكرێت.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*