سەرەکی » دۆسێ » سەرهەڵدان و گەشەكردنی بیری نەتەوایەتی كورد لە باشووری كوردستان لە نێوان حەزی رۆشنبیران و واقیعی كۆمەڵگەدا

سەرهەڵدان و گەشەكردنی بیری نەتەوایەتی كورد لە باشووری كوردستان لە نێوان حەزی رۆشنبیران و واقیعی كۆمەڵگەدا

شادمان مەلا حەسەن

هۆكارەكانی نووسینی ئەم بابەتە، بۆ زیاتر ئاشنابوونی خوێنەرە لە سەرهەڵدان و گەشەكردنی بیری نەتەوەیی بەگشتی و بیری نەتەوەیی كورد و گەشەكردنی و سەرهەڵدانی حزبی سیاسی لە لایەن وردە بۆرژوای كوردی و بزووتنەوەی چەكداریی و هەڵسەنگاندنی لە نێوان حەز و خولیای ناسیۆنالیستانی كورد و واقیعی كۆمەڵگە.

بزووتنەوەی نەتەوایەتی یاخود دروستبوونی نەتەوە و ناسیۆنالیزم بەشێوەیەكی تەندروست، سەرەتاكەی دەگەڕێتەوە بۆ بزووتنەوەی رێنسانسی فەرهەنگی و سیاسیی و ئایینی لە ئەوروپا. كاتێک میرنشین و شارەكانی ڤینیسیا و فلۆرەنسا و میلان و بیزا گەشەی بازرگانی و ئابووریان بەخۆیەوە بینی و سەرمایە تێیدا كەڵەكە بوو،هەروەها تەلارسازی و بازرگانی زۆر گەشەی كرد. ئەمە بووە هۆكاری ئەوەی ژێرخانێكی بەهێزی ئابووری دروست ببێت. ئەم ژێرخانە پتەوە سەرخانێكی بە جووڵە و پڕ لە داهێنانی ئەدەب و هونەر و فەلسەفە و زانستەكانی دیکەی مرۆڤایەتی بەرهەم بهێنێ‌. چەرخی رێنسان سەرەتاكانی لە سەدەی چواردەی زاینییەوە لە ئیتاڵیا دەستیپێكردو لە سەدەی پازدەهەم زۆر چووە پێش و پەلو پۆی خۆی هاویشتە زۆر شوێن لە ئەوروپا.

ئەمەش بەهۆی دوو هۆكاری سەرەكی بوو،كە بوونە هۆكاری زیاتر گەشەكردنی بنەماكانی چەرخی رێنسانس؛ یەكەمیان داهێنانی چاپ ساڵی 1447 لە لایەن زانای ئەڵمانی(یۆهان گنفزلایش گۆتنبێرگ:1398_1468) ئەمە وایكرد هەرچی دەستنووس و كتێب هەیە لە كەنیسە و كتێبخانەكانی ئیتاڵیا و ئەوروپا چاپ بكرێ‌، ئەمەش وایكرد رێژەی خوێندەوار زیاتر بێت و مەعریفە زیاتر بێت بەهۆی زیاتر بوونی كتێب و هەمەڕەنگ بوونی جۆرەكانی زانست و زانیاریی و ئاسانی چاپ كردن و گەیاندن و هەرزانی نرخی كڕین و بڵاوكردنەوەی كتێب. دووەمیان،گرتنی شاری قوستەنتینیەی پایتەختی دەوڵەتی بێزەنتینی بوو لە لایەن توركە عوسمانییەكان لە ساڵی 1453،ئەمە وایكرد هەرچی زاناو لێكۆڵەر و پیشەگەر هەیە بە كۆلێ دەستنووس و كتێبە نایابەكانی فەلسەفەی یۆنانی كۆن بەرەو رۆژئاوا بێن و لە شارەكانی باشووری ئەوروپا نیشتەجێ بن. بەتایبەت ئیتاڵیا و فەڕەنسا ئەمەش تەكانێكی گەورەی بە جووڵانەوەی رێنسانسدا و دەوڵەمەندی كرد و گەشەكردنەكەی خێراتركرد و سنوری بڵاوبوونەوەی فراوانتر بوو. شاری فلۆرەنسا وێستگەی یەكەمی جووڵانەوەی رێنسانس بوو. لەوێوەوە بە شارو ناوچەكانی ئیتاڵیا بڵاوبۆوە و لەوێشەوە بۆ سەرجەم ئەوروپا. لەم ماوەیە بیری سیاسیش زۆر گەشەی كرد. كەسێكی وەك (نیكۆلا دیبرنادۆ دی مایكاڤیللی:1469_1527) رۆڵی دیاری هەبوو لەگەشەی فەلسەفە و بیری سیاسی و نەتەوەیی و شێوەی دەوڵەتداری نوێ و توندوتۆڵ.هەروەها بزووتنەوەی چاكسازی(ریفۆرم)ی ئایینی لەسەر دەستی قەشەی ئەڵمانی(مارتن لۆسەر:1483_1546)و قەشەی فەڕەنسی (جان كالفین:1509_1564) كە ریفۆرمیان لە ئایینی مەسیحی دەستپێكرد و رێباوەڕی پڕۆتستانتیان دامەزراند.

ریفۆرمی ئایینی لە ئەوروپا وەك بومەلەرزەیەك بوو هەموو كونج و كەلەبەری ئەوروپای هەژاند و شێوە و بیركردنەوەی پیاوانی ئایینی گۆڕی و كۆتایی بە قۆناغێكی هەستیار هێنا، ئەویش قەڵەمڕەوی بەهێزی كەنیسە بوو لەسەر ژیانی گشتی. لەم ماوە زەمەنیەدا بەرهەمی عەقڵگەرایی زۆر هاتەكایەوە كە بایەخدان بوو بە مرۆڤ. ئەمە وایكرد لە ساڵی 1648 لە كۆنگرەی وێستفالیا ببەسترێ‌ بۆ كۆتایی هێنان بە شەڕی (30) ساڵەی نێوان هەردوو رێباوەڕی ئایینی مەسیحی كاسۆلیك و پڕۆتستانت،كۆنگرەكە وایكرد گۆڕانی گەورە لەسەروەری دەوڵەتدا بێتە كایەوەو دەوڵەتی نەتەوەیی نەخشی زیاتری وەرگرت و بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی زیاتر گەشەی كرد و داواكردن بۆ گەیشتن بە مافی چارەنووسی نەتەوەكان زیاتر گەشەی كرد. هەر لە ئەنجامی بەردەوامی گەشەكردنی جووڵانەوەی رێنسانس شۆڕشی شكۆمەند لە وڵاتی بریتانیا ساڵی 1689 لە ژێر فشار و هەژموونی پەرلەمان و بیرمەندانی هزری سیاسی هاتە كایەوە و سیستەمی دەوڵەت باشتر رێكخرا،ئەمە وایكرد بریتانیا گەشەیەكی زۆر گەورە بكات لە هەموو رووێكی سیاسی و ئابووری و سەربازی و فەرهەنگیدا. ئەنجامەكەشی ئەوە بوو لە نیمچە دوورگەی خۆی هاتە دەرێ و بووە وڵاتێكی تەواو ئیقلیمگیر لەسەرتاسەری جیهان. دوای سەد ساڵ لەم شۆڕشە ساڵی 1774شۆڕشی ئەمەریكا روویدا و سەربەخۆیی ئەمەریكا هاتەكایەوە، ئەمەش رێگەخۆشكەر بوو بۆ ئەوەی هێزیكی سەربەخۆی جیا لە كۆلۆنیاڵی ئەوروپیەكان لە كیشوەرە تازەكەی جیهان كە ئەمەریكایە بێتە كایەوە و شێوە و سیمای نەتەوەیی جۆرێكی تایبەتمەند لەم كیشوەرە بەخۆوە بگرێ‌ ئەویش دەوڵەت رەنگڕێژی نەتەوەی كرد. دواتر لە ساڵی 1789 شۆڕشی فەڕەنسا هاتە كایەوە. شۆڕشی فەڕەنسی بەرهەمی ململانێیەكی چڕپڕی چینەكانی گەلی فەڕەنسا بوو. لە ژێر كاریگەریی شۆڕشی شكۆمەندی بریتانی و كەڵەكەبوونی سەرمایەی مەعریفی چەند سەد ساڵێكی چەرخی دوای رێنسانس و جووڵانەوەی رۆشنگەری. دواتر لەسەرەتای سەدەی نۆزدەهەم شۆڕشی پیشەسازی سەریهەڵداو هۆكارەكانی ژیان لە گەیاندن و گواستنەوە و چەك و چۆڵ و مانیفاكتۆریەكانی بەرهەم هێنان زۆر بەخێرایی گەشەیان كرد، سەرمایەكی زۆر لە شارەكان كەڵەكە بوو. شارەكان ژمارەی دانیشتوانیان چەندینجار زیادی كرد و گوندنشینەكان ژمارەیان كەم بۆوە. واتە چینی كرێكار و وردە بۆرژوای شاری زۆر زیادی كرد، ئەمەش تەكانێكی گەورەی بە بابەتە فكریەكاندا لەونێوەندەشدا بیروباوەڕی ناسیۆنالیستی زۆر گەشەی كرد و دەوڵەتی نەتەوەیی رەنگی زۆر تۆختر بۆوە و ئەو نەتەوانەی كە ژێردەستە بوون دەستیان بەجووڵانەوەی رزگاری خۆیان كرد بۆ گەیشتن بە مافی چارەنووسی خۆیان و دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەیی. هەر لە ئەنجامی سەرهەڵدانی رێنسانس كیشوەرەكانی ئەمەریكا و ئوسترالیا و زۆر شوێنی تر دۆزرایەوە، وڵاتانی نەتەوەیی ئەوروپا بەهەموو لایەكدا پەلیان هاوێشت و دەستیان بەسەر جیهاندا گرت.

بزووتنەوەی رۆشنگەری لەسەدەی حەڤدە و هەژدەهەم بازدانی زۆر گەورە بوو لە پێشخستنی ئەوروپا لە رووی فەلسەفە و مەعریفەی ئینسانگەرایی و زیندووكردنەوەی زمان و كەلچەری نەتەوەیی لە رێگەی گۆڤار و رۆژنامە و كتێب و یانەكانی گفتوگۆی فیكری و سیاسی، بۆیە گەشەكردنی ئەوروپا لە هەموو روێكەوە بوو، ئەگەر ژێرخانە ئابووریەكەی چەند پێشكەوت ئەوە سەرخانە فەرهەنگیەكەی زۆر زیاتر لە خزمەتی گەشەی ژێرخانە ئابووری و سیاسیەكەی بوو. كاتێ‌ كەڵەكەبوونی سەرمایە و بیروباوەڕە تازەكانی نەتەوەیی و سیاسی و فەرهەنگیەكان لەناو هەناوی كیشوەری ئەوروپا پەنگی خواردبۆوە و پێویستی بەدەرچەیەك و دۆزینەوەی مەیدانی تازە لە رووی سەرچاوەی سروشتی و بازاڕەوە بۆ ململانێی زیاتری هێزە زەبەلاحەكان. ئەوەی دەخواست بەلاداكەوتنێك لە نێوان هێزەكان بێتە كایەوە، بۆیە بارودۆخی بابەتی تەواو خەملیوو هەبوو كاتێ‌ جەنگی یەكەم جیهانی (1914_1918) روویدا. ئەنجامی ئەم جەنگە هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی(1299_1923) بوو كە دەستی بەسەر زۆرینەی خاكی كەناری رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا گرتبوو. لەگەڵ كەوتنی دەوڵەتی عوسمانی مۆدێرنێتەی ئەوروپی بەشێوەیەكی زۆر خێراتر لە جاران گەیشتە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەناویشیاندا كوردستان. پێشتر ئەگەر لە دەروازەی ئیستانبوڵەوە هەندێ بابەتی تازەی رۆژئاوای سەرەتاتكێی بوو لەگەڵ نەتەوەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەوا لە ئەنجامی گۆڕینی هاوكێشەی هێزی سەربازی وڵاتانی سەرمایەدار و كۆلۆنیاڵی وەك بریتانیا و فەڕەنسا خۆیان بوونە حاكمی ناوچەكە، بۆیە بیروباوەڕە باوەكانی ئەوروپا راستەوخۆ گەیشتنە ناوچەكە، بەڵام نەتەوەكانی رۆژهەڵات لە پاشخانێكی زۆر لاوازی سیاسی و ئابووری و مەعریفی دەژیان. وەرگرتنی دیاردە نوێیەكان قوڕس بوو لە هەموو هەنگاوێك رووبەڕووی بیروباوەڕی كۆنی ئایینی و مەزهەبی و دابونەریت و فەرهەنگی رۆژهەڵاتییەكان دەبۆوە، بۆیە ئەو دەستەبژێرەی كە سەرسامی دیاردە رۆژئاواییەكان بوو لە دۆخێكی ئاسودەی ژیان نەبوو لەناو كۆمەڵگەكەی خۆی. چونكە بەردەوام لە ململانێیەكی سەختی زۆرینەی بێ هەودادا بوو، وابە ئاسانی نەیدەتوانی رای زۆرینە بگۆڕێت‌.

سەرهەڵدان و گەشەكردنی بیری نەتەوەیی و سیاسی لە كۆمەڵگەی كوردیدا
ناسیۆنالیزمی ئەوروپی لەسەر بنەمایەكی تەندروست و گەشەی سروشتی خۆی دروست بوو، چونكە بەرهەمی زەمەنێكی دوور و درێژی پڕ لە داهێنان و پێشكەوتنی مەعریفە و فەلسەفەی عەقڵگەرایی و سەنتەربوونی مرۆڤ دروست بوو. ناسیۆنالیزمی ئەوروپی بەرهەمی جووڵانەوەی رێنسانس و رۆشنگەریی و شۆڕشە سیاسییەكان و شۆڕشی پیشەسازی بوو. ئاین لە دەوڵەت جوداكرایەوە و سیستمی عیلمانی هاتە كایەوەو مرۆڤ بووە سەنتەری هەموو شتێك، تەنانەت لە ناو ریفۆرمە ئایینیەكەش مرۆڤ بووە یەكەم ئەوجا ئایین و خواپەرستی. واتە بوونی مرۆڤ وەك یەكەیەكی زیندوو، ناوەندی هەموو بیروباوەڕ و فەلسەفەكان بوو. ئابوورییەكی بەهێز خاڵی هاوبەشی یەكخستنی تاكەكان و حزب و جووڵانەوەكان بوو بۆ گەشەپێدان و كامڵبوونی بیری نەتەوەیی. بەڵام لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی و كوردستان بەتایبەتی بزووتنەوەی نەتەوەیی بە كرچ و كاڵی هاتبووە كایەوەو لە دەستی دەرەبەگ و سەرۆك عەشیرەت و شێخەكانی تەریقەت بوو.

لە كوردستان دوای نەمانی میرە دەرەبەگەكان جڵەوی بزووتنەوە سیاسیی و نەتەوەییەكان گوازرایەوە دەستی شێخەكانی تەریقەت و پیاوانی ئایینی تاوەکو نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەم و زیاتریش هەر لەدەست ئەمان بوو. مەلا مستەفا(1903_1979) نموونەی دواینیان بوو. كاتێک‌ جەنگی یەكەم جیهانی (1914_1918) هەڵگیرسا، ئەو جەنگە بووە هۆكاری هەڵوەشانەوەی دەوڵەتی عوسمانیی و هاتنی ئینگلیزو فەڕەنسا وەك دوو داگیركەری مۆدێرن و رۆژئاوایی بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دروستكردنی چەند دەوڵەتێك لەسەر بنەمای جوگرافی و رەنگ رێژبوونیان لەسەر دەستی پێكهاتەیەكی دیاریكراو. نموونەی عیراق و سوریا و توركیا لەسەر عەرەب و تورك ساغكرایەوە. كوردستان بوو بەچەند بەشێك، ئەوەی پێی دەگوترێت‌ باشووری كوردستان خرایە سەر دەوڵەتی تازەی عیراق. ئینگلیزەكان بەپەلە عیراقێكی نوێیان بنیاد نا. جووڵانەوە چەكداریە پچڕپچڕەكانی كورد بەرامبەر ئینگلیز لە لایەن شێخ و ئاغاكانی عەشیرەت بەردەوام بوو، لەوانەیە زۆرینەی جووڵانەوەكان ئەوەندی باگراوندی هەستی ئایینی و هاندانی توركی لەپشتەوە بووبێ‌ نیو ئەوەندە مەسەلەی نەتەوەیی و هەست و بیری پێگەیشتووی ناسیۆنالیستی لەپشتیەوە نەبووە. ئەوەی لە هەمووان رێكخراوتر بوو ئەو رۆژگارە جووڵانەوەكەی شێخ مەحمودی حەفید(1882_1956) بوو، چونكە لە دیدی ئەو مەسەلەی دامەزراندنی قەوارەیەكی كوردی هەبوو، بۆیە ئینگلیزیش زیاتر ئەوی خستبووە تەرازوی حیسابەكانی خۆی. شێخ مەحمود پیاوێكی دڵسۆز بوو، بەڵام پشوو درێژ و ئارام گر نەبوو. ئەمە وایكرد لەگەڵ ئینگلیز زوو زوو نێوانی تێك بچێت و دووچاری پەرچەكرداری خودی ببێـت و هێزەكەشی هی ئەوە نەبوو كەوا بتوانێ‌ باڵانس بەلای خۆیدا بخات. ئەمەش وایكرد زوو كۆتایی بە جووڵانەوەكەی بهێنرێت و ناوچەكانی سلێمانی بەتەواوی بكەونە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی تازەی عیراقی و سوپای بریتانیا. رۆژی 3/6/1930 حكومەتی بریتانیا و عیراق رێكەوتن كۆتایی بە سیستمی ماندات(ئینتیداب) بهێنن لەماوەی دوو ساڵی دواتر دەوڵەتی عیراق سەربەخۆ دەبێت و دەبێتە ئەندام لە كۆمەڵەی گەلان، ئەم رێكەوتنە مافی كوردی بە شێوەیەكی دیار لەبەرچاو نەگرتبوو، بۆیە لە كوردستان جۆرێك ناڕەزایی لەلایەن كوردەوە دەستی پێكرد، بەتایبەت لە شاری سلێمانی كە شارێكی جیاوازتر بوو لە شارەكانی تر لە رووی هەستی نەتەوەییەوە. ئەوە بوو خۆپیشاندانی 6ی ئەیلولی 1930 ئەنجامدرا. ئەم خۆپیشاندانە یەكەم شێوەی ناڕەزایی و خەباتێكی تر بوو كەوا كورد پەنای بۆ ببات، چونكە جۆرەكانی پێشتری بەرەنگاریی چەك و یاخی بوون و پەلاماردان بوو، بەڵام ئەم جارە لەناو شار و بەشێوەیەكی مەدەنی دوور لە توندوتیژی چەك خەبات تاقیكرایەوە، لەم بارەیەوە(جەلال تاڵەبانی:1933_2017) لە كتێبەكەیدا (بزووتنەوەی نەتەوایەتی كورد) سەبارەت بەم خۆپیشاندانە نووسیویەتی (راپەرینی 6ی_ئەیلول_1930ی نیشتمانی خاڵێكی وەرچەرخانی تۆماركرد لە بزووتنەوەی كوردیدا ئەم راپەرینە وەرچەرخانێكی قووڵی تۆماركرد لە بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردیدا لە رووی سروشت و بنكەی جەماوەریی و سەركردایەتییەوە. بۆیەكەمجار لە مێژووی نوێی كوردیدا راپەڕینێكی نیشتمانی لە شاردا روو دەدات كاسبكاران و خوێندكاران و زەحمەتكێشان و بازرگانانی كورد پێ هەستن وە بۆ یەكەمجار لە مێژوودا رۆشنبیران و كاسبكارانی كورد دەبنە سەركردەی راپەرینێكی میللی لە جێی پیاوانی ئایینی و فەرمانڕەوایانی كورد و سەركردایەتیكردنی لە گوندەوە بۆ شار لە نێو دانیشتوانی شارەكاندا فراوان بوو).

رەوتی رووداوەكان وایكرد خەڵكێكی تازە دروست بێت وەك وردە بۆرژوای رۆشنبیری شاری رێبەرایەتی بزووتنەوەی سیاسی نەتەوایەتی كورد بكەن. ئەمەش وایكرد بزووتنەوەی سیاسی لە باشووری كوردستان فۆڕمی تازە وەربگرێت و بەرەو پێش بڕوات، ئەویش دامەزراندنی حزب و رێكخراوی سیاسی بوو. لە سیەكان و چلەكانی سەدەی بیست چەندین حزبی سیاسی لەلایەن كەسایەتییە دیار و خوێندەوارەكانی ئەو رۆژگارەی كورد دامەزراو داواكاریەكانی كوردیش شێوە و قاڵبی رێكخراوی سەردەمیانەی وەرگرت. واتە حزبی سیاسی رێكخراو ئامانج و دروشمی هەبوو، لە هەمان كاتدا كاری لەسەر میتۆدێكی تازە دەست پێكرد ئەویش هۆشیاركردنەوەی كۆمەڵی كوردەواری و زیندووكردنەوەی فەرهەنگ و ئەدەبی كوردی و گەشەپێدانی بیری ناسیۆنالیستی لە رێگەی گۆڤار و رۆژنامە و كاری رێكخراوەیی حزبی. لەم پێودانگەدا شێخ مەحمود لە رۆژهەڵاتی كوردستانەوە پەڕیوە بۆ باشووری كوردستان و دەستی بە جووڵانەوەیەكی تری چەكداری كرد، رۆژی 5/4/1931 تووشی شەڕێكی قوڕسی نابەرامبەر بوو لە گوندی ئاوباریكی رۆژهەڵاتی شاری دوزخورماتووی ناوچەی گەرمیان، شێخ مەحمود لە دوای ئەم شەڕە بەیەكجاری كۆتایی بە جووڵانەوە چەكداریەكانی خۆی هێناو لە رووی سیاسیشەوە جوولەیەكی ئەوتۆی نەما تاكو كۆتایی بەژیانی هات. لە باشووری كوردستان لەگەڵ گۆڕینی سیستمی سیاسی لە عیراق و داهێنانی خوێندن بەشێوەیەكی مۆدێرن و سەردەمیانە لە كوردستانیش ژمارەی خوێندەواری سەردەم زیادی كرد و شارەكان هەتا رادەیەك گەشەیان كرد، بەتایبەت شاری كەركوك بەهۆی دۆزینەوەی نەوت جۆرێك لە گەشەی ئابووری و تێكەڵاوی بە خەڵكی بیانی پەیدا كردبوو، ئەمەش وایكردبوو بیروبۆچوونی تازەی دونیای سەردەم بگاتە كوردستان، لەسەرەتای هاوینی ساڵی 1937 قوتابیانی كۆتایی قۆناغی ئامادەیی هەرسێ لیوای كەركوك، هەوڵێر، سلێمانی لە شاری كەركوك تاقیكردنەوەی گشتیان دەدا، ئەم تێكەڵاوی و بەیەك گەیشتنە وایكرد بیر لە رێكخراوێكی تازە بابەتی نەتەوەیی بكەنەوە. بۆ یەكەمجار رێكخراوی داركەر لەوێ‌ دامەزرا. ساڵی دواتر رێكخراوی برایەتی لە لایەن لەتیفی شێخ مەحمود دامەزرا، ئەم رێكخراوانە بچوك بوون و لەلایەن گەنجانی كەم ئەزموون بەڕێوە دەبران بۆیە كاریگەرییەكی ئەوتۆیان نەبوو لەسەر ئاڕاستەكردن و رێكخستنی رای گشتی نەتەوەیی كورد. ئەمە وایكرد بەدوای خەڵكێكی بەتەمەنتری ئەزمووندار بگەڕێن بۆ ئەوەی سەرۆكایەتیان بكات. ئەوە بوو ساڵی 1939 حزبی هیوا شوێنی ئەم رێكخراوانەی گرتەوە و(رەفیق حیلمی:1898_1962) بوو بەسەرۆكی حزبی هیوا، ئەو پیاوێكی خوێندوار و ئەزموونداری سەردەمی حوكمڕانی شێخ مەحمود بوو، حزبی هیوا بووە حزبی تەواوی وردە بۆرژوای كوردستان ئەفسەر و خوێندەوارانی كورد زۆرینە لەم حزبەدا خۆیان رێكخست، بەڵام نەبووە حزبێكی جەماوەریی سەرتاسەری گەورەی خاوەن هێز و توانا، هۆكارەكەش ئەوەبوو كۆمەڵگەی كوردی هێشتا زۆرینەی نەخوێندەوار و دوورە شار وابەستەی دابونەریتی عەشایر و ئایین بوو. هەمیشە توێژی خوێندەواریش كە تازە لە ژێر تایتلی ئەفەندی دەركەوتبوون لەلایەن زۆرینەی دەرەبەگ و سەرۆك عەشیرەت و مەلا و شێخەكانەوە دژایەتی دەكران، بۆیە لە لایەن عەوامی كوردەواری ئەفەندی دەستەواژەیەك بوو یەكسەر تۆمەتی هەڵگەڕانەوە لە ئایین و كافری دەدرایە پاڵ بەوەی زانستی شەیتانی خوێندووە. ئەمەش وای لە توێژی وردە بۆرژوای خوێندەواری كورد كردبوو زۆر باوەڕی بەخۆی نەبێت بۆ رووبەڕووبوونەوەی زۆرینەی میللەت. بۆیە هەردەبوایە پەنا بۆ تفەنگ لە شان و ئەوانە ببات كەوا هێشتا خاوەن پێگەی عەشایەر و ئایینین لە ناو كۆمەڵگەدا.

گواستنەوەی پێگەی جووڵانەوەی چەكداری لە سلێمانییەوە بۆ بارزان
دوای ئەوەی شێخ مەحمود دەست بەرداری جووڵانەوە چەكداریی و سەركێشیەكانی بوو لە ژێر سێبەری دەوڵەتی عیراق دانیشت لەبەرامبەر پاراستنی ژیانی خۆی، لەولاش هیچ كەسێكی لە بری خۆی دروست نەكردبوو كە درێژە بە سەركێشی و جووڵانەوە چەكداریەكان بدات بۆیە قۆناغی سیاسیی و گەشەی شێخ مەحمود لە دوای شەڕی ئاوباریك كۆتایی هات، كەچی شێخ دوای ئەوە 25 ساڵی تر ژیا. ئەمە وایكرد بۆشاییەكی گەورە لە بزووتنەوەی سیاسیی و چەكداری دروست بكات لە باشووری كوردستان، زەمینەیەكی تەواو دروست بوو بوو بۆ هەر كەسێك بیەوێ ببێت بە رەمز و سەری جووڵانەوەی سیاسی و چەكداری كورد، چونكە دەستەبژێرەكەی شاری دووبەش بوون، یەكیان ئەو تازە خوێندەوارانەی بەدوای حزب و رۆژنامە و هەست و سۆزی گەشەپێدانی بیری ناسیۆنالیستی بوون، بەڵام پێویستیان بە باوكێكی تفەنگ لە شان بوو، بەشی دووەم ئەو كەسایەتی و ئەرستۆكرات و سەرۆك عەشیرەتانە بوون كە لە پەرلەمانی عیراق مەندوب بوون یان وەزیفەداری میری بوون یاخود بەرژەوەندیان لەگەڵ حكومەت بوو، بەڵام بەشێوەیەكی سارد كاریان لەسەر گەشەپێدانی ناوچەكانی كوردستان دەكرد بۆ ئاوەدانكردنەوەو خوێندەواری و وەرگرتنی مافەكانی كورد لە رێگەی داواو گفتوگۆی هێمنانە لەگەڵ حكومەت، بەڵام ئەمە تینوێتی زۆرینەی ئاستی گەشەی ناسیۆنالیستی كوردە نەدەشكاند، بۆیە لەو كاتەدا لەناوچەیەكی تر رووبەڕووبوونەوە لەگەڵ هێزەكانی پۆلیس و سوپای عیراق سەریهەڵدا ئەویش ناوچەی بارزان بوو. لە بارزان جووڵانەوەی چەكداری سەریهەڵدا لەبەرامبەر هێزەكانی حكومەتی عیراقی. ئەفسەری بریتانی سێر رۆبەرت برۆك پوفام (Robert Brooke Popham) وەك سەرۆكی هێزی ئاسمانی بریتانی لە عیراق خزمەتی كردبوو ساڵی 1933 لە نووسینێكدا ئەوەی رایگەیاند كە ساڵی 1928سەردانی عیراقی كردووە نەخشەی عیراقی داوا كردووە كەوا بزانێ‌ سوپا و پۆلیسی عیراق چۆتە هەموو شێنێكی عیراق، ئەوانیش گوتوویانە حكومەت گەیشتۆتە هەموو شوێنێك، تەنیا تاكە ناوچەیەك كە پۆلیسی عیراقی هێشتا بۆ نەچووە، ناوچەی بارزانە، گوایە عیراقییەكان گوتوویانە شێخێكی لێیە و رێگە نادات هیچ دامودەزگایەكی حكومەت بچێتە ناوچەكەیان، دەلێ گوتم زووبێ یان درەنگ دەبێ بگەن بە هەموو شوێنێكی عیراق. ئەوەبوو لە نۆڤەمبەری ساڵی 1931 سوپا و پۆلیسی عیراق بە پشتیوانی هێزەكانی بریتانیا لە عیراق پەلاماری ناوچەكەیان داو شەڕ و هەڵچوون پەیدابوو لە نێوان چەكدارە بارزانییەكان بەسەرۆكایەتی (شێخ ئەحمەد بارزانی:1896_1969) و هێزی عیراقی، ئەم پێكدا هەڵپژانە بەردەوام بوو تاكو ساڵی 1932. دواتر شێخ ئەحمەد لەگەڵ ژمارەیەك لە چەكدارەكانی پەنای بردە بەر توركیا و دواتر خۆیان تەسلیم بە عیراقییەكان كردەووە، كاربەدەستانی عیراقیش هەڵسان بە دابەشكردنیان بەسەر شارو ناوچەكانی قووڵایی كوردستان. ئەمە لە دیدی نەتەوەیەكانی ئەو رۆژگارەی باشووری كوردستان بووە رووداوێكی نەتەوەیی گەورە، لەو كاتەوە شێخ ئەحمەدی بارزان وەك رابەرێكی رۆحی دەركەوت و مەلا مستەفاش وەك باڵی سەربازی ئەم رابەرە رۆحیە ناوی دەركرد و بوونە جێگەی بایەخ و گرنگی پێدانی حزب و رێكخراوە سیاسیەكانی ئەوكاتەی كوردستان بەتایبەت حزبی هیوا كە زۆرترین دەستەبژێری كورد لەگەڵ ئەم حزبەدا بوو. ساڵی 1943 حزبی هیوا یارمەتی مەلا مستەفایاندا لە شاری سلێمانییەوە بگاتەوە ناوچەی بارزان و خۆی رێكبخاتەوە و دەست بكات بە جووڵانەوەی چەكداریی و فشارخستنە سەر هێزەكانی سوپا و پۆلیسی عیراق. ئەوكات گەرمەی جەنگی جیهانی یەكەم بوو. دەوڵەتی عیراق دۆخی ئابووری و سەربازی خراپ بوو. چونكە جەنگ ئابووری جیهانی شەكەت كردبوو، عیراقیش ئەوكات سەرچاوەیەكی ئەوتۆی ئابووری نەبوو. لە رووی سەربازیشەوە عیراق دوای جووڵانەوەكەی مایسی ساڵی 1941ی سەرۆك وەزیران(رەشید عالی گەیلانی:1892_195) سوپای عیراق زۆر لاواز بوو بوو، چونكە بریتانیا زۆربەی چەكە قوڕسەكانی لە سوپای عیراق سەندبۆوە و ئەفسەر چالاكەكانیشی دوور خستبۆوە و ژمارەی سەربازەكانیشی كەم كردبۆوە. مەلا مستەفا جووڵانەوە چەكداریەكەی زوو گەشەی كرد، ئەوەبوو حكومەتی عیراقی ناچار بە گفتوگۆ بوو لەگەڵ مەلا مستەفا. ئەنجام زۆر لە مەرجەكانی مەلا مستەفا سەلمێنرا، بارزانییەكان بە شێخ ئەحمەدیشەوە گەڕانەوە ناوچەكانی خۆیان. سەركردەكانی حزبی هیوا رۆڵیان لە رێكخستنی كارەكانی بارزانیدا هەبوو، هەم لە رووە سەربازیەكەی هەم لە رووە سیاسیەكەی بۆ داواكردنی مافەكانی لەوكاتەدا، كاتێ‌ ماجید مستەفا نوێنەرایەتی حكومەتی عیراقی دەكرد، دوای سەرگرتنی گفتوگۆ مەلا مستەفا گەشتێكی بە زۆر ناوچەدا كرد بۆ ئەوەی عەشایەر و ئاغا و دەرەبەگە كوردەكان لە دەوری خۆی كۆبكاتەوە تاكو لە كاتی رووبەڕووبوونەوەی جارێكی تری حكومەتی عیراقی بەهێزتر دەربكەوێتەوە. ئەمە وایكرد مەلا مستەفا هێندەی تر لەلایەن وردە بۆرژوای رۆشنبیر و خوێندەواری شاری لە كوردستان ببێتە كارێزماو رابەر. مەلا مستەفا هیچ كەسێكی تر ركابەری نەبوو لە گۆڕەپانەكە، بۆیە ئەو وەك تاكە سەركردەی تفەنگ لەشانی ئەو رۆژگارەی كورد دەركەوتبوو. وردە بۆرژوای شاریش عاشقی ئەم جۆرە رێبەرە بوون. واتە باوكێك بۆ رێبەری كردنیان پەیدا بوو بوو ئەویش مەلا مستەفا بوو كە چەكی لە شان بوو كۆمەڵێك چەكداریشی بەدواوە بوو. بارزانی ماوەیەك لەگەڵ حكومەتی بەغدا گەیشتە رێكەوتن، بەڵام ئەو مەرجانەی كە حزبی هیوا بۆیان داڕشتبوو نەیتوانی بەسەر عیراقییەكانی بچەسپێنێ. ئەوەبوو لەگەڵ حكومەتی عیراقی نێوانی تێكچۆوە و هێزەكانیان بەیەكدا هەڵپژانەوە، دوای چەند مانگێك لە پێكدا هەڵپژان بارزانییەكان لەگەڵ ئەوانەی بەناوی بزووتنەوەی كوردایەتی لە ئەفسەر و كەسایەتیەكانی تر كە لەگەڵ بارزانی بوون لە كۆتایی ساڵی 1945 ئاودیوی سنوری رۆژهەڵاتی كوردستان بوون. ئەوكات بەشێك لە خاكی كوردستانی رۆژهەڵات كرابوو بە ناوچەیەكی تامپۆنی نێوان سوپای سۆڤێت و سوپای بریتانیا. كوردەكانی مەهاباد و بۆكان و سەقز و دەوروبەری ورمێ‌ لە رێگەی سوپای سوری سۆڤێتەوە توانیان حزبێك دابمەزرێنن بەناوی حزبی دیموكراتی كوردستان، كەسایەتیەكی وەك قازی محەمەد بكەن بەسەرۆكی حزب و پاشان ئیدارەیەكی خۆبەڕێوەبەری بەناوی كۆماری كوردستان دابمەزرێنن لە ژێر سێبەری سیاسی و سەربازی سۆڤێتییەكاندا. لەم كات و ساتەدا چوونی ئەو هێزەی لەگەڵ شێخ ئەحمەد و مەلا مستەفادا بوون بۆ كۆماری كوردستان بووە پشتیوان و هێزێكی باش. ئەگەرچی مەلا مستەفا ئەندامی حزبی هیوا نەبوو، بەڵام حزبی هیوا بەهەموو شێوەیەك هاوكار و پشتیوانی مەلا مستەفا بوون. هەم بەناردنی ئەندامەكانی خۆی ئەوانەی ئەفسەر بوون لە سوپا بۆ ناو ریزەكانی هێزەكەی بارزانی، هەم ئەو كۆمەكەی بۆیان دەكرا لە رووی ماددیەوە، هەم وەك لایەنێكی دیپلۆماسی پەیوەندیان بە باڵیۆزخانە و نوێنەرایەتی وڵاتان دەكرد بۆ ناسینی جووڵانەوەكەی بارزانی وەك جووڵانەوەیەكی رزگاریی نیشتمانی و نەتەوەیی. لەگەڵ ئاودیو بوونی بارزانییەكان بۆ كوردستانی رۆژهەڵات ئەندامانی حزبی هیوا بێ هیوا بوون و حزبەكەیان هەڵوەشایەوە. لە باشوری كوردستان چەند حزبێكی تازە دروست بوون هەریەكەی لە ژێرناوێك (حزبی شۆڕش و حزبی رزگاری و لقی ژ،ك) بەڵام هیچ یەك لەم حزبانە ئەوەندە ناسراو و خاوەن پێگەی جەماوەری نەبوون، چونكە کۆمەڵگەی كوردی زۆرینە نەخوێندەوار بوو وابە ئاسانی لایەنگیری بۆ حزبی سیاسی نەدەكرد لەبەر چەندین هۆكاری ئایینی و خێڵەكی و كۆمەڵایەتی. بۆیە هەمیشە سیاسیە خوێندەوارەكانی كورد بەدوای باوكێكی تفەنگ لە شانەوە بوون و خەونی رەنگاوڕەنگیان بەم جۆرە باوكەوە دەبینی. هەتا ئەوكاتیش ئەم باوكە لە مەلا مستەفا زیاتر كەسی تر دیار نەبوو. ئەوە بوو هەمزە عەبدوڵا دەچێتە مەهاباد و لەوێ داوا لە بارزانی دەكات كەوا پشتیوانی بكات و بگەڕێتەوە عیراق و حزبێك لەسەر شێوازی حزبی دیموكراتی كوردستان دابمەزرێنێ‌ و ئەویش بكات بەسەرۆك. مەلا مستەفاش رەزامەند دەبێت بەو مەرجەی شێخ لەتەیفی شێخ مەحمود و كاكە زیادی حەمائاغای غەفوری كۆیە جێگری بن. هەمزە عەبدوڵا هەر زوو گەڕایەوە و نەخشەكەی وەك خۆی جێبەجێ‌ كرد. مەلا مستەفا بە رەسمی بووە باوكی بزووتنەوەی سیاسی و چەكداری كورد لە باشووری كوردستان. ئەو باوكەی وردە بۆرژوای خوێندەواری كورد دەمێك بوو خەونی پێوە دەبینی. بارزانی دوای ئەوەی ئاوارەی یەكێتی سۆڤێت بوو. تەنها دوو كەسی لە ئەندامانی كۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموكراتی كورد دەناسی ئەویش یەكیان هەمزە عەبدوڵا بوو كە كارەكەی بۆ كردبوو ئەویتریان میرحاج ئاكرەیی بوو كە لەگەڵ خۆیدا ئاوارەی سۆڤێت بوو بوو. لە دوورەوە كرابوو بە ئەندامی كۆمیتەی ناوەندی. دوای ئاوارە بوونی مەلا مستەفا وردە بۆرژوای خوێندەوار و سیاسی كورد كەوتنە چاوەڕوانی گۆدۆ. لەماوەی 12 ساڵی دیارنەمانی بارزانی ئەوان نەیان توانی باوكێك لەناوخۆیان دروست بكەن كەوا توانای رێبەری كردنیانی هەبێت لە ناو کۆمەڵگەی كوردی. لەم ماوەیەدا ئەوەندی ئەوانەی ناو كوردستان خەونیان بە بارزانییەوە دەبینی بارزانی نیو ئەوەندە خەیاڵی لای ئەوان نەبوو. بەڵکو لەوێ‌ بەهۆی ململانێی لەگەڵ شێخ سلێمانی برازایی و بەشێك لە هاوئاوارەكانی هەموو هەوڵەكانی حكومەتی یەكێتی سۆڤێت شكستی هێنابوو لە مەشق پێكردن و رێكخستنی ئەو پێنج سەد كەسە تاكو بتوانرێ‌ لە دەرفەتێك بجوڵێنرێن. هەروەها بەپێی سەرچاوەكان لەم ماوەیەدا بارزانی هیچ هەوڵێكی ئەتۆی نەبووە بۆ گەڕانەوە. بەڵام لە كوردستانەوە ئەندامانی پارتی هەمیشە لە هەوڵ و خەیاڵی گەڕاندنەوەی ئەودا بوون، كەسێكی وەك جەلال تاڵەبانی بە شەوق و خۆشیەكی زۆرەوە دەڕواتە مۆسكۆ تاكو دەیدۆزێتەوە. دەبێتە یەكەم ئەندامی كۆمیتەی ناوەندی دوای چەند كۆنگرەیەك كە بارزانی دەبینێ‌ و پەیامی دەهێنتەوە و بۆ پارتی و هەوادارەكانی.

دۆخی بزووتنەوەی نەتەوەیی كورد لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانی (1914_1918)
هەستی نەتەوەیی و ناسیۆنالیستی لای كورد تەنها ئەو هەستە بوو كەوا لە نەتەوەی كوردە و موسڵمانە یان ئێزیدیە یان هەر ئایین و مەزهەبێكی تر. ئەگەرنا هیچ هەست و سۆزێكی بۆ مەسەلەی هەستی نەتەوە و ماف و خاك و نیشتمان نەبووە. دیارە بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست گەشەكردنەكەی لەسەر بنەمایەكی تەندروستی یەكانگیر لەسەر ئابووریەكی هاوبەش و چالاك نەبووە،تاكو سەرخانێكی بەهێزی فیكری دروست بكات و هەموو تاكێكی ئەو نەتەوەیە ببێتە بەشێك لە هەست و نەستی بیروباوەڕی نەتەوەیی. دووەمیان ئاستی هۆشیاریی و مەعریفی لە كوردستان زۆر لاواز و كزبوو توانای ئەوەی نەبوو بە خێرای گەشە بكات ئەویش لەبەر چەند هۆكارێك.

1. رێژەی نەخوێندەواری لە كوردستان یەكجار زۆر بووە،بە شێوەیەك لەوانەیە رێژەی خوێندەواری لە 1% تێنەپەڕاندبێ‌،چونكە زۆرینەی خەڵكی كوردستان گوندنشین و كۆچەریی بوون. قوتابخانەش زۆر بەدەگمەن لە گوندەكان هەبوو.

2. هەژاری و نەداری لە ئەنجامی نەبوونی ئابووریەكی بەهێز كە هەموو چین و توێژەكانی كوردستان تێكەڵی یەكتر بكات و بەرژەوەندی هاوبەشیان بۆ دروست بكات. ئەوكاتانە هیچ كارگە و پیشەسازییەكی ئەوتۆ لە كوردستاندا نەبووە. هەروەها سیستمی كشتوكاڵ زۆر لە دواوە بوو،ئەوە جگە لە لاوازی بازرگانی و ئاڵوێری كاڵا لەگەڵ وڵاتانی دەورووبەر.

3. وابەستە بوونی زۆر پتەوی تاكی كورد بە خێل و عەشیرەت و پابەند بوون بە دابونەریتی ئایینی و مەزهەبی و كۆمەڵایەتی.

4. رۆڵی خراپی دەرەبەگ و پیاوانی ئایینی لە رێگریكردن لە بەخێرا گەشەكردنی خوێندن و خوێندەواری لەناو کۆمەڵگەی كوردیدا.

5. نەبوونی شارێكی گەورە لە كوردستان كە ژێرخانێكی پتەوی تێدابێت بۆ ئەوەی سەرخانێكی مەعریفی سەردەم دروست بكات.

هەموو ئەمانە كۆسپ و تەگەرەی بەردەم گەشەكردنی هەستی ناسیۆنالیستی كوردی بوون،بەڵام وردە بۆرژوای رۆشنبیری كورد سەرەڕای هەموو كەند و كۆسپەكانی كە حكومەتی عیراقی و کۆمەڵگە دروستی كردبوو لە جووڵەی خۆی نەدەكەوت و لە هەوڵدان بوو بۆ گەشەپێدنی بیروباوەڕی ناسیۆنالیستی خۆی. هەم وەكو كاركردن لە رێگەی رێكخراوی سیاسی و حزبیەكان نموونە حزبێكی وەك پارتی دیموكرات، هەم لە رێگەی دەركردنی رۆژنامە و گۆڤار و كتێب. نموونە گۆڤارێكی وەكو گەلاوێژ كە «ئیبراهیم ئەحمەد» و زۆر لە نووسەرانی ئەوكاتی كورد تێیدا بەشدار بوون رۆڵی گەورە و دیاری هەبووە لە گەشەپێدانی فەرهەنگ و زمان و كەلتووری كوردی. هەروەها لەولاشەوە كەسایەتییە دیارەكانی كورد هەمیشە لە پەرلەمانی عیراق جێگەی سەرنج بوون بۆ خزمەتی ناوچە كوردستانییەكان و زیاتر گەشەپێدانی خوێندن و خوێندەواری. وردە بۆرژوای خوێندەوار و رۆشنبیری كورد لەسەر هەموو ئاستەكان جووڵە و هەوڵی خۆی دەدا بۆ زیاتر گەشەپێدانی هەستی نەتەوایەتی،بەڵام لە ئاست رۆژگاری خۆی زۆر لەدواوە بوو،چونكە شكستەكانی شێخ مەحمود و بارزانی و رووخانی كۆماری كوردستان هەموویان قوڕس بوون لەسەر هەموو تاكێكی كورد كە هەستی نەتەوەیی هەبوو. بۆیە ئەوەی بەشێك لە خوێندەوار و رۆشنبیرانی كورد دەستیان دابوێ‌ وەك حوسێن حوزنی موكریانی و پیرەمێرد و چەندانی تر زۆر سروشتی تر و زانستی تر بوو لەوەی سیاسییە رۆشنبیرەكان هەڵپەیان بۆی دەكرد،چونكە ئەوان بەڕێگەیەكی نەرم دەیان ویست کۆمەڵگەی كوردی خوێندەوار و هۆشیار بكەنەوە،بەڵام سیاسیەكان بەدیوێكی تری پەرچەكردار لە ژێر هەژموونی بزووتنەوە چەكدارییە چەپەكانی ئەوكاتی جیهان لە ئاسیا و ئەفەریقا و هەروەها گەشەی فیكری نازیش رۆڵی دیاری هەبوو لە سەرمەستكردنی دەستەبژێری كورد بۆ تێگەیشتن لە مەسەلەی ناسیۆنالیستی كوردی. ئەمەش دواتر وایكرد حەوسەلەی درێژەدان بە خەباتی ئارام و دوور لە توند و تیژیان نەمینێ و چەك بەڕووی دەوڵەتی عیراقیدا بەرز بكەنەوە.

بزووتنەوەی سیاسی كورد لە دووڕیانی خەباتی سیاسیی و چەكداریدا
دوای كودەتای 14ی تەمموزی ساڵی 1958 دواتر ناویان نا شۆڕش، كورد هەنگاوی گەورەی نا لە ناسین و هەست بەخۆكردن لە پێناو بوون و ناسنامە و مافدا، لە راگەیاندنی یەكەم دەستووری كاتی كە ناسنامەی دەوڵەتی عیراقی لە پاشایەتییەوە كردە كۆماری لە ماددەی سێیەمی دەستوورەكە ناوی نەتەوەی كورد لە پاڵ ناوی نەتەوەی عەرەبدا هات كەوا هەردوو نەتەوەی عەرەب و كورد هاوبەشن لەم وڵاتەدا. بۆیە كودەتاكە بۆ كورد بەمانا بووە شۆڕش، چونكە وەرچەرخانێكی رەسمی گەورەی لە رووی مافەوە بۆ كورد بەرهەم هێنا. هەر زوو مۆڵەتدرا بە حزب و رێكخراوە سیاسییەكان، پارتیش وەك حزبی هەرە گەورەی كوردی عیراق لە پاڵ حزبەكانی تر خۆی ئاشكرا كرد و بەبێ‌ كێشە كاری رێكخراوەیی خۆی دەكرد و ئۆرگانی خۆی بڵاودەكردەوە، بەڵام سەركردەكانی پارتی تاكە ئاواتیان هاتنەوەی بارزانی بوو،بۆیە یەكەم داواكردنیان لە عەبدولکەریم قاسم و سەرانی شۆڕشی چواردەی تەمموز گەڕانەوەی مەلا مستەفا و هاوڕێكانی بوو لە رووسیا. دوای چەند مانگێك ئاواتەكەیان هاتە دی و بارزانی گەڕایەوە،بەڵام كە بارزانی هاتەوە ئەوەی وردە بۆرژوای خوێندەواری كورد چاوەڕوان بوون ئەوە نەبوو،چونكە بارزانی ئەوەی لە بیری نەبوو ئەوەی بە خەیاڵیدا نەدەهات پارتی حزبی سیاسی بوو. ئەو هەر زوو كەوتە ژێر كاریگەری قاسم و خۆی بەسەربازی ئەو ناساند،ناهەقیش نەبوو،چونكە ئەگەر قاسم و جەماعاتەكەی نەبوونایە و كودەتایان نەكردبایە ئەوە شتێك نەدەبوو بەناوی هاتنەوە. لەمە بەدواوە كێشەی سەرانی پارتی بووە ئەوە كەوا ئایا بارزانی بەسەرۆكیان رازای دەبێت یان نا. بێگومان بە چەندین پاڕانەوە و هانا بردن بۆ شێخ ئەحمەدی برا گەورەی مەلا مستەفا ئەوجا توانرا لە كۆنگرەی چوارەم بارزانی رازی بكرێ‌ بێتە شاری بەغدا و بەشداربێت لە كۆنگرە،ئەویش چەند مەرجێكی هەبوو لە لادانی چەند كەسێك ئەوەی ئەو ویستی بۆی كرا ئەوجا بووە سەرۆك،واتە سەرۆكێك بەهێز و مەرجەوە لەبەرامبەر پاڕانەوە و رەزامەند بوونی سەركردایەتی پارتی. سەبارەت بە كورد دەروازەیەكی باش كرابۆوە، بەڵام سەرانی پارتی ئەوەندە ئەزمووندار نەبوون تاكو بتوانن خۆیان لەگەڵ دۆخەكە بگونجێنن و ئارام بن دۆخەكە بەهیواشی و بەخەباتێكی نەرمتر بۆخۆیان درێژە پێ بدەن،بەڵکو هەر زوو كەوتنە ململانێیەكی سەخت لەگەڵ حزبی شیوعی. حزبی شیوعیش بەهۆی زۆری لایەنگر و ئەندامی لە كوردستان دەیویست زۆر بە ئاسانی لایەنگر و دۆستەكانی پارتی و ئاغا و دەرەبەگەكان هەرلوشێ، بۆیە ئەم ململانێیە نا عەقلانییەی سەرانی كورد لە پارتی و شیوعی وایكرد ئاغا و دەرەبەگەكان زیاتر لە چەمك و تێگەیشتنی پارتی خۆیان نزیك بكەنەوە. بەتایبەت مەلا مستەفا كە خۆی لە چوارچێوەی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی عەشایەری و شێخایەتی بوو. رێزی لە ئاغا و دەرەبەگەكان دەگرت و لەگەڵ سروشت و بیركردنەوەی ئەوان زیاتر دەگونجا وەك لەگەڵ ئەفەندی و خوێندەوارانی ئەوكات. سەرانی پارتیش بۆ زیادكردنی باڵانسی لایەنگری خۆیان زیاتر خۆیان خزاندە نزیكی ئاغا و سەرۆك عەشیرەتەكان، ئەگەرچی سەركردە شاریەكانی پارتی زیاتر خۆیان بە دۆست و لایەنگری چەپ دەزانی، بەڵام واقیع شتێكی تری بەسەردا فەرزكردبوون ئەویش لایەنداریكردن بۆ یاخی بوونی ئاغا و سەرۆك عەشیرەتە موڵكدارەكان بوو. لە بەهاری ساڵی 1959 عەشیرەتی شەمەر لە شاری موسڵ بەسەرۆكایەتی عەقید شواف یاخیبوونێكیان راگەیاند كورد بەگشتی و بارزانی بەتایبەت هاوكاری گەورەی حكومەتی عەبدولکەریم قاسم بوو بۆ سەركوتكردنی یاخی بوونەكە. هەروەها لە مانگی ئایاری هەمان ساڵدا عەشیرەتی برادۆست بەسەركردایەتی شێخ رەشیدی لۆلان و محمودی خەلیفە صەمد و شێخ محەمەد صدیق لە حكومەتی عیراقی تازە هەڵگەڕانەوە وەك پەیوەست بوونێك بە سیستمی پاشایەتی ئەوانەی سەر بە شیوعیەكان و پارتی و بارزانی بوون بەسەدان كەسیان لە لایەنگرانی خۆیان كۆكردەوە و پەلاماری برادۆستەكانیاندا و تاوەكو ئاودیوی سنوری توركیایان كردن. لەوانەیە ئەگەر برادۆستەكان خۆڕاگربونایە یەكسەر پڕوپاگەندەی كوردایەتیان بكردایە هەڵگەڕانەوەكەیان بەدیوێكی تر بكەوتایەوە و خەڵكی زۆر دەوری بدابانایە ئەگەر حزبێكی سیاسیان هەبوایە بە دروشم و ئامانجەوە. ئەوەی پارتی و شیوعی بۆ قاسمیان كرد لەسەركوتكردنی جووڵانەوەكانی دژبەر حكومەتەكەی دواتر خۆیان بوونە پێشەنگی دژبەركردنی رژێمی تازەی كۆماری. دوای ئەوەی رژێمی كۆماری پلانی چاكسازی لە یاسای كشتوكاڵ و چەند بابەتێكی گرنگ كردە بەرنامەی خۆی،سەرۆك عەشیرەت و دەرەبەگەكانی كوردستان ئەمەیان بەمەترسی لەسەر بەرژەوەندی خۆیان هەژماركرد،بۆیە لە سەرەتای مانگی ئەیلولی ساڵی 1961 دەستیان بەگردبوونەوەو خۆپیشاندانی چەكداری كرد. سەركردەكانی پارتی وەك ئەوەی هەنگوینیان لە كلۆرە دار دۆزیبێتەوە یەكسەر خۆیان خزاندە ناو ئەم حەشاماتە عەشایەریە،پێشتریش هەندێ كادیر و ئەندامی خۆیان لە چیای سەفین جێگیر كردبوو. ئەمەش بووە هەنگاوێكی تر بۆیان یەكسەر چوونە پاڵ بزووتنەوە عەشایەریەكە. لەولاش باوكە تفەنگ لە شانەكەی خۆیان وەكو سێبەر لەسەر سەری خۆیان دەبینی بۆیە كێرڤی شۆڕش و چەكیان لە خەون و خەیاڵەوە كردە واقیعی خەباتی خۆیان. دوای ئەوەی سوپای عیراق دەستی بە جووڵە كرد هەر زوو عەشایەرەكان پەرەتەیان لێكرد و هەندێكیان زوو خۆیان گەیاندەوە لای حكومەت. ئەندامانی پارتی بەتەنها مانەوە لە گۆڕەپانەكە. لەولاش بارزانی خۆی و ژمارەیەك چەكدار ویستیان بڕۆنە سوریا و ببن بە پەناهەندە لەم وڵاتەدا. بەڵام كاتێ هێزەكەیان بەرەو زاخۆ رۆیشت بۆ ئەوەی دەربازی خاكی سوریا بن. حكومەتی عیراقی وایزانی ئەوە دەیانەوێ سێگۆشەی سنوری توركیا وعیراق و سوریا بگرن،بۆیە رێگەی پێگرتن و هێزەكەی بارزانی ناچار بە پاشەكشە كرد بۆ دواوە،ئەوجا بەتكاو پاڕانەوەی ئەندامانی مەكتەبی بارزانی قایل بوو بەوەی سەركردایەتی جووڵانەوەی چەكداری ئەیلول بكات. دوای ئەوەی بارزانی بینی ناوچەیەكی زۆر ئازاد كراوە و خەڵكێكی زۆر چەكی كردۆتە شان جیاوازتر لە هەڵگەڕانەوەكانی پێشوو كە تەنها ناوچەی بارزان بوو لە رووی جوگرافی لە رووی مرۆییش زیاتر هەر بارزانی بوون،بەڵام ئەمجارە زۆر جیاوازترە، ئەمە وایكرد بارزانی دەسەڵاتی خۆی زیاتر فراوان بكات بەو ستایلەی خۆی دەیەوێت. سكرتێر و ئەندامانی مەكتەبی سیاسی و كۆمیتەی ناوەندی پارتیش ئەوان بە حەز و خەیاڵ و پڕۆژە و نەمەتی پەیڕە و پڕۆگرام دەیان ویست سوود لە مەلا مستەفا ببینن و خۆشیان دەسەڵاتی یەكەم بن. بارزانی ئەوەی پێشبینی نەكرد بوو هاتبووە بەردەستی،بۆیە هەر زوو كەوتە نەخشەی ئەوەی حزب دابماڵێ لە جووڵانەوەكەی. ئەوەبوو ململانێی توند لە نێوان باڵی حزب و مەلا مستەفا دەستی پێكرد. وڵاتانی دەوروبەر هەر زوو دەستیان خستە ناو بزووتنەوەكە بەتایبەت ئێرانی شاهانشاهی،چونكە بۆ وڵاتێكی سیستەم شاهەنشایی باشترین دەرفەت بوو پشتیوانی لە بزووتنەوەیەكی چەكداری وا بكات. مەلا مستەفا شوێن جوگرافی خۆی گواستەوەو هاتە قووڵایی ناوچەی سۆران مەكتەبی سیاسیش لە ناوچەی ماوەت قەتیس بوون و بەبەیاننامە دەیان ویست كۆت و بەندی جووڵەی مەلا مستەفا بكەن. لەوانەیە بە تەمەنترین كەسی مەكتەبی سیاسی ئیبراهیم ئەحمەد بووبێ ئەویش هێشتا تەمەنی نەگەیشتبووە پەنجا ساڵ، بۆیە ئەوەی مەكتەبی سیاسی دەیكرد خەیاڵ بوو، بەڵام ئەوەی مەلا مستەفا دەیكرد واقیع بوو. چونكە کۆمەڵگەی كوردی زیاتر ئەو كات لە زمانی بارزانی دەگەیشت تاكو لە زمانی ئەفەندیەكانی كوردایەتی و شاریە خوێندەوارەكان. ئەمە وایكرد ململانێكانی بە ئاڕاستەیەكی توندتر برد و وڵاتانی ناوچەكەش دەستیان خستە ناو بزووتنەوەكە و هانی زیاتر لێكترازانیاندا،سەرەنجام حزب كۆنگرەیەكی لە ناوچەی ماوەت بەست و بڕیاری دەركردنی بارزانی دا لە ساڵی 1964. بارزانی پێیوابوو ئەگەر حزبی لە كۆڵ ببێتەوە سەر ئێشەیەكی گەورەی لە كۆڵ دەبێتەوە، چونكە خۆی دژی حزبایەتی بوو دەیگوت حزب تەفرەقەیە حزب خراپەكاریە،بەڵام كاتێ حزبی وەدەرنا بە عەشایەر. ئیتر كێشەی زیاتری بۆ دروست بوو،چونكە ئەوەی مابۆوە ناونیشانی دەویست، بۆیە خوێندەوارەكانی دەوروبەری گوتیان ئەزبەنی دەبێ‌ حزبێكت هەبێ بۆ ئەوەی ئەو خەڵكەت بەدەورەوە بمینێ‌. ئەگەر هەندێك ناونیشانیان مەكتەبی سیاسی و كۆمیتەی ناوەندی و كارگێڕ لق و بەرپرسی ناوچە تاوەكو رێكخراو نەبێ هەمووی ناكرێ‌ بە سەریەك بە قەرەباڵغی لە دەورت بێت. ئەوە بوو بارزانیش لە شاری قەڵادزێ هەمان ساڵ كۆنگرەیەكی بەستاو كۆمیتەیەكی ناوەندی سەر لە نوێ لەگەڵ مەكتەبی سیاسییەكی نوێی بە دڵی خۆی دامەزراند. بۆیە بارزانی لە خەمی دامەزراوەیی رزگاری بوو بۆ ئەوەی جێگەی ئەفەندیەكانی خۆی بەم شێوەیە بكاتەوە،بەڵام لە ئەلفەوە تاوەكو یا هەر خۆی بەرپرس بوو. بوونی باڵی مەكتەبی سیاسی لە ئێران و پاشان هاتنەوەیان و دروستكردنی هێز و پێكهاتنیان یاخود هاوتەریب بوونیان لەگەڵ حكومەتی عیراقی بووە هۆكارێك بۆ راگرتنی باڵانسی باڵی بارزانی. بارزانی بەحیساب لە بەرەی شاخ دژ بە حكومەت بوو، بەرەی باڵی مەكتەبی سیاسی كە زیاتر بە جەلالی ناسرابوون لە پاڵ حكومەت بوون،بەڵام هەمیشە باڵی مەلایی وەزیریان لە حكومەتەكانی عیراق هەبوو رۆژنامەی تەئاخیش لە بەغدا دەردەچوو. بۆ لێدانی هێزەكانی جەلالی زۆر بە ئاسانی بەناو شارەكان و بەناو هێزەكانی حكومەت گوزەریان دەكرد. واتە حكومەتی بەغدا ئیدارەی هەردوو هێزەكەی دەدا. كاتێ‌ بەعس هاتە سەر حوكم پێویستی بە هێزی كورد بوو سەرەتا چەند كارێكی بۆ باڵی مەكتەبی سیاسی كرد وەك كردنەوەی زانكۆی سلێمانی و بە پارێزگاكردنی دهۆك و وەرگرتنی خوێندكاری كورد لە كۆلێژی سەربازی و چەند هەنگاوێكی تر، بەڵام دواتر لەگەڵ باڵی مەلا مستەفا رێككەوتوو و بەیانی 11ی ئاداری دەركرد. باڵی جەلالی كەوتنە ژێر كاریگەری تەوژمی قەرەباڵغی بەیانی ئۆتۆنۆمی، ئەمە وایكرد زوو بڕیاریاندا و خۆیان هەڵوەشاندە و چوونەوە ژێر سێبەری بارزانی. ئەمە وایكرد هیچ ركابەرێك بۆ راگرتنی باڵانسی سەركردایەتی بزووتنەوەكە نەمینێ هەمووی بكەوێتە دەست بارزانی،بۆیە دوای چوار ساڵ لە گفتوگۆ و شەڕ لەسەر داوای شای ئێران هەڵگیرسایەوە و حكومەتی عیراقی پێشڕەوییەكی زۆری كرد. سوپای ئێران پێشڕەوییەكانی راگرت تاوەكو ئەو رۆژەی حەمەڕەزا شا رێكەوتنی لەگەڵ سەدام حسێن مۆر كرد. ئیتر بارزانی هەر زوو چەكی دانا و ئاشبەتاڵی كرد. لە گۆڕەپانەكە هیچ هێزێكی ركابەر نەما بوو ئەگەرنا ئەم ئاشبەتاڵكردنە زەحمەت بوو رووبدات.
دۆخی سیاسی و فەرهەنگی و ئابووری كوردستان لەسەردەمی رژێمی پاشایەتی و كۆماریدا
لەسەردەمی حكومەتی پاشایەتیدا، راستە عەرەبی سوننە زیاتر سەردەست بوو، بەڵام لە زۆر بواریش كورد هیچ جیاوازیەكی نەبوو،ئەوەی هەبوو توانا و لێهاتوویی بوو. چەندین كورد گەیشتنە پلەی سەرۆك وەزیران و وەزیر و سەرۆكی سوپا و ئەفسەری گەورە و پلەی باڵا لە حكومەت. هەروەها لە رووی رۆشنبیرییەوە هەمیشە بایی ئەوەندە ئازادی هەبوو كورد پڕۆژەی رۆشنبیری هەبێت بۆ خزمەتی زمان و ئەدەب و هونەر و رۆژنامەوانی كوردی. هەروەها رادیۆ و چەندین رۆژنامە بەشێوەی جیاجیا دەردەچوون. كورد ئەوكات خەباتێكی نەرم و لەسەر خۆی دەكرد. هیچ حزبێكی كوردی بە ئاشكرا نەبوو، بەڵام بەشێوەی تر هەمیشە خەبات دەكرا نوێنەرانی كورد لەو كەسانە بوون كە هەستی نەتەوەیی و نیشتمانیان بەهێزبوو، بۆیە دەگەیشتنە پەرلەمانی ئەوكات،زۆرجار حزبەكان بە نهێنی لە پشتی نوێنەرەكان بوون، بۆیە ئەگەر كورد لەسەر ئەم خەباتە نەرمە بەردەوام بوایە لەوانەیە سوودی زۆر زیاتر بوایە لەو خەباتە توندوتیژەی دواتر دەستیپێكرد.
دوای هاتنە سەركاری حكومەتی تازەی كۆماری لە ساڵی 1958كۆمەڵێك دەستكەوتی سیاسیی و ئابووری گرنگ بەڕووی كوردا كرایەوە، چونكە كوردیش بەشدارییەكی كاریگەری لەم گۆڕانی سیستمەدا هەبوو، هەروەها پشتیوانێكی گەورەی سیستمی كۆماریش بوو، بۆیە كورد گەیشتە چەندین دەستكەوتی تازە. لەڕووی سیاسییەوە كورد ناوی لە دەستوور جێگیركرا وەك هاوبەشی نەتەوەی عەرەب لە وڵات. هەروەها مۆڵەتی رەسمی بە پارتی درا كە وەك حزبێكی سیاسی و قانوونی كاری خۆی بكات. چەندین كورد پۆستی باڵایان وەرگرت هەر لە ئەنجومەنی سیادەوە تاوەكو وەزیر لە حكومەت و بەرپرسی باڵا لەناو سوپا و وەزارەتەكان و پۆستی پارێزگار. لەڕووی ئابوورییەوە گەشەیەكی باش بە كردنەوەی چەندین كارگە و چاككردنی یاسای كشتوكاڵ كرا. دەیان یەكەی نیشتەجێبوون لە شارەكانی وەك هەولێر و سلێمانی و كەركوك بنیادنرا. تۆڕی كارەبا زۆر فراوانتركرا. تۆڕی گەیاندنی ئاوی پاك زیاتر فراوان كرا. هەروەها لە ئاستی كەرتی تەندروستی لە ناوەندی پارێزگاكان نەخۆشخانەی كۆماری بۆ ئەوكات لەسەر ئاستێكی پێشكەوتوو بنیادنرا. لەسەر ئاستی رۆشنبیری بەشی كوردی لە زانكۆی بەغدا كرایەوە و ماوەی بەرنامەكانی رادیۆی كوردی بەغدا لە دوو سەعاتەوە كرا بە چوار سەعات. چەندین دەستكەوتی تری رۆژنامەوانی و ئەدەبی. سەرەڕای توندبوونی ناكۆكیەكانیش كورد دەبوایە بەردەوام بوایە لەگەڵ رژێمی تازە بۆ ئەوەی زیاتر سوودمەند بێت،نەوەك بە پەرچەكردار زیانی زیاتر لە خۆی و خاكەكەی بدات. لەكاتێكدا كە ئاستی هۆشیاریی و بیری ناسیۆنالیستی كوردی زۆر كرچ و كاڵ و یەكانگیرنەبوو لە دەوری بیروباوەڕێكی تۆكمەی سەردەمیانە كە بتوانرێ‌ دەستكەوتی گەورەتر لەوەی هەیە بەدەست بێت.

كاتێک‌ كورد چەكی هەڵگرت بۆ وەرگرتنی مافەكانی
ئەگەر بێـت و دۆخی سیاسی و ئابووری و فەرهەنگی ئەوكاتی كوردستان بخوێنینەوە چەند داتا و راستییەكمان دەكەوێتە بەرچاو، ئەو كوردستانەی تازە لەسەرەتای گەشەیەكی مامناوەند بوو. بەپێی نزیكترین سەرژمێری دروست لە عیراق كە ساڵی 1957 كرا،دانیشتوانی كوردستان ئەوكات زیاتر لە71% گوندنشین و كۆچەریی بوون. كەمتر لە رێژەی29% شارنشین بوون. شاری ئەوكاتەی كوردیش جیاوازییەكی ئەوتۆی نەبوو لەگەڵ گوند،چونكە خاوەن ئابوورییەكی تۆكمە و پێشكەوتوو كەڵەكە بوو نەبوو،واتە ژێرخانێكی ئەتۆی نەبوو،ئەوەی هەبوو هەر شێوە ئابووریە كلاسیكیەكە بوو، هۆكارەكانی بەرهەمهێنان ئەوەندە گەشەیان نەكردبوو، كە تاكگەراییەكی بەهێزی دروست كردبێ‌ و سەرخانێكی رۆشنبیریی پێشكەوتووی هێنابێتە كایەوە بۆ گەشەكردن و بەهێزكردن و یەكانگیركردنی بیری ناسیۆنالیستی كوردی، چونكە شارەكان هیچ كارگەیەكی وایان تێدا نەبوو كە چینی كرێكار دروست بكات. كە چینێكی یەكانگیرتر و وشیارترە لە پرسە سیاسییەكان لە چینەكانی تر،کۆمەڵگەی كوردی زیاتر جوتكار و كۆچەریی بوو. هەروەها لە ئاستی فەرهەنگیش جگە لەوەی كورد دامودەزگا رۆشنبیریەكانی لە ئاستێكی وادا نەبوو. وەك بوونی رۆژنامەی رۆژانە و رادیۆیەكی بەردەوام و تەواو كوردی و لە خزمەت هەست و فیكری ناسیۆنالیستی كوردی. هەروەها تەلەفزیۆنیش نەبوو. كەواتە سەرچاوەكانی رۆشنبیریی و مەعریفی كورد لاواز بوون. هەروەها هیچ ناوەندێكی باڵای ئەكادیمی لە كوردستان نەبوو. وەك زانكۆ و پەیمانگا. لە هەموو عیراق ئەوكاتە یەك زانكۆ هەبوو. رێژەی خوێندەواری بەدڵنیاییەوە زۆر لە 10% كەمتر بوو. واتە سەروی لە 90% نەخوێندەوار بووە. بۆیە ئەو دەستەبژێرەی كورد كە چۆن دەستیان پێكردبوو لە پاڵ كاری رێكخراوەیی سیاسی و حزبی بەنهێنی و ئاشكرا هەمیشە پڕۆژەی رۆشنبیریی و فەرهەنگیان هەبوو، هەر لەسەر ئەم رێتمە بەردەوام بوونایە زۆر بەرهەمدار تر دەبوو بۆ مەسەلەی گەشەی بیری نەتەوەیی. لەهەمان كاتدا ئەگەر كەمێك ئارامتر بوونایە و لەگەڵ رەوتی رووداوەكان بڕۆیشتبانایە ئەوەندە زوو كاردانەوەی دژایەتی كردنی رژێمە تازەكەی كۆماری عەبدولکەریم قاسمیان نەكردبایە،بەدڵنیاییەوە كورد زیانی زۆر كەمتر دەبوو. ئاخر كاتێك بزووتنەوەی چەكداری هەڵگیرسا لەسەر كێشەی تەعریب نەبوو. بەڵکو زیاتر لەسەر كێشەی نەگونجانی سەركردەكانی پارتی و حكومەتی تازەی عیراق بوو. هەروەها كڵپەی بزووتنەوە چەكداریەكەش لەوناچانە بوو كە عەشایەر و دەرەبەگە خاوەن موڵكەكان یاخیبوونی خۆیان راگەیاندبوو دژ بە چاكسازیەكانی زەوی كشتوكاڵی كە لە قازانجی جووتیاران و لە زیانی دەرەبەگەكاندا بوو. لەكاتێكدا بزووتنەوەی چەكداری دەستی پێكرد ئەگەر جۆرێك لەدەست پێكردنی تەعریب هەبوو. بەڵام بە دەستپێكردنی ئەم بزووتنەوەیە هەڵمەتی تەعریب زۆر خێراتركرا و دەركردن و راگواستنی كوردیش بووە سیاسەتی حكومەتە یەك لەدوای یەكەكانی بەغدا،چونكە بەهانەی زیاتر بە رژێمەكانی عیراق درا. بزووتنەوەی چەكداری كورد زەمەنێكی زۆر نابابەتی هەڵبژارد بۆ دەستكردن بە جووڵانەوەی چەكداری لە پێناو وەدەستخستنی مافی ئۆتۆنۆمی. چونكە زەمینەی جەماوەری و ناوچەیی زۆر لە بارنەبوو بۆ ئەوەی بزووتنەوەیەكی چەكداری لە ناوچەكە هەڵبگیرسێ. لە ئاستی ناوخۆدا ئەگەر بەراووردی بكەین بۆ جووتیارێكی بیتوێن و پێنجوین و زاخۆ كێشەی چی هەبوو كەوا دەست بداتە چەك. لەكاتێكدا ئەو نە كێشەی قەدەغەكردنی زمانی هەبوو نە كێشەی كەلتووری و یاسایی و داگیركردنی زەوی هەبوو نەچەوسانەوەی دەسەڵاتی هەبوو، ئەوەی هەبوو سۆز و عاتیفەی قەرەباڵغی بوو، واتە كێشەیەكی ئەوتۆی نەبوو لەگەڵ حكومەتی عیراق. ئەو هەستە نەتەوەیەشی نەبوو. چونكە تا ئەوكاتیش و ئێستاش كورد زمانێكی یەكگرتووی نەبووە و نیەتی. ئەوەندی زۆرینەی كورد ئەوكات وابەستەی عەشیرەت و تەكیە و خانەقا و ئاغا و بنەماڵە بوو، ئەوەندە وابەستەی بیری نەتەوەیی و رێكخراوی سیاسی و فكری سیاسی و حزبی سیاسی نەبوو. بە بەڵگەی ئەوەی كە بزووتنەوەی چەكداری دەستیپێكرد ئەوەندی چەكداری كورد لە ریزی سوپای عیراق وەك یەكەیەكی چەكدار خۆیان ناونووس كرد (كە پێیان دەگووت جاش) ئەوەندە خەڵكەکە لە شاخەكان پێشمەرگە نەبوو. لەهەمان كاتدا ئەگەر جووتیارێكی كورد لەناوچەكانی سنوری حەمرین رووبەرووی تەعریب بوو بۆوە چەكی هەڵگرت بوو. بەڵام ئەنجام ئەو جووتیارەی لە سنوری تەعریب و لەوپەری سنووری باشووری كوردستان چەكی هەڵگرت زیانی گەورەی بەركەوت. ئەوەی سنوری تەعریب زیاتر رایان ماڵی و ئەوەی ناوچەی پێنجوین و پشدەریش كەوتە بەرشاڵاوی فڕۆكە و بۆردومانی سوپا. بۆیە زیان زیاتر بوو لە قازانج. كەواتە فاكتەری ناوخۆیی بەدەست كوردەوە ئەوەندی هۆكاری زیان گەیاندن بووە بەپرسی خاك و جوگرافیای نەتەوەیی ئەوەندە قازانج نەبووە. چونكە هەموو ئەو بزووتنەوە چەكداریانەی لە كوردستان دەستیپێكردووە ئەوەندی لە بارودۆخە بابەتییەكان سوودی وەرگرتووە ئەوەندە لە بارودۆخە خودی و ناوخۆییەكان سوودمەند نەبوونە. باشترین نموونەش هەموو جووڵانەوە چەكداریەكانی كورد لە باشوری كوردستان لە ساڵی 1920 ناكاتە ئەو بارودۆخەی كە لە ساڵی 1991 هاتە كایەوە،لە ئەنجامی ئەو بارودۆخەی كە رژێمی بەعس بووە هۆكاری هێنانە كایەوەی دۆخێكی گونجا بۆ كورد،كاتێک سوپای بەعس لە ئابی ساڵی 1990 وڵاتی كوێتی داگیركرد، دواتر کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەسەرۆكایەتی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا پەلاماری سوپای عیراقیاندا و تێك و پێكیان شكاند. گەمارۆیەكی توند خرایە سەر عیراق، لەم بارودۆخەدا كورد توانی راپەڕین ئەنجام بدات و بەشێكی زۆری خاكی باشوری كوردستان رزگاركراو پاشان خرایە ژێر پاراستنی هێزی نێودەوڵەتی،كەواتە بزووتنەوەی چەكداری كورد بزووتنەوەیەكی ناكامڵ و گونجاو نەبووە بۆ سەردەمی خۆی. ئەنجام ئەو دەستەبژێرە سیاسییە خوێندەوارەی كورد ناچار دواتر خۆیان بوون بە باوك و تفەنگ لەشان،ئەوەبوو لەپاڵ حزبایەتییەكەیان هێزی چەكداریان دروست كرد و بوون بە پارسەنگ بۆ هێزەكەی مەلا مستەفا. دواتریش كە هەڵەی ئەوەیان كرد و كۆتاییان بەهێزی سیاسی و چەكداری خۆیان هێنا و چوونەوە ژێر سێبەری مەلا مستەفا وەك بەشێك لە هاوكاریكردن و گەیشتنی كورد بە مافەكانی لە رێكەوتننامەی 11ی ئاداری ساڵی 1970، بەڵام ئەمە لە رووێكەوە ئەو هێزە یەدەگەی نەهێشت كەوا هەمیشە وەك پارسەنگی ململانێ بەردەوامی بەهێزەكەی تر دەدا. بۆیە كاتێ رێكەوتنی ئاداری ساڵی 1975 نێوان شای ئێران و سەدام حسێنی جێگری سەرۆك كۆماری ئەوكاتی عیراق بوو. سەركردایەتی شۆڕشی ئەیلول زۆر بە ئاسانی تەسلیم بوو، كۆتایی بە جووڵانەوەی چەكداری و سیاسی هێنا و بەبێ ئەوەی چەنگە چڕەیەك بكات بۆ بەرەنگاربوونەوە و مانەوە و درێژەدان بە بەرگریكردن. لە ئەنجامی كۆتایی هێنان بە شۆڕش و سەركردایەتی كردنی شۆڕش لە لایەن بارزانییەوە، هێزە چەكدارەكە پەرش و بڵاوبوون، لەماوەی چەند رۆژێك بەشێك چوونە ژێر سێبەری شا ودەوڵەتی ئێران،بەشێكیش هاتنەوە ژێر سێبەری دەسەڵاتی حزبی بەعس و سەدام حسێن كە هەردووكیان رێكەوتنەكەیان كردبوو. دواتر دەستەبژێری رۆشنبیری سیاسی كورد بەپەلە وەك بەشێك لە كاردانەوەی شكست دەستی بە دامەزراندنی حزبێكی تازە كرد و هێزی چەكداری دروست كردەوە لە ژێر تایتلی شۆڕشی نوێ. هەر كە ئەم هێزە دروست بۆوە لەولاش هێزێكی تر بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم هێزە لە لایەن ساواكی ئێرانەوە جوڵێنرا و زیانی گەورەی بە هێزی تازەی شۆڕشی نوێ گەیاند.

ئەنجام
لە ئەنجامی ئەم شیكاریە دەردەكەوێت سەرهەڵدانی بیری ناسیۆنالیستی كوردی بەشێوەیەكی گشتگیرو گەشەی قۆناغ بە قۆناغی کۆمەڵگەی كوردستان نەبووە. هەروەها هیچ رێبەر و بیرمەندێكی گەورەشی نەبووە كەوا كاریگەری هەبووبێ‌ لەسەر ئاڕاستەكردنی کۆمەڵگەی كوردی. ئەوەی هەبووە بە شێوەیەكی كرچ و كاڵ و هەڕەمەكی بووە،خاوەنی هیچ بیردۆزێكی زانستی و گشتگیری کۆمەڵگەی كوردی نەبووە، بەڵکو بەشێوەیەك هاتۆتە ناو کۆمەڵگەی كوردی لە هەر رێگەیەك قاڵب و شێوەی نەتەوەكانی دەورووبەری خۆی وەرگرتووە.

ئەگەر لە رێگەی ئیستامبۆڵەوە هاتبێ‌ جۆرێك شێوە وخەسڵەت و سیمای ناسیۆنالیستی توركی وەرگرتووە. ئەگەر لە رێگەی بەغدا و دیمەشیق هاتبێت ئەوە سیما و خەسڵەتی ناسیۆنالیستی عەرەبی وەرگرتووە. ئەگەر لە رێگەی تارانەوە هاتبێ‌ ئەوە بەهەمان شێوە سیما و خەسڵەتی ناسیۆنالیستی فارسی وەرگرتووە، بۆیە بیری ناسیۆنالیستی كوردی بەكرچ و كاڵی سەریهەڵداوە و گەشەی كردووە. لە كوردستانی عیراق ئەو دەستەبژێرە(نوخبە) رۆشنبیرە شاریەی كە سەرپەرشتی جووڵانەوەی سیاسی نەتەوەیان دەكرد ژمارەیان كەم و شەرمن بوون. دوای ئەوەی بزووتنەوە عەشایەرەكان و پیاوە ئایینی و شێخەكانی تەریقەت تێك شكان لە مەیدانی سیاسەت و چەكداری و رووبەرووبوونەوەدا،ئەوان هەڵسان رێكخراو و حزبی سیاسیان دروستكرد،لەژێر هەژموونی بیروباوەڕە باوەكانی سەرەتای سەدەی بیستەم كە لێرە و لەوێ‌ گەیشتبووە كوردستان وەكو بیری ناسیۆنالیستی و بیری چەپی ماركسی و تەنانەت بیری نازیەتیش كاریگەری خۆی هەبووە. بەڵام رۆشنبیرە سیاسییەكانی كورد ئازایەتی ئەوەیان نەبوو كە هەر خۆیان رووبەڕووی کۆمەڵگەی كوردی ئەو رۆژگارە ببنەوەو رێبەرایەتی بكەن. چونكە ئەوكات هەرە زۆرینەی کۆمەڵگەی كوردی لە باشوری كوردستان نەخوێندەوار بوو. خوێندەواری هاوچەرخ ناوبانگی باش نەبوو لەناو کۆمەڵگەی كوردیدا،چونكە پەرچەكرداری شێخ و مەلا و ئاغا و سەرۆك عەشیرەتەكان زۆر دژی خوێندەواری هاوچەرخ بوون،چونكە هەریەكەی بەجۆرێك بەرژەوەندی خۆی لێكدەدایەوە،توێژی خوێندەواری شاری بە مەترسی لەسەر بەرژەوەندی خۆی دەزانی. لە واقیعیشدا وابوو، چونكە کۆمەڵگە هەرچەندی هۆشیارببێتەوە بەرژەوەندی و پێگەی مەلا و شێخ و سەرۆك عەشیرەت و دەرەبەگەكان لە كورتی دەدا و توانای جارانیان نەدەما،هەرواش دەرچوو لە كۆتاییدا خوێندەواری هاوچەرخ پێگەی لاوازكردن. بۆیە وردە بۆرژوای رۆشنبیری شاری هەڵسا بە تێكەڵكردنی بیری سیاسیی هاوچەرخ و حزبایەتی سەردەم لەگەڵ سەرۆك عەشیرەت و دەرەبەگ و پیاوە ئایینیەكان. ئەوەبوو حزبە سیاسیەكان كە لە لایەن ئەفەندیەكانەوە دامەزرابوو لە كۆتایدا لەسەر عەشایەر و دەرەبەگ نیشتنەوە،بۆ ئەوەی بتوانن لە کۆمەڵگەی كوردی رابەرایەتی جووڵانەوەی سیاسی و چەكداری بكەن. بۆ نموونە مەلا مستەفا بەم شێوەیە لە ترۆپكی جووڵانەوەكە دانرا بە خۆشحاڵی وردە بۆرژوای شاری كورد. كەواتە شۆڕشی چەكداری كورد لە شوێنی خۆیدا نەبوو. رۆشنبیرە سیاسیەكانی كورد خۆڕاگربوونایە و سیاسەتی نەرمیان زیاتر پەیڕەو بكردایە بۆ مانەوە لەگەڵ دۆخەكە باشتر بوو،ئەوەندە چاویان لە تفەنگ و تفەنگ لە شانەكان نەبوایە، یاخود زیاتر بیریان لای رێگەكانی هۆشیاركردنەوەی کۆمەڵگە بوایە بە رێگە نەرمەكانی بڵاوكردنەوەی خوێندن و خوێندەواری و دەركردنی گۆڤار و رۆژنامە،نەوەك چاویان لە شۆڕشی چەكداری بوایە، كەوا ئەنجامەكەی ئەو هەموو كوشتن و كاولكارییەی بەسەر كوردستاندا هات. پڕۆسەی تەعریب ئەو هەموو ناوچەی راماڵی، راگواستن و كاولكاری و ئەنفال و كیمیاباران و چەندان تاوانیتر لەوانەیە بەم شێوەیە نەبوایە. راستە رژێمە یەك لە دوای یەكەكانی عیراق دڕندەبوون بەرامبەر بە كورد، بەڵام ئەگەر پاشایەتی بمابایە كورد لەسەر رێتمی خۆی بوایە باشتر بوو ئەو هەموو زیانەمان بەر نەدەكەوت تاكو دۆخێكی بابەتی دەهاتە كایەوە. كە رژێمی كۆماری هات عەبدولکەریم قاسم باشتر بوو لەگەڵی ئیدارە بكرابایە نەوەك زوو تێك هەڵچوون بكرابایە و بەشەڕ و بەرەنگاری لەبەرامبەردا ئەوان زیانی زیاتریان لە كوردستاندا و بیری شۆڤینی عەرەبیان زیاتر هاندا لە كورد،بۆیە دەرگا كرایەوە لەسەر خراپتر لەدوای خراپتر. سەدام و بەعس ترۆپكی دڕندەیی بوون،بەڵام كورد بە فاكتەری خودی و چەكی دەستی هەر هیچی پێنەكرا زۆری كوشت و زۆریشی بەكوشتدا، تاوەكو ئەو رۆژەی دۆخێكی بابەتی هاتەكایەوە. فاكتەری دەرەكی زۆر لە قازانجی كورد بوو، كاتێ‌ سوپای سەدام حسێن وڵاتی كوێتی داگیركرد و جیهان لەبەرامبەر رژێمی بەعس و سەدام یەكی گرت و سوپاكەیان تێك و پێك شكاند و گەمارۆی ئابووریی و سیاسی و سەربازی توندیان خستە سەری. لەوكاتەدا كورد جووڵەی كرد و لەماوەیەكی زۆر كەم بووە خاوەنی جوگرافیایەكی پان و بەرینی ئازادكراو و پشتیوانی نێودەوڵەتی و قانوونی كە بڕیاری ژمارە 688 یەك لەو بڕیارە گرنگانەی نەتەوە یەكگرتووەكانە سەبارەت بە ماف و پاراستنی كورد. بۆیە كورد لە جووڵانەوە سیاسیی و چەكداریەكەی دووربین و لێزان نەبووە لە هەڵبژاردنی شوێن و زەمەن. سەرەڕای هەموو ئەو گریمانانەش رەوتی رووداوەكان هات و ئەوەی بەدەست هاتووە لە ئێستادا نەتوانرا چوارچێوەیەكی نیشتمانی یەكانگیر بۆ دەسەڵاتی هەرێم دابنرێ‌ و خەسڵەت و سیفاتی عەشایەر ئەوەندە بەسەر دامەزراوە حوكمڕانیەكان زاڵ نەبێت، بەڵکو ئیدارەیەكی تەواو نیشتمانی و شارستانیمان بنیاد بنابایە و بیری نەتەوەیی و نیشتیمانیمان بە شێوەیەكی زانست و تەندروست گەشەی بكردایە و ژێرخان و سەرخانێكی هاوچەرخمان هەبوایە. ئەوەی هەیە ئێستاش زیاتر زاڵبوونی ئەو بیركردنەوە و خواستە عەشایەرەیە كە هەمیشەبوونی بۆ بزووتنەوەی كوردی زیانی زیاترە لە قازانج.

سەرچاوەكان:

1.جەیمز ئەی كوریك، رێنسانس،چاپخانەی وەزارەتی رۆشنبیری، هەولێر،

2. جەلال تاڵەبانی، كوردستان و بزووتنەوەی نەتەوەیی كورد، لە بڵاوكراوەكانی كتێبخانەی/ جەمال عەلی باپیر،سلێمانی،2011.

3. ودیع جویده،الحركە الكردیە نشأتها و تگورها، دار أراس للگباعە و النشر،اربیل،2013.

4. أیوب بارزانی، المقاومە الكردیە للحتلال 1914_1958،دار نشر حقائق المشرق،جنیف،2002.

5. د/حامد محمود عیسی،القچیە الكردیە فی العراق،1914_204،مكتبە مدبولی،2005قاهیرە

* لەداهاتوو شیكارێكی تر لە بارەی یەكێتی و شۆڕشی نوێ و پێویستییەكانی قۆناغەكە دەنووسین.

       رەشید عالی گەیلانی  

               رەفیق حیلمی

              ئیبراهیم ئەحمەد

                هەمزە عەبدوڵڵا

                  مام جەلال

 218 جار بینراوە