سەرەکی » کەلتوور » له‌ شامه‌وه‌ بۆ ئیمرالی ئۆج ئالان

ته‌رازووی كورد

له‌ شامه‌وه‌ بۆ ئیمرالی ئۆج ئالان

وه‌رگێرانی له‌ توركیه‌وه‌: شنۆ هیرانی

ن: موراد یه‌تكین

بەشی یانزەهەمئاشكرابوونی یانزه‌ ساڵ له‌ پشتگوێخستن.
ئه‌و هه‌م ئاهه‌نگیه‌ چڕه‌ له‌ساڵی 1992وه‌ له‌ نێوان وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌، ئه‌نجومه‌نی ئاسایش، میت به‌رده‌وامبوو.
هه‌موو رۆژانی هه‌ینی ئۆیمه‌ن راوێشكاری وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌، یاریده‌ده‌ری سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نیشتیمانی ئۆرگه‌نه‌راڵ چه‌ڤیك و هه‌روه‌ها سۆزمه‌ن كۆكسال راوێژكاری میت كۆبونه‌وه‌یه‌كیان ئه‌نجام ده‌دا. له‌ كۆبونه‌وه‌كه‌ هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ ڕووداوه‌كانی ئه‌م هه‌فته‌یه‌ ده‌كرا. به‌رنامه‌ بۆ هه‌ڵنانی هه‌نگاوی تازه‌ داده‌نرا و به‌و پێیه‌ش ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و حكومه‌ت ئه‌بوایه‌ ملكه‌چی بڕیاره‌كانیان بن.
یه‌كێ له‌ بابه‌ته‌ سه‌ره‌كیه‌كانی ئه‌م جۆره‌ كۆبونه‌وانه‌ پرسی سووریا و په‌كه‌كه‌ بوو. له‌ یه‌كێ له‌م كۆبونه‌وانه‌ بیرۆكه‌ی‌ دووباره‌ ئاگاداركردنه‌وه‌ی سووریا هاته‌ گۆڕێ. ئه‌وكاته‌ توركیا له‌وه‌ گه‌یشتبوو كه‌ ده‌سپێشخه‌ریه‌كه‌ی ئۆزال به‌ ناوی پرۆژه‌ی (ئاوی ئاشتی) ناتوانرێ قه‌ناعه‌ت به‌سووریا بكات تاوه‌كو هه‌م ئاهه‌نگیان ده‌گه‌ڵدا بكات. بیرۆكه‌كه‌ وابوو «مادام سه‌ڕه‌ڕایی هه‌موو ئاگاداركردنه‌وه‌كان سووریا ڕازیی نیه‌ ئۆج ئالان ڕاده‌ست بكاته‌وه‌، ته‌نانه‌ت له‌ ساڵی 1993 به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر گاڵته‌ جارانه‌ ده‌میره‌ل-یان به‌درۆزن هێنایه‌وه‌، ئه‌م جاره‌یان به‌ئاگاداركردنه‌وه‌یه‌كی دبلۆماتیكی و به‌ شێوه‌یه‌كی فه‌رمی داوای ڕاده‌ستكردنه‌وه‌ی ئۆج ئالان بكرێته‌وه‌«.
وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ ئاماده‌كارییه‌ سیاسی و یاساییه‌كانی ده‌ستپێخه‌ریه‌كه‌ی گرته‌ ئه‌ستۆ. ئه‌بووایه‌ نوسینه‌وه‌ی ده‌قی نوسراوی ئاگاداركردنه‌وه‌كه‌ له‌لایه‌ن یاریده‌ده‌ری راوێكاری وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ گوندوز ئه‌تكین كه‌ ئه‌وكاته‌ به‌رپرسی میوانداریكردنی میوانه‌ سیاسیه‌كان بوو. به‌رێز ئه‌تكین یه‌كێ له‌ دیبلۆماتكاره‌ هه‌ر به‌توانا و دیاره‌كان بوو كه‌ تا ئه‌و كاته‌ ده‌وڵه‌تی توركیا پێگه‌یاندبوون. ئه‌و تازه‌ گه‌ڕابۆوه‌ له‌جنێف و ئه‌و پێشتر له‌ناو ئه‌نجوومه‌نی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان ئه‌ركداربوو. ماوه‌ی ئه‌و چوار ساڵه‌ی كه‌ له‌ جنێف به‌سه‌ری بردبوو، سه‌رقاڵی مافه‌ نێو ده‌وڵه‌تیه‌كان بووبوو.
توركیا له‌و سه‌رده‌مه‌دا به‌هۆی شه‌ڕه‌كانی له‌گه‌ڵ په‌كه‌كه‌وه‌، پرسی پێشێكردنی مافه‌كانی مرۆڤ تاده‌هات ترسناكتر ده‌بوو،به‌هۆیه‌شه‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی ڕه‌خنه‌ی زۆر ده‌بۆیه‌وه‌ له‌ جیهانی ده‌ره‌وه‌دا. كوشتنی بكه‌ر نادیار، تێكدان و به‌زۆر چۆڵ پێكردنی گوند و دێهاته‌كان،هه‌روه‌ها پرسی ئه‌شكه‌نجه‌ی زیندانه‌كان كه‌ خۆی له‌خۆیدا له‌ ساڵانی 1970كانه‌وه‌ درێژه‌ی هه‌بوو. ئه‌مانه‌ هه‌موویان له‌ ئاستێكی زۆر مه‌ترسیداردابوون. توركیا كۆشه‌گیر بووبوو نه‌یده‌توانی له‌ زۆربه‌ی وڵاتان، واتا له‌ نه‌رویجه‌وه‌ بگره‌ تا ده‌گه‌یشته‌ باشووری ئه‌فریقیا و ته‌نانه‌ت هاوپه‌یمانه‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌كه‌ی كه‌ ئه‌مریكابوو نه‌یده‌توانی چه‌ك بكڕێت. به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ ئه‌و فشارانه‌ كه‌له‌رێگای په‌رله‌مانتاره‌كانی ئه‌و وڵاتانه‌وه‌ ده‌كرانه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی سیاسی وڵاته‌كانیان به‌وه‌ی نابێ چه‌ك به‌ توركیا بفرۆشرێ و هاوكاری توركیا بن له‌ به‌هێزكردنی هێزه‌ چه‌كداری و ئه‌منیه‌كانی وڵاته‌كه‌ی، چونكه‌ به‌هۆیه‌وه‌ سه‌ركوتی كوردانی پێده‌كا كه‌ بۆ به‌ده‌یهێنانی مافی چاره‌ی خۆنووسین له‌ تێكۆشاندان له‌گه‌ڵ توركیا. ئه‌مه‌ش پاڵپشت بوو به‌ پرۆپاگانده‌كانی په‌كه‌كه‌ له‌ ئه‌وروپا،به‌وه‌ی كه‌ په‌كه‌كه‌ نوێنه‌رایه‌تی گه‌لی كورد ده‌كات تێده‌كۆشێت له‌ پێناو دیاریكردنی مافی چاره‌ی خۆنووسین بۆ گه‌لی كورد.
ئه‌م بابه‌ته‌ كه‌وتوبووه‌ ناو هه‌موو گفتۆگۆكانی له‌باره‌ی مافه‌كانی مرۆف و ته‌واوی ئه‌و گفتوگۆیانه‌ی له‌م باره‌وه‌ده‌كران له‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان كه‌ ناوه‌نده‌كه‌ی له‌ جنێف بوو.
له‌ نێوه‌ندێكی وه‌هادا، ده‌توانین بڵێن كه‌ تاكه‌ سه‌ركه‌وتنی دبلۆماسی دبلۆماتكاره‌كانی توركیا كه‌ ئه‌وكاته‌ به‌ده‌ستیان هێنا، قه‌ناعه‌تپێكردنی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان بوو به‌وه‌ی كه‌ په‌كه‌كه‌ نوێنه‌رایه‌تی كوردانی توركیا ناكات. بۆ ئه‌مه‌ش بوونی پارێزڤانی گوندان(جاش) له‌ ناو به‌ڵگه‌نامه‌كان به‌ بنه‌ما وه‌رگیرا. ئه‌و سه‌رده‌مه‌ نزیكه‌ی 70هه‌زار پارێزڤانی گوندان كه‌ ده‌كاته‌ چه‌ند قات ئه‌وه‌ندوی ژماره‌ی ملیتانه‌كانی په‌كه‌كه‌. په‌كه‌كه‌ كه‌له‌و سه‌رده‌مه‌دا خۆیان ئه‌وه‌یان ئاشكرا كردبوو كه‌ ژماره‌ی ملیتانه‌ چه‌كداره‌كانی ده‌گاته‌ 10 بۆ 15 هه‌زار كه‌س. به‌پێیه‌ش ئه‌و هاوڵاتیه‌ به‌ ڕه‌گه‌ز كوردانه‌ی توركیا كه‌ له‌ رێزی په‌كه‌كه‌ بوون، ژماره‌یان زۆر له‌و كه‌متربوو له‌وانه‌ی له‌ ریزی ده‌وڵه‌تدا چه‌كیان به‌ده‌ست بوو له‌ دژی په‌كه‌كه‌.
به‌ڵام هێشتا بۆ توركیا كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌بوو بۆ ئه‌وه‌ی بۆ رایگشتی جیهان بسه‌لمێنی كه‌ په‌كه‌كه‌ نوێنه‌رایه‌تی كوردانی توركیا ناكات بۆ به‌ده‌ستهێنانی مافی چاره‌ی خۆنوسین، ته‌نانه‌ت ئه‌وه‌ش زه‌حمه‌ت بوو قه‌ناعه‌ت به‌ده‌ره‌وه‌ بكات كه‌ ئه‌گه‌ر په‌كه‌كه‌ واز له‌ چاڵاكی چه‌كداری و تیرۆرستیش بهێنێ و به‌ته‌واوه‌تی خۆی بخزێنێته‌ ناو خه‌باتێكی سیاسی، هێشتا ناتوانی نوێنه‌رایه‌تی ته‌واوی كوردانی توركیا بكات.
گوندوز ئاكتان و تیمه‌كه‌ بۆ ماوه‌ی ساڵێك به‌ته‌واوه‌تی خه‌ریك بوون تاوه‌كو و سه‌ره‌داوێك بۆ سه‌لماندنی ئه‌م پرسه‌ له‌ناو به‌ڵگه‌نامه‌كانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كاندا به‌ده‌ست بهێنن.
رای گشتی نێوده‌وڵه‌تی له‌كۆتا ساڵاكانی 1960كاندا. واتا ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی كه‌ چڵاكیه‌كانی گروپه‌ چه‌كداره‌كانی سه‌ربه‌ فه‌ڵه‌ستین له‌ لوتكه‌دابوون و به‌تایبه‌تی به‌چاڵاكی فڕاندنی فڕۆكه‌كان به‌ناوبانگ بوون. نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان بڕیاریدا «هه‌موو ده‌وڵه‌تێك له‌چوارچێوه‌ی به‌نده‌كانی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان، پێویسته‌ له‌سه‌ر بنه‌مای دۆستایه‌تی و ئاشتی هه‌ماهه‌نگی له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا بكه‌ن. كه‌ ئه‌مه‌ش له‌چوارچێوه‌ی یاسای سه‌روه‌ری ده‌وڵه‌تان رێكخرا».
ئه‌وش ئه‌و بڕیاره‌بوو كه‌له‌24 تشرینی به‌كه‌می 1970 به‌ ژماره‌2625 ده‌رچوو،له‌بڕیاره‌كه‌دا، له‌ دیموكراسی زۆرینه‌دا كاتێك هه‌ڵبژاردنێكی ئازادانه‌ ئه‌نجام ده‌درێت، هه‌ركام و هه‌رچی گروپێك هه‌یه‌ ناتوانی بڵێت من مافی چاره‌ی خۆنوسین دیاری ده‌كه‌م، به‌ڵكو به‌رێگای هه‌ڵبژارادن، ده‌رگاری نوێنه‌رایه‌تیكردن واڵا ده‌بێ. ئه‌م به‌ڵگه‌یه‌ یه‌كێ بوو له‌ به‌ڵگه‌ هه‌ره‌گرنگه‌كان كه‌ توركیا له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان له‌دژی په‌كه‌كه‌ به‌كاریهێناو تاونباری كرد به‌ پێشێكردنی ماف و سه‌روه‌ریه‌كانی ده‌وڵه‌تی توركیا.
ئاكتان كه‌ دبلۆماتكارێك بوو توانی پرۆبله‌مێكی نێوده‌وڵه‌تی وه‌ها تێپه‌ڕێنی، بێگومان دۆسیه‌یی سووریا ئه‌وه‌نده‌ به‌ شتێكی زه‌حه‌مه‌ت حسێب نه‌بوو.
ئاكتان داوای دۆسیه‌ی سووریای له‌ هۆبه‌ی كاروباری خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ناو وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ كرد. ئه‌بوایه‌ له‌ ناو دوسیه‌كه‌دا نوسراوه‌كانی ئه‌و ئاگاداركردنه‌وانه‌ هه‌بوونایه‌ كه‌ پێشتر له‌سه‌ر پرسی په‌كه‌كه‌ بۆ سووریا كرابوون. به‌ڵام هیچ نمونه‌یه‌كی ئه‌و ئاگاداركرانه‌وانه‌ی تیانه‌بوو كه‌ به‌هۆی په‌كه‌كه‌وه‌ ئاراسته‌ی سووریا كرابوون. ڕه‌نگه‌ هه‌ڵه‌یه‌ك هه‌بووبێ. دبلۆماتكاره‌ به‌ئه‌زموونه‌كه‌،دووباره‌ په‌یوه‌ندی به‌ هۆبه‌كه‌وه‌ ئه‌كاته‌وه‌ و داوای نمونه‌ی ئه‌و نوسراوه‌نه‌ی كردن كه‌ درابوون به‌ سووریا. به‌ڵام ئه‌و شۆك بوو به‌و وه‌ڵامه‌ی كه‌ وه‌ریگرته‌وه‌. هیچ هه‌ڵه‌یه‌ك نه‌بوو، به‌ڵكو وه‌ڵامه‌كه‌ ئه‌وه‌بوو كه‌ هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی له‌ باره‌ی سووریاوه‌ هه‌یه‌ له‌و دۆسیانه‌دا كه‌ دراوه‌ به‌ ئه‌و.
ئاكتان سۆڵئۆغڵو ، ئۆمه‌ن-ی گرته‌ لای خۆیی و هه‌ردوو دبلۆماتكار ئه‌و ڕاستیه‌ تاڵه‌یان بۆ ڕوون بۆیه‌وه‌ كه‌ سه‌ڕه‌ڕای بوونی ئه‌م هه‌موو ئاڵۆزیانه‌ سه‌باره‌ت به‌ پرسی بوونی په‌كه‌كه‌ له‌ سووریا، حكومه‌تی توركیا به‌درێژایی 11 ساڵی ڕابردوو هه‌رگیز سووریایی به‌ شێوه‌یكی فه‌رمی ئاگادار نه‌كردۆته‌وه‌. ته‌نها بۆ یه‌كجاریش به‌ شێوه‌ی نوسراو داوای ڕاده‌ستكردنه‌وه‌ی ئۆج ئالان له‌ سووریاوه‌ نه‌كراوه‌.
ئه‌و نوسراوه‌ی له‌و دانیشتنه‌ی ئه‌و دوو دبلۆماتكاره‌ نوسرایه‌وه‌، یه‌كه‌م نوسراوی فه‌رمی بوو.
ئه‌و نوسراوه‌ له‌23كانوونی یه‌كه‌می 1996بوو كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی فه‌رمی ئاراسته‌ی كۆنسۆڵخانه‌ی سووریا كرا له‌ ئه‌نقه‌ره‌. نوسراوه‌كه‌ پێشكه‌ش به‌ مه‌حمود حه‌یده‌ر كرا، هه‌رچه‌نده‌ له‌ ئاگاداركردنه‌وه‌كه‌دا ڕه‌چاوی زمانی دبلۆماسی كرابوو، به‌ڵام سووربوونی ئه‌نقه‌ره‌ له‌ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌م پرسه‌ی به‌ ڕوونی تێدا دیاركرابوو. به‌ڵام شام هیچ كاردانه‌وه‌یه‌كی له‌به‌رامبه‌ر ئاگادارییه‌كه‌ی توركیا نیشان نه‌دا. ئه‌وه‌شی نیشاندا كه‌ ئه‌وان نایانه‌وێت له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ گفتۆگۆ بكه‌ن. ئه‌مه‌ش هه‌نگاوێكی یه‌كلایه‌نه‌ بوو.
نوسراوه‌كه‌ به‌مشێوه‌یه‌ بوو: «بۆ ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیه‌كانمان له‌گه‌ڵ سووریا به‌ ئاراسته‌یه‌كی نوڕماڵدا رێ بكات، پێویسته‌ له‌سه‌ر سووریا گونجا و به‌بنه‌ما و نۆرمه‌كانی په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانه‌وه‌، چاوه‌ڕێ ده‌كه‌ین به‌ شێوه‌یه‌كی گونجاو وه‌ڵامی ئه‌و داواكاریانه‌مان بداته‌وه‌ كه‌له‌سه‌ره‌وه‌ ریزمانكردوون».
به‌پێی ئه‌مه‌ش: «به‌ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌و زه‌ره‌ر و زیانه‌ جددیانه‌ی كه‌ به‌ر توركیا ده‌كه‌ون به‌هۆی پشتیوانیكردنی سووریا بۆ تیرۆرزم. بۆیه‌ داواده‌كه‌ین سووریا ئه‌وه‌ په‌سه‌ند بكات كه‌ ئۆباڵی ئاڵۆزی په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ توركیا ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆ و پێوسته‌ هه‌تاكو زووه‌ واز له‌ پیشتیوانكردنی تیرۆرزم بهێنی. بۆ ئه‌وه‌ی سووریا ئه‌ستۆ پاكی خۆی نیشان بدات، ئه‌بێ چیتر هاوكاری تیرۆرستان نه‌كات. نابێ هه‌لی ئه‌وه‌ بڕه‌خسێنی تاوه‌كوو تیرۆرستان له‌وێ خۆیان داڵده‌ بده‌ن. ئه‌بێ به‌ڵێننامه‌یه‌كی فه‌رمی بدات بۆ ئه‌وه‌ی رێگربێ له‌ گه‌یشتنی سه‌رچاوه‌كانی داهات بۆیان. پێویسته‌ ئه‌ندام لایه‌نگرانی په‌كه‌كه‌ له‌ سووریا بدرێنه‌ دادگا و له‌ هه‌نگامی یه‌كه‌میشدا سه‌ركرده‌ی تیرۆرسته‌كان عه‌بدوڵا ئه‌ج ئالان ڕاده‌ستی حكومه‌تی توركیا بكاته‌وه‌.
له‌م چوارچێوه‌یه‌دا پێویسته‌ له‌سه‌ر سووریا:
– هه‌موو كه‌مپه‌كانی مه‌شق پێكردنی په‌كه‌كه‌ كه‌ له‌سه‌ر ئه‌و خاكه‌ی ژێر ده‌سه‌ڵاتی حكومه‌تی سووریادا هه‌ن دابخرێن و رێگه‌یان پێنه‌دری جارێكی تر كارا بكرێنه‌وه‌.
-نابێ به‌هیچ شێوه‌یك ناسنامه‌ی ساخته‌ بۆ ئه‌ندامانی په‌كه‌كه‌ دروست بكرێ.
-نابێ چه‌ك بۆ په‌كه‌كه‌ دابین بكرێ، هه‌روه‌ها ناشبێ هاوكاری لۆژستیان بۆ ده‌سته‌به‌ر بكرێ.
– نابێ رێگه‌ بدرێت تیرۆریستان به‌ ڕێگه‌ فه‌رمیه‌كاندا بگه‌ن به‌ توركیا و رێگه‌ نه‌درێ به‌ رێگا جۆراو جۆره‌كان بخزێنه‌ ناو خاكی توركیاوه‌.
-نابێ رێگه‌ به‌ هیچ چاڵاكیه‌كی پرۆپاگه‌ندی تیرۆرستی بدرێت.
-نابێ ئیمكانیه‌تی ئه‌وه‌ بڕه‌خسێنرێ تاوه‌كو په‌كه‌كه‌ كارو چاڵاكی رێكخستنی له‌ ناو شار و كۆڵانه‌كانی شاره‌كانی سوریادا بكات.
-نابێ رێگه‌ بدرێ سووریا وه‌ك سێ یه‌م وڵات بێ بۆ په‌ڕینه‌وه‌ی تیرۆرستانی په‌كه‌كه‌.
بۆ ئیلتیفاتی هه‌موو ئه‌مانه‌ش له‌گه‌ڵ سووریا له‌ پێناو به‌رنگاربوونه‌وه‌ی تیرۆرزم و ڕاگرتنی هه‌موو كارو چاڵاكیه‌كانیان،چاوه‌ڕێ ده‌كرێ هه‌م ئاهه‌نگیمان له‌گه‌ڵدا بكه‌ن و په‌یوه‌ندیه‌كامان پێش بكه‌وێ.
له‌ته‌قدیری ئه‌وه‌ی كه‌ سووریا وه‌ڵامێكی نه‌رێنی بۆ داوه‌كه‌مان هه‌بێ و یه‌كسه‌ر كار و چاڵاكیه‌كانیان ڕانه‌گرێ. توركیا به‌ شێوه‌یكی سروشتی پارێزگاریه‌كی ڕه‌وا له‌ خۆی ده‌كات. به‌ ئه‌گه‌ر زیانی گیانی و ماڵی هاتنه‌ ئاراوه‌، بۆ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی له‌ژێر هه‌ر هه‌ڵ و مه‌رجێكدا بێ، پێداگره‌ له‌ سه‌ر به‌ده‌ستهینانی مافه‌كانی.
دواین په‌ره‌گراف له‌ نووسراوه‌كه‌دا،ڕاسته‌وخۆ پاڵ پشت بوو به‌ماده‌ی 51ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان. ئه‌م ماده‌یه‌ پارێزگاری له‌مه‌سه‌له‌ی خۆپارستنی ڕه‌وا ده‌كات كه‌ ده‌بێته‌ هۆی هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕ. به‌مشێوه‌یه‌ش ئه‌گه‌ر توركیا له‌به‌رامبه‌ر سووریا شه‌ڕیش ڕابگه‌ێنێ. ئه‌وه‌ به‌و حسێب ناكرێ كه‌ پێشتر ئاگارداركردنه‌وه‌ی نه‌كردووه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*