سەرەکی » ئاراستە » ژان پۆل سارتەر ‌و ریمۆن ئارۆن

ژان پۆل سارتەر ‌و ریمۆن ئارۆن

ئیتیان بارلیی جەیمس . د. فلیكنسۆن

شوان ئەحمەد كردوویەتی بەكوردی

– بەشی سێیەم –

لەكۆتایی چلەكانی سەدەی ڕابردوودا، ژان پۆل سارتە لەكایەی ڕۆشنبیریی فەرەنسی دا، ئەو پلەوپایەیەی دەستگیربوو كەهەوڵی بۆ دەدا‌. ئەوەش لەئاستی ئەو خواست و ویستەدابوو كەلەساڵانی بیستەكان داو سەروەختێك خوێندكاربوو، بۆ هاوڕێكانی باسدەكرد.

ئەگەرچی هێشتا بەوەی كردبووی نەگەیشتبووە پێگەی هیگڵ، بەڵام بەپلەوپایەی ئەمیل زۆلا‌ و فیكتۆر هۆگۆ گەیشتبوو. بەهرەمەندی لەبواری فەلسەفە و شانۆ ‌و ڕۆمان نووسین ‌و ڕەخنەدار، تەنانەت ئەوانەشی ئەوقكردبوو كەدژی فەلسەفەی بوونخوازی بوون.

تەنها ئەلبێر كامۆ دەیتوانی لەوقۆناغەدا، شان لەشانی بدا‌و بەرهەمی هەمە جۆر‌و لەكایەی جیاجیادا بەرهەم بێنێت. هیچ كەس وەك سارتەر نەیدەتوانی بەو سوك ‌و ساناییە بنوسێت. ئەو ڕەخنەگرە ڕاستی دەكرد كەلەساڵی 1948 وتبووی:(هەرئەوەندەی لەخوێندنەوەی كتێبێكی سارتەر بوویتەوە،حەز دەكەیت دەست بەخوێندنەوەی بەرهەمێكی دیكەی بكەیت). واتە سارتەر نێو و نێوبانگی بەجۆرێك بوو، دەیتوانی دەست بۆ هەموو بابەتێك بەرێت‌ و قسەیان لەبارەوە بكات. تەواو دڵنیاشبوو لەوەی كەبیرو بۆچوونەكانی لەسەر ئەو بابەتە، پەسەند دەكرێن ‌و زۆرینە بەدڵیان دەبێت.

لەكۆمەڵگەیەكدا كەئەدەبی لەڕیزی پێشەوەی هونەرەكان دا دادەناو ئەركێكی سەرەكی پێ سپاردبوو، ئەویش بریتیبوو لەپەروەردەی مۆراڵی و ئەوە نووسەری دەگۆڕی بۆ ڕێبەرێكی ڕۆحی ‌و بۆ فێركار‌ و مامۆستایەك، لەبواری هزری ‌و كلتوریدا.

چەند ساڵێك دوای ئەوە، سارتەر پێناسەی ئەوە بۆ ڕۆشنبیر دەكات، وەك ئەوەی كەسێك بێت بایەخ بەو شتانە بدات كەپەیوەندییان بەوەوە نییە. ئەوەش ئاسۆ گەلێكی فراوانی لەبەردەمدا كردەوە. ئەڵبەتە ئەوە ڕاوێكی ڕەوایە‌و قەدەغە نییە‌. پێشتریش بەخۆشحاڵیەوە كەسانی دیكەی وەك ڤۆلتێر لەبەرگریكردنی لەكالاس‌ و ئەمیل زۆلا لەدریفۆس‌ و ئەندرێ ژی، سەروەختێك ڕەخنەی لەسیاسیەتی كۆلۆنیالیستانەی بەلژیكا دەگرت لەكۆنگۆ، ئەنجامیان داوە.

ئەم پرۆسەیەش پشتی بەترادسیۆن ‌و بەو هەستە بەستبوو كەدەرونشیكاری ‌و هەڵسەنگاندنی مۆراڵی (كەنووسەر شارەزایی باشی تێیاندا هەیە)، بەرەنجامی یۆنیڤێرسالیان دەبێت. چونكە ئەوانە هەڵدەستان بەتاوتوێكردنی سروشتی نەبزۆكی مرۆڤ ‌و لەوەش زیاتر ڕەوانبێژیی نوسەرەكەش، هاندەرێكی دیكەبوو بۆئەوەی خەڵك‌ و خوا باوەڕ بەبۆچوونەكانی بهێنن. لێرەوە ئیدی سارتەر كەوتە ئەوەی، گرنگی زیاتر بەپرسە سیاسیەكان بدات. لەسەردەمی دوای جەنگدا، تەواوی وزە‌ و توانای خۆی تەرخانكرد بۆ وتار نووسین ‌و دیبەیت ‌و دەركردنی بەیاننامەی ناڕەزایی.

لەتەمەنی چل ساڵیدا گەیشتبووە ئەوەی، تامی شكۆمەندی بكات ‌و نێوبانگی خۆی ببیستێتەوە. بەڵام دەشبوو فۆڕمێك بەو شكۆمەندی‌ و ناوبانگ زۆرییەی ببەخشێت. لەم سەروبەندەشدا ڕازی بوو بەوەی، جەماوەر وێنەی(پیاوی مەزنی) پێببەخشن. دەشبوو بەوەفابێت بۆ ئەو وێنەیەیی پێیدرابوو.

جارێكیان دەرحەق بەو پرسە، گلەیی دەكات‌ و دەڵێت: (باش نییە مرۆڤ تا ئەوكاتەی لەژیاندا مابێت، وەك فێركار‌و مامۆستایەك سەیر بكرێت). هەر لەهەمان ‌وتاردا هەوڵدەدات ئەو هۆكار‌و پاڵنەرانە ئاشكرا بكات كەهانی فەرەنسییەكان دەدەن، بۆ ئەوەی كەسانی شكۆمەند‌ و مەزنیان هەبێـت.

لەو باوەڕەشدابوو شكستەكەی ساڵی 1940، كۆتایی بەهەژموونی نەوەیەك لەڕۆشنبیران هێنا. هاوكات شكۆی كلتوریی وایكرد لەقەوارەی لاوازیی فەرەنسا(لەڕووی سیاسیەوە)، كەم بكاتەوە. هاوكات دەرفەتی ئەوەی بۆ ڕەخساند، پارێزگاری لەشكۆمەندی خۆی بكات.

ڕەخنەگرانی ئەدەبی(ئەوانەی بەشداریی بزاوتی بەرخودانیان كردبوو)، خەسڵەت ‌و تایبەتمەندێتی هاوڕێ دێرینەكانیان فوودەدا. ئەو هۆكار‌و پاڵنەرانە پێكرا، بۆ نووسەران مایەی هەڕەشە‌و مەترسی بوون. وەك چۆن هەڕشە‌و مەترسیش بوون بۆ سەر مۆڕالیستەكان. سارتەر دەنووسێت ‌و دەڵێت: (ئێمە بەردەوام چاوەڕوانی مرۆڤی مەزن دەكەین. ئەو مرۆڤانە وەك باران وان بۆ ئەو نەتەوانەی دەیان بینن. وەلێ هزری مەزن ستایش ناكرێت، لەبەرئەوەی هزرێكە جاڕسكەرەو ویژدان هەژێنە. ئێمە هیواخوازین ئەو پیاوە مەزنە، هەستێت بەڕاچڵەكاندنی یاخود بەهەژاندنی هەموو ئەو وەسف ‌و ستایش ‌و پیاهەڵدانانەی، ناوبەنا‌و بەباڵایدا هەڵدەگوترێت. پێویستە ئەو هێزەی هەبێت، بتوانێت ڕیاكاری ‌و درۆ‌ و ڕوپامایی، ئاشكرا بكات‌ و شەرمەزاریان بكات).

ئەو شتەی سارتەر زۆر ترسی لێی هەبوو، ئەوەبوو بخرێتە نێو چوارچێوەی كلتوری فەرمیەوە‌و چەك ‌و چۆلەكانی لێبستێنن. ئەمەش ئەو شتەبوو هەر لەسەرەتاوە، بێزی لێی دەكردەوە. ئەوەی ئەو حەزی پێیدەكرد ئەوەبوو هەموو شتێ بێت، جگە لە (فێركار و مامۆستای گشتی). بۆخاتری پاراستن ‌و مسۆگەركردنی سەربەخۆیی خۆی، دەستبەرداری وەزیفە فەرمیەكەی خۆی دەبێت وەك مامۆستای فەلسەفە، لەپەیمانگای (كۆندرۆسێ) لەپاریس. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەباق ‌و بریق‌ و نێو و نێوبانگ دەرکردن تەرێزی نەدەكردو لەو بڕوایەدابوو، دەشێت ئەو نێوبانگە بۆ مەبەستی سیاسی ‌و مۆراڵی بەكاربهێنرێت. بەڵام سەرسەختانە سوور بوو لەسەر ئەوەی ئەو نێوبانگە، بۆ سوودی پرسی زۆر تایبەت بەكاربهێنێ، نەك بۆ خزمەتكردن بەئامانج‌ و مەبەستی (ناڕەسەن) كەكۆمەڵگە دەست نیشانی بكات.

وەك چۆن ساڵی 1943 لەكتێبەكەیدا (بوون ‌و نەبوون)، ڕەخنە لەكارگوزاری قاوەخانەكان دەگرێت بەوەی ڕۆڵی گارسۆن وازی دەكەن‌ و بەوەش كارەكتەری ڕاستەقینەی خۆیان پایەماڵ دەكەن، ئەوکارە لەپشتی ڕۆڵێكەوە ئەنجام دەدەن كەئەوانی دی ڕێی پێدەدەن ‌و بۆی دیاری دەكەن.

ژان پۆل سارتەر چارەنووسی ئەو ڕۆشنبیرەی ڕەتكردەوە كەناچار دەبوو بەوەی، لەكۆشكدا فەیلەسوف بێت یاخود شاعیرێكی ئەكادیمی عال‌ و سار بێت (بێ ئامانج‌ و بێ ئەرزش)، جگە لەوەی كاری ڕازاندنەوە‌و جوانكردنی كۆڕ‌و كۆبوونەوەكان بێت. بەڵام ئایا سەربەخۆبوون، لەگەڵ كاریگەرێتی بووندا یەكدێتەوە؟ یان ئایا سارتەر دەتوانێت وەك هەموو نووسەران، دەستبەرداری هەڵوێستی ڕەخنەیی خۆی نەبێت ‌و ئایدیا‌و بیر‌و بۆچوونی نوێ بخاتەڕوو، لەگەڵیدا جەماوەرەكەشی لەدەست نەدات؟

لەسەروبەندی داگیركاری ئەڵمانەكان بۆ فەرەنسا، ئەو ڕۆشنبیرانەی بەشداری خەباتی بەرگرییان لەوڵات كردبوو، وەك ژەنەڕاڵ شارل دیگول پێیان وابوو، ئەوانیش بەناوی گەل ‌و نەتەوەوە قسە دەكەن( بەبێ ئەوەی بۆ ئەو كارەیان، ئیزنخوازییان لەكەس كردبێت). ئەم هەڵوێستەشیان دەچووەوە سەر لاسایكردنەوەی چامەی (ئاگرپەرستانی) فیكتۆر هۆگۆ كەڕەوایەتی بەو هەڵوێستەیان دەدا. بەڵام ئەی لەئێستادا، بەناوی كێوە دەپەیڤن؟
لەزنجیرە وتارێكدا كەلەنێوان ساڵانی 1947‌و 1948 لە(كاتە نوێیەكان) و لەژێر سەردێڕی(ئەدەب چی یە؟)دا بڵاویكردبووەوە، سارتەر ئەو پرسەی خستبووە ڕوو، بەڵام بەدەرەنجامێكی نائومێدكەر گەیشتبوو. لەوبارەیەوە نووسیبووی: (ئێمە دژی كۆمۆنیستەكانین ‌و دژی بۆرژوازیەتین. ئەمەش مانای وایە ئێمە بەڕوون ‌و ڕەوانی، لەدژی هەمووان دەنووسین. ئێمەومانان خوێنەرمان هەیە، وەلێ جەماوەر شك نابەین. ئێمەی بورژوازی لەدابڕانداین لەگەڵ چینەكەی خۆماندا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا تاكو ئێستا، هەر دەستبەرداری دابونەریتی بورژوازیانەی خۆمان نەبووین، بەهۆی بەربەستی كۆمۆنیزمیشەوە لەپڕۆلیتاریا دابڕاوین. لەبەردەم وەهمی ئۆرستۆكراتیشدا، خۆمان بەبچووك دەبینین. كەواتە ئێمە هەر بەحەواوەین…….).

بەبێ زۆر گوێدانە كاریگەریە نەرێنیەكانی شكۆمەندی‌ و نێوبانگ دەركردن، ڕیمۆن ئارۆن هەوڵیدەدا تاجەماوەر ‌و ئامادەگی لەزانکۆدا هەبێت، بۆ خاتری ئەوەی لەو ساڵانەی دوای جەنگی دووەمی جیهانیدا، خەڵك ‌و خوا گوێی بۆ بگرن. بەشداری كورت ‌و كەم خایەنی لە(كاتە نوێیەكان)‌و بەشداری درێژ خایەنی لە(كومبا)، شان بەشانی ئەلبێر كامۆ. لەدواجاریشدا وەک ڕۆژنامەنووسێک ڕوودەكاتە (لۆفیگارۆ) و واز لەپۆستی مامۆستای زانكۆ دێنێت. ئەو پۆستەی لەسییەكاندا بەدەستی هێنابوو. خۆ گەر بیویستایە، دەیتوانی لەڕۆژنامەی (لۆمۆند)ی گەورە ڕكابەری (لۆفیگارۆ) دا بنووسرێت.

شایەنی باسە بەرپرسانی (لۆمۆند)، هەموو هەوڵێكیاندا بۆئەوەی ڕازی بكەن تاببێتە ئەندامی دەستەی نوسەرانی ڕۆژنامەكەیان، بەڵام ئەو وای بەباش زانی بیر‌و بۆچوونەكانی لەناوەندی دەسەڵاتدارو دەست ڕۆیشتووەكاندا بخاتەڕوو، ئەو ناوەندەی فەرمانڕەوایەتی وڵاتیان دەكرد‌و جڵە‌وی حوكمڕانی سیاسی فەڕەنسایان بەدەست بوو.

سەرباری ئەوە لەناوەندی ڕۆشنبیریدا ڕێزو ئیحترامێكی زۆری هەبوو، هەروەها لەناو گەنجانیشدا. بەڵام (لۆمۆند) لەڕوانگەی كارەكتەرە سیاسیی ‌و بڕیار بەدەستەكانەوە، بەدەنگی ئۆپۆزسیۆن ئەژمار دەكرا‌و ڕۆژنامەیەكی بوێر‌و حەق بێژو باوەڕ پێكرا‌وبوو. دەستە بژێری حوكمڕان ڕەخنەكانیان دەخوێندەوە، لەبەرئەوەی هەڵوێستی دژ بەسیاسەتی گشتی نەبوو، بەڵكو زۆر بابەتیانە ڕەخنەكانی ئاڕاستە دەكرد.

ڕیمۆن ئارۆنیش دركی بەوە كردبوو كە(لۆڤیگارۆ) بەشرۆڤە‌و لێكدانەوە سەنگین‌ و بەجێكانیەوە، دەبێتە جێی سەرەنجی كاربەدەستان‌ و فەرمانڕەوایان. هەر بۆیە كاتێك پەیوەندی بەدەستەی نووسەرانی ڕۆژنامەكەوە كرد، دڵنیابوو لەوەی دەتوانێت ئەركی گرنگ ڕاپەڕێنێت. بەڵام نەسارتەر‌ و نەئارۆنیش، هیچ كامیان تەنها بەدەسەڵات ‌و قەوارەی نووسینەوە دانەكەوتن، بۆ چەسپاندن‌ و بەرفراوانكردنی گاریگەرێتیان.

ساڵی 1948 دوای ئەوەی هەریەكەیان زۆر تیامان‌ و دوو دڵ بوون لێی، سیاسەت پەلكێشی كردن. ئامانج لەوەش ئەوەبوو، پەیڕە‌و ‌و پڕۆگرامێكی سیاسی وەها پێشكەش بكەن، جیاوازتر بێت لەبەرنامەی حیزبە سیاسیە تەقلیدیەكان و ڕێگایەكی تازەش بكەنەوە، بەئامانجی بەرگرتن بەو ئیفلیجیەی، خەریكبوو جمهوریەتی چوارەم دووچاری بێت.
ڕیمۆن ئارۆن (پارتی میللی فەڕەنسی) هەڵبژارد كەژەنەراڵ دیگۆل ڕابەرایەتی دەكرد. دواتر‌و لەبیرەوەیەكانیدا، ئەمە ڕوندەكاتەوە‌و دەڵێت: (ئەو هەڵبژاردنەی بەرەنجامی ترس بووە لەوەی، جارێكی دیكە فەڕەنسا توشی ئەو لاوازییە بێتەوە كەلەسەرەتای سییەكاندا ڕوبەڕوی بووەوە. لاوازییەک کەدواتر هتلەری هاندا بۆ ئەوەی، لەشکرەکەی بکاتە سەری و داگیری بکات).

لەشاری لەندەن ‌و لەسەروەختی دووەم جەنگی جیهانیدا، ڕیمۆن ئارۆن لەبۆنە جیاجیاكاندا ڕەخنەی لەژەنەراڵ دیگۆل گرتبوو، بەڵام دواتر وەك ئەندرێ مالرۆی هاوڕێی دەداتە پاڵی. مەترسییەكان لەپەڕلەمانێكی دابەشبوو ‌و پاسیڤەوە دێن، وەك لەوەی لەسەركردەیەكی كۆنەوە سەرچاوە بگرێت. سەركردەیەكی خۆبەخش كەخاوەن كاریزمایەكی گەورەبێت.
هەرچی ژان پۆڵ سارتەریشە، ئەوا پەیوەندی بەڕیزەكانی پارتی دیموكراسی شۆڕشگێڕانەوە كرد، لەكاتێكدا خۆی بەفیعلی كارەكتەرێكی شۆڕشگێڕ نەبوو، بەڵكو دەیویست وەها نیشانی بدات كەكەسێكی وایە. لەبەیاننامەیەكدا كەواژۆیكردبوو، خاوەنی(بوون ‌و نەبوون) پابەند بوونی خۆی دەردەبڕێت كەژیانێكی نوێ ببەخشێتە پرانسیپەكانی ئازادی ‌و شكۆمەندی ‌و مرۆڤایەتی، ئەویش لەڕێی ئاوێتەكردنیان بەخەبات‌ و تێكۆشان، لەپێناو گۆڕانكاریی كۆمەڵایەتی).

ساڵی 1948 لە (كاتە نوێیەكان) دا، دابڕان لەنێوان ئەو دوو بیرمەندە مەزنەدا ڕوودەدات. ئەویش كاتێك سارتەر لەگفتوگۆیەكیدا كەلەگەڵ دوو هاوڕێی ناو ئەو گروپەی ئەندام بوون تێیدا سازی دەكات ‌و تێیدا، هێرش دەكاتە سەر هاوڕێ بچكۆلە دێرینەكەی. ئاخر سارتەر بەهۆی (پارتی دیموكراسی شۆڕشگێڕانەوە)، تا دەهات دەبووە لایەنگری ئەوەی بە(ڕۆمانسیەتی شۆڕشگێڕانە)، ناوزەدی دەكرد.

لەو گفتوگۆیەیدا وەك (تیۆرسینێكی خەمۆكاوی)، باس لەڕیمۆن ئارۆن دەكات كەجگە لە (دیكتاتۆریەت یان حیزب)، هیچ چارەسەرێكی دیكە شك نابات، بۆ كێشەو گرفتەكانی سەردەمەكەی. هاوكات جڵەوی بۆخۆشی شلكردووە، تابكەوێتە ناو تەڵەی واقیعیەتی سیاسی ‌و ڕێوشوێنەكانیەوە كەدژبە بەرژەوەندی گەلانە، لەبری ئەوەی بەڕاستی لەپێناو ئاشتیدا هەوڵبدات.

سارتەر درێژە بەقسەكانی دەدات ‌و دەڵێت: (واقعیەتی ڕیمۆن ئارۆن هانی دەدەن _ وەك چۆن سەرانی ئەو حیزبەش هان دەدەن كەخۆشی ئەندامە تێیدا _، تابداتە پاڵ یەكێك لەو دوو زلهێزەی فەرمانڕەوایەتی جیهان دەكەن، یان ئەوەی هەریەكەیان بە بەرپاكردنی جەنگێكی نوێ، هەڕەشە لەوی دیكەیان دەكەن. بەمجۆرە ئەو كەسە دەبێتە بوونەوەرێكی ڕۆمانسی كەلەپێناو ئاشتیدا كار دەكات ‌و بەڕووی شەڕدا دەوەستێتەوە. وەلێ سەروەختێك دەڵێین لەتوانادا نییە بەر بەشەڕ بگیرێت، ئەوا ئێمە جگە لەپەلەكردن لەسەر لەنوێ بەرپاكردنەوەیدا، شتێكی دیكە ناكەین).

ئەم شیكارییە ناچارمان دەكات بەوەی لەئاستیدا ێستێك بكەین، لەبەر ئەوەی خواستی بۆ گشتاندنێكی خەست و خۆڵ هەیە، لەڕووی ماناگەلێكی وەك: (دیكتاتۆری ‌و شەڕ ‌و ئاشتی)، بەمەش خۆی دەداتە پاڵ ڕەهەندی مۆڕاڵی ‌و لەو هەوڵەشیدا، دەستدەكات بەگاڵتە پێكردن‌ و هێرشی شەخسی. لەكۆتایشدا لەشان‌ و شكۆی پرس‌ و بابەتە ئاڵۆزەكان كەمدەكاتەوە‌و وادەكات، تەنها ببنە پرسگەلێكی ئاسایی ‌و مەسەلەكە بۆ هەڵبژاردن لەنێوان چاكەو خراپەدا کورتبکاتەوە. پاشان دەست دەكات بەسەركۆنە كردن ‌و تۆمەتدانە پاڵ نەیارەكانی. هەر لەو سۆنگەیەشەوە پێیوایە ڕیمۆن ئارۆن لەجەوهەردا، لایەنگری وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە‌و بێلایەن نییە.

ئەو هەڵوێستگیریەشی وای لێدەكات، خۆبەخۆ كۆمەك بەیەكێك لەو دوو زلهێزانە بكات كەتوانای بەرپاكردنی جەنگی سێیەمی جیهانیان هەیە. كەواتە دەتوانین بڵێین ڕیمۆن ئارۆن لەلایەنگرانی ئەو جەنگەیە كەئێستا لەهەر كاتێكی دیكە زیاتر، هەڕەشە لەبوونی مرۆڤایەتی دەكات. لۆژیكێكی پێچەڵپێچی لەمجۆرە، ڕەنگە بەرەو ئەوەمان بەرێت بڵێین: (سارتەر چاوپۆشی دەكات لەوەی، زانیاری پێویست بەردەست بخات، بۆخاتری ئەوەی بڕیاردانەكانی لۆژیكی دەربكەون).

ئەڵبەتە بڕیارەكانیش وەها بەرچاو دەخات، خوێنەرانی هیچیان پێناكرێت بۆ ئەوەی گومان لەو دەرەنجامانە بكەن كەپێیان دەگات. هەرچەندە لەكتێبەكەیدا (ئەدەب چییە؟)، جەخت لەوە دەكاتەوە كەنووسەر پشت بەئازادی هەڵبژاردنی خوێنەر دەبەستێت‌ و لەگەڵیشیدا، گرێبەستێك ئیمزا دەكات، تاهەریەكەیان متمانە بەوی دیكەیان بكەن. واتە هەریەكەیان حساباتێكی گرنگ‌ و تایبەت بۆ ئەوی دیكەیان بكەن.

بەڵام بەسەرنجدانێكی خێرا لەنووسینەكانی سارتەر، دەبینین لەتوانایدا نەبێت ڕێزی ئەو جۆرە بەڵێننامانە بگرێت ‌و ئەوەی بۆ ئەو گرنگە، تەیار كردن‌ و سازدانی لایەنگیرانی خۆیەتی. هەر بۆیە دێت‌ و پرسگەلێكی سیاسی لەڕوانگەی مۆڕاڵییەوە، پێشنیار دەكات. بەوەش ئەو مافە بەخۆی دەدات، تاوەڵام‌ و ڕێنوماییەكانی بەسەر خوێنەردا بسەپێنێ. ساڵێك دوای دامەزراندنی، (پارتی دیموكراسی شۆڕشگێڕ) هەڵدەوەشێتەوە‌و بەوجۆرەش ئاسەواری نامێنێ. لەوكاتەدا سارتەر هەموو هیوایەك بەپەیوەندیکردن بەبزاوتێكی سیاسی سەربەخۆ لەدەست دەدات، تابەرگری لەهەمان ئەو بەهایانە بكات كەخۆی باوەڕی پێیانە‌و لەهەوڵی پاراستنیاندایە.

لەم سەروبەندەدا پەی بەوە دەبات، دەبێت لەهاوپەیمانانێك بگەڕێت كەبەتەواوەتی بیر‌و بۆچونەكانیان بەدڵی ئەونین. وەلێ لەبەرامبەر ناكارایی سیاسیدا، ئەگەرو هەلبژاردەیەكی گونجاو دەبن . ئەڵبەتە بۆ ئەو، هاوپەیمانێتی بەستن لەگەڵ چینی ناوەند‌و هەوادارەكانیدا(لەوێنەی ڕیمۆن ئارۆن‌ و لۆفیگارۆ)، كارێكی زۆر قێزەونانەبوو ، بگرە كاری نەكردەش بوو .بۆیە هەرئەوەی لەبەردەمدا مابوو كەپەیوەندی بەكۆمۆنیستەكانەوە بكات، چونکە لانی كەم ئەوان باسیان لەچین ‌و توێژە میللییە هەژار‌و بەشمەینەتەكان دەكرد. هاوكات ئەوان ئاشتی ‌و دادپەروەرییان كردبووە دوو سەرەكیترین ئامانج، لەخەباتی سیاسیاندا. لایەنگرانیشیان هەر ئەوانەبوون كەسارتەر خۆی حەزیدەكرد، بیاندوێنێت‌ و قسەیان بۆبكات، لەڕێی پارتی دیموكراسی شۆڕشگێڕەوە.

گەرچی ئەوان ئامڕازی جیاوازتر لەوەی ئەو بەكار دێنن، بەڵام فێری ئەوە دەبێت چۆن چۆنی ڕێككەوتن نامەی بەسوودو سەركەوتویان لەگەڵدا ئەنجام بدات ‌و لەكۆتایشدا، پەسەندی ئەوە بكات كەسیاسەت مۆراڵی تایبەت بەخۆی هەیە.

سەبارەت بەپەیوەندیكردنی بەپارتی كۆمۆنستی فەڕەنسییەوە، سارتەر لەگۆڤاری (كاتە نوێیەكان) داو لەژێر ناونیشانی (كۆمۆنیستییەكان ‌و ئاشتی) دا، وتارێک بڵاودەكاتەوە. لەوێدا دەنووسێت :(ئامانج لەم وتارە ئەوەیە ڕایبگەیەنم لەگەڵ كۆمۆنستییەكان، لەسەر چەند خاڵێكی ڕوون ‌و دیاریكراو گەیشتوومەتە ڕێکەوتن، ئەویش بەپشت بەستن بەوپڕانسیپانەی خۆم، نەك نۆرم و بەهاكانی ئەوان). هاوکات پێدەچێت، سارتەر پەسەندی ئەو پرانسیپەی لینینی كردبێت كەدەڵێت: (سەرانی حیزب توانای زیاتریان هەیەو هەروەها ئەوان دەتوانن بەچاكترین شێوە، بەرگری لەبەرژەوەندی كرێكارەكان بكەن، ئیتر خواست‌ و ویستیان هەرچییەك بێت. گەر كرێكاران ڕێنوێنی ‌و فەرمان‌ و ئامۆژگاری سەركردەكانیان ڕەتكردەوە، ئەوا ئەوان خۆیان ڕێ هەڵە دەكەن، نەك سەركردەكان).

ئەوەی ڕاستی بێت، سارتەر جگە لەخۆ نزیكردنەوە لەدەستەبژێرێكی دیكە كەشەرعیەتی زیاتری بدەنێ ‌و لەڕووی سیاسییەوە دەرفەتی زیاتری بۆ فەراهەم بكەن ‌و سەركەوتووی بكەن، شتێكی دیكەی نەكرد. شایەنی باسە لەپەنجاكانی سەدەی ڕابردوودا، ( سەركەوتن)‌ وشەیەكبوو بەبەردەوامی لەنووسیەنەكانی سارتەردا بەدی دەكرا. ئەوەش بەرەنجامی ئەو پەستی ‌و دڵتەنگیەبوو كەبەدیهێنانی خەون ‌و ئامانجی گەورە، لەناخیدا درووستیانكردبوو. وەلێ زۆرجار سەركەوتوو نەدەبوو، وەك نموونەی (پارتی دیموكراسی شۆڕشگێڕ). بێگومان ئەو نەیدەویست جارێكی دیكە بەشێوەیەیكی كاڵفامانە تێبكەوێتەوە.

لەوتارەكەیدا (كۆمۆنیستییەكان‌ و ئاشتی)، بەئاشكرا ڕق‌ و تووڕەیی خۆی بەرامبەر ڕۆشنییران نیشان دەدات. ئەو ڕۆشنبیرانەی لەسەر پابەند بوون بەپرانسیپە بەرز‌و باڵاكان، بەردەوام من ‌و هەموو جۆرە سازشكردنێك ڕەتدەكەنەوە. لەكاتێكدا ئەوانە بۆخۆیان كۆمەڵە ڕۆشنبیرێكی ڕەنگ هەڵبزڕكاو ‌و نەرموو نیانن، وەك خانمانێك كەشیعری كرچ‌ و كاڵ دەخوێنن، دەربارەی ئازادیی ‌و خۆشەویستی ‌و ئەوشیعرانەشیان بەچاكی ئەزبەركردووە.

ژان پۆڵ سارتەر دەپرسێت: (بەهەرحاڵ كێ گوێ بۆ ئەو چامە شیعریانە دەگرێت؟ خۆ كرێكاران هیچ بایەخێكی پێنادەن). گەڕان بەدوای سەركەوتندا، خاوەنی (بوون‌ و نەبوون) بەرەو ئەوە دەبات، نەك هەر تەنها لەگەڵ ڕیمۆن ئارۆندا تێكی بدات، بەڵكو نێوانیشی لەگەڵ هەندێ هاوڕێ‌ و هاوكاریدا درزی تێبکەوێت. ئەوەتا دەیگەیەنێتە ئەوەی ، هەریەك لە ڕینێ ئیتامیل(9) و میرلۆ پۆنتی (10) ‌و ئەلبێر كامۆ، بەدژایەتی كردنی خەبات لەدژی زوڵم‌ و زۆرداری لەجیهاندا تاوانبار بكات، لەبەرئەوەی ئەوانە بیر‌و بۆچوون ‌و هەڵبژاردنەكانی ڕەتدەكەنەوە. لەوبارەیەوە ڕووی دەمی دەكاتە ئەلبێر كامۆ‌و پێیدەڵێت: (ڕەتكردنەوەی ئاكارناسی لای ئێوە گۆڕاوە‌و بۆتە ئاكار. ئەمڕۆكە جگە لەئەدەب شتێكی دیكە نییە‌و سبەینێش نابێتە باعیسی ڕەتكردنەوەی ئاكار).
كار بگاتە ئەوەی سارتەر (وەك گەورە نووسەرێكی سەردەمی خۆی)، سەركۆنەی هەموو شتێك بكات جگە لەئەدەب، ئەوا ئەوە بەچاكی ئەو ڕێگایە نیشان دەدات كەماوەی ساڵێك بوو هەڵی بژاردبوو، بۆئەوەی بیگرێتە بەر.

ڕیمۆن ئارۆن بەو وتارەی سارتەر شپرزە دەبێت، هەربۆیە لەپاشكۆی ئەدەبی هەفتانەی (لۆفیگارۆ) دا، دەنووسێت ‌و دەڵێت: (سارتەر مافی خۆیەتی چۆنی دەوێت‌ و چۆن حەز دەكات، بەهرەو لێهاتووی خۆی بەكار بهێنێت، وەلێ ئەو هەڵوێستە سیاسیانەی وەریاندەگرێت، ناڕون‌ و تەلیسماوین ‌و بەرەنجامی توڕەبوون‌ و هەڵچوونێكن، نەك شتی دیكە. بەتێڕوانینی من كێشەی سەرەكیش لەوەدایە كەئێمە ناتوانین بزانین، گەر ویستی ئەو ئەوەبێت حەقیقەتێك بسەلمێنێت، یاخود تەنها مەبەستی پەلاماردانی ئەوانی دیكە بێت. بەو پێیەی دەستی بەسەر زماندا دەشكێت، وەهادیارەو وەك ئەوە وایە كۆمەكی نووسەرێك بكات كەئەویش سارتەرە، بۆئەوەی نەزانینی خۆی بەبابەتە سیاسیە گەورەو مەترسیدارەكان، بشارێتەوە ).

وەك مامۆستایەك كەسەرزەنشتی قوتابیەك دەكات، لەبەرئەوەی وەك پێویست ئەركەكانی سەرشانی جێ بەجێ نەكردووە، سارتەر بەوە تاوانبار دەكات خۆی لەبوار گەلێك هەڵدەقورتێنێت كەبواری ئەو نین. ئاخر هەر بەتەنها ناڕەزایی مۆراڵی بۆ نوسەرێكی بەهرەمەند بەس نییە، بۆ ئەوەی بەوردی‌ و وریاییەوە قسە لەسەر بابەتگەلێكی ئاڵۆز بكات كەپەیوەندییان بەسیاسەت ‌و ئابووری ‌و پەیوەندی ‌و نێو دەوڵەتییەوە هەبێت.
بەبۆچوونی ڕیمۆن ئارۆن، تەنها زانین مافی رەخنەگرتن بەخاوەنەكەی دەدات. كەسێكی وەك سارتەر (كەهەمیشە دەمی پڕ لەجنێو و سوكایەتی بوو، بوغزو كینەش لەناخی دابوو)، لەگوتاری ڕۆشنبیریدا ڕێزی لەم ڕێسا سادەیە نەگرتووە. ئارەزوومەندیشی لەسەركەوتن ‌و دەركەوتن، پەلكێشی نێو دنیای یۆتۆبیستی (پڕۆلیتاریای میتۆلۆژی ‌وئایدیۆلۆژیای شۆڕشێكی مەحاڵیان) كردووە.
سەختگیریی ‌و سوربوونی سارتەر بۆ پشت بەستن بەمەزەندەی خۆی، بەمەبەستی تێگەشتن لەوانی دیكە، بەخراپ دەشكێتەوە بەسەر ڕیمۆن ئارۆن‌ و متمانە بەخۆبوونی. لەكۆتایی وتارەكەیدا، دەنووسێت ‌و دەڵێت: (حەزدەكەین لەسارتەر بپرسین، چۆن دەتوانێت بەو هەموو باوەڕ بەخۆبوونەوە، پەی بەنهێنیەكانی ڕۆحی پڕۆلیتاریا بەرێت؟).
لەپای ئەوە‌و ساڵێك دواتر، ڕیمۆن ئارۆن ڕەخنەكانی فراوانتر دەكات ‌و نیشانە لەسەرجەم ڕۆشنبیرانی چەپ دەگرێتەوە، ئەویش لەكتێبێكدا كەتائەمڕۆ بەبەناوبانگترین كتێبی ئەو دادەنرێت، مەبەستم كتێبی (ئەفیونی ڕۆشنبیران)ە.

گەر بەلای ماركسەوە ئایین تلیاكی گەلان بێت، ئەوا بەبڕوای ئارۆن خودی ماركسیزم خۆشی، بۆتە سڕكەرێك ‌و كار لەبیركردنەوەی سارتەر‌ و هاوڕێ چەپڕەوەكانی دەكات. ئاخر ماركسیزم ئایدیۆلۆژیایەكە (خۆشی مشتومڕە تیۆلۆژیەكان ‌و ئاسودەییەكی كۆنكرێتی باس ‌و خواسە زانستیەكان ‌و فێ لێهاتنی تێڕامان لەمێژووی گەردونگەرایی)، بەلایەنگر‌و هەوادارانی دەبەخشێت. لەنێو چەپی فەڕەنسیشدا زۆر كەمن ئەوانەی، ئەم چێژو خۆشیانە ڕەتدەكەنەوە. ڕەخنەی لەنەزۆكی‌ و بێ سەمەری ‌و ڕووكەشی ڕەوانبێژی ماركسیزم گرتووە‌و پێیوابووە، تەواو دەستەوستانە لەوەی پەی بەئاڵۆزییە بەردەوامەكانی، جیهانی پیشەسازی مۆدێرن بەرێت.
ئەوەی ئەو لەكتێبەكەی دا(ئەفیونی ڕۆشنبیران)، بە (سێ ئەفسانەكە) ناویان دەبات كەمەبەستی (شۆڕش ‌و پڕۆلیتاریا ‌و چەپ)ە، پێیوایە ڕێگرتن لەبەردەم مەعریفەدا‌و تەواوی ئەو چەمكانە بارگاوین بەهەست‌ و سۆزێكی وا، جگە لەوروژاندنی جەماوەر‌و دنەدانی خەڵك، هیچ سودێكی دیكەیان نییە. كەوابێ بۆ بەدەرخستنی ڕاستییەكان، دەست نادەن.

بەبڕوای ئارۆن، ڕۆشنبیر نابێت لەسیاسەت بەدووربێت. بەپێچەوانەوە پێویستە بەتەواوەتی تێیدا قوڵ بێتەوە، بۆخاتری ئەوەی بەفشار‌و لایەنە نادیار‌و شاراوەكانی ئاشنا بێت ‌و لەدۆگماتیستی سیاسی دووركەوێتەوە. هەروەها دەبێت بەشێوەیەك لەچارەسەر بگەڕێت كەلەجۆش‌ و خرۆش‌ و هەڵچوون بەدوور بێت ‌و واقعیانە بێت، بەمەبەستی دروستكردنی گۆڕانكاری بەردەوام.

وەك سارتەر، ڕیمۆن ئارۆنیش ڕازی بوو بەوەی ڕۆشنبیر ئەگەرەكان لەبەردەمیدا كراوەبن‌ و دوور لەهەر فشارێك، خۆبەخۆ بڕیار بدات. بەڵام پێوەری بڕیاردان (بەوجۆرەی ئارۆن باسی دەكات)، ناتوانێت تەنها پشت بەهێزی ڕەوانبێژی ‌و نیەتی چاك ببەستێت. بەهاگەلێكی تایبەت‌ و دیاریكرا‌و، ئاشنابوون بەوشەگەلێكی تەلیسماویی، بەدەگمەن بواری ئەوە بدەن لەنێوان پارتەكان‌ و سیستم‌ و نەتەوەكاندا، هەڵبژێرێت.
ئەو ڕۆشنبیرەی بایەخ بەسیستمی كامڵ ‌و پێگەیشتووی شارستانی دەدات، تەنها هەر بەوەندە داناكەوێت ڕەخنە بگرێت یاخود لەخواری هەموو بەیاننامەیەكی ناڕەزایی دژ بەزوڵم‌ و ستەم، واژۆیەك بكات. هەرچەندە ڕۆشنبیر هەوڵدەدات ویژدانی سەرجەم پارتە لەخۆڕازییەكان ڕاچڵەكێنێ، بەڵام لەگەڵ ئەوەدا دەداتە پاڵ ئەو هێزەی پێدەچێت، چانس‌ و بەختێكی باشتر بۆمرۆڤ فەراهەم بكات.

هەرچەندە(ئەفیونی ڕۆشنبیران) هەرایەكی گەورەی لەنێو چەپەكاندا نایەوە، وەلێ ئەوانەشی كەوتنە چەپڵە لێدان بۆی، وەك ئەوان دەیانویست بەدوای شتێكدا بگەڕێن كەوایان لێبكات دەستبەرداری ئومێد نەبن.
ئەڵبەتە ڕیمۆن ئارۆن نەیدەویست بەهیچ شێوەیەك ختووكەیان بدات، بەڵكو لەهەوڵی ئەوەدابوو هەموو خەیاڵپڵاوەكانی سەر دڵیان بڕەوێنێتەوە. كۆتا ڕستەی كتێبەكەشی ئەمەیە: (بالەناخی دڵمانەوە دۆعا بۆ گومانكارەكان بكەین، گەرجگە لەداهاتوو شتێكی دیكەیان لەسەربێت). هاوكات زۆرینە پێیان وابوو ڕەخنەگرتنی لەچەپ، وەك ئەوە وایە ڕایبگەیەنێت كەپەیوەندی بەبەرەی ڕاستەوە دەكات. تازیاتر لەخوێنەرانی (لۆفیگارۆ) نزیكبوایەتەوە، زۆرتر لەژمارەیەكی زۆری ڕۆشنبیران دوور دەكەوتەوە.

گەر ئەوانەی بەناوی حكومەتەوە قسەیان دەركرد، بیر‌وبۆچوونەكانی (لۆمۆند)یان فەرامۆش كردبێت، بەو پێیەی بەلای ئەوانەوە دوژمنكارانەیە، ئەوا باڵی چەپڕەوی ئەنتلجنسیای پاریسی ئارۆنییان قبووڵ نەبوو، لەبەرئەوەی بووبووە یەكێك لەڕاستڕەوەكان ‌و ئەو ڕۆشنبیرەشی ڕێ بەخۆی بدات لە(لۆفیگارۆ) دا بنووسێت، سەنگ ‌و قورسایی خۆی دەدۆڕێنێت.

بەڵام سارتەر لەو بڕوایەدابوو، دەبێت ڕۆشنبیر مافی ڕەخنەگرتنی هەبێت. ئەوانەی دێنە ڕیزی بزاوتی سۆسیالستیەوەو ئەوانەی هەمان ڕاو بۆچوونی ئەویان هەیە، تەنها ئەوان مافی ئەوەیان دەبێت، شێواز‌و ڕەفتارەكانی ڕەتبكەنەوە. لێرەشدا وەك هەموو جارێك، دەبینین مەرام ‌و خواستی مۆڕالێ زاڵە‌و لەپێشە. ئەو ڕەخنەیەی لەناوخۆوە دێت و ئاڕاستە دەكرێت، ڕەنگە پەسەند بكرێت ‌و قسەی لەبارەوە بكەن ‌و لێی وردببنەوە. وەلێ ڕەخنەكانی دیكە، مەبەستدارن ‌و هی ئەوەنین گوێیان بۆ بگیرێت.

گەر ڕیمۆن ئارۆن بڕوای بەهێزی باوەڕ پێهێنان ‌و ئەرگومێنت هەبووبێت، ئەوا سارتەر پێیوابووە ڕەخنە ناچاری دەكات بەوەی تایبەتمەندی‌ و توانستەكانی لەمەنگەنە بدات ‌و وای لێبكات، تاقیكردنەوەیەكی ڕاست ‌و ڕەوان لەئاكار باشیدا تێپەڕێنێ. ئەو دوو بیرمەندە هەریەكە‌و لای خۆیەوە، كاریگەری گەورەی لەسەر گروپێك لەڕۆشنبیران بەجێهێشت. سەبارەت بەپرس‌ و باسە سیاسیەكانیش، هەریەكەیان ڕاو بۆچوونی خۆیانیان هەبوو. بەڵام هەندێ بارودۆخ لەو قۆناغەدا وایانكرد، ڕیمۆن ئارۆن كەمتر گوێی لێبگیرێت.

بەگشتی لەو سەردەم ‌و زەمانەدا، ئەوەی وایدەكرد تێكستێك زیاتر خۆی بسەپێنێت‌ و گوێ لێگیراوتر بێت، ناوەڕۆكی تێكستەكە نەبوو، بەڵكو سەرچاوەكەی بوو. ئەو سەرچاوەیەش لەباشترین حاڵەتدا، بەپێی پێوەدانگە تەقلیدییەكان‌ و بەناڕێكی هەڵدەسەنگێنرا‌و هەر ئەوەش وادەكات، هیچ زەمینیەكی ڕاستەقینە بۆ ڕەخنەی بابەتی لەگۆڕێدا نەبێت.

print

 79 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*