سەرەکی » وتار » هەڵبژاردنەکەی عیراق ژنان لە پێشەوەن

هەڵبژاردنەکەی عیراق ژنان لە پێشەوەن

شاناز هیرانی

هەڵبژاردنەكەی ئەمجارەی عیراق دەرچونی ژمارەیەكی بەرچاوی ژنانی بۆ ئەندامێتی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقی بەخۆوە بینی. ژنان لە ململانێی و پێشبڕكێیەكی بەرفراوان دابوون لەگەڵ پیاواندا کە لەكۆی 3243 كاندید 1000یان ژن بوون لە سەرجەم شار و شارۆچكەكانی عیراق بە هەرێمی كوردستانیشەوە.

لە پێشهاتێكی چاوەڕوان نەكراویشدا (97) ژن توانیان ئەندامێتی پەرلەمان مسۆگەر بكەن، كە (57) یان بە هێزی دەنگەكانی خۆیان و ژمارەیەكیان بەهۆی سیستمی كۆتاوە سەركەوتن. بەپێی پشك و رێژەی ژن كە لە 25 %-ە، بەڵام ژنان ئەو رێژەیەیان تێپەڕاند. لە هەرێمی كوردستانیش تائێستا کە هێشتا ئەنجامەکان پەسەند نەکراون، (17) ژن توانیویانە ئەندامێتی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق مسۆگەر بكەن. بەمەش بۆ یەكەمجارە لە مێژووی عیراقدا ژنان بەو كاراییە و بە دەنگی خۆیان هاوشێوەی پیاوان ئەو ژمارەیە دەستبەر بكەن.

«بەشدارییەكی ئازایانە»
بەشدارییەكی ئازایانە، ئەو رستەیە بوو كە هینیس بلاسخارت نوێنەری تایبەتی نەتەوە یەكگرتووەكان لە عیراق وەسفی ژنانی پێكرد لە هەڵبژاردنی ئەمجارەدا. هەرچەندە ئاماژەی بە چەندین كردەوەی توندوتیژیش دا بەرامبەریان و پێشێلكردنی مافی بانگەشە كردنیان. لە وتەیەكیشدا لە كۆنگرەی روبەڕوبوونەوەی توندوتیژی دژی ژناندا لە بەغدا لەماوەی رابردوودا وتی: ژمارەی بەشداریی ژنان ئاماژەیەكی دڵخۆشكەرە لەم هەڵبژاردنەدا، بەو پێیەی لە 30 % ن، ئەمەش دەبێتە هۆی دەستەبەركردنی هاوسەنگی و یەكسانی لە دروستكردنی بڕیار لەو وڵاتەدا.

یەكێك لەو هۆكارانەی کە وایكرد ژنان بەو شێوە فراوانە خۆیان كاندید بكەن، سیستمی بازنەكانی هەڵبژاردن بوو، كە بۆ ئەم هەڵبژاردنە كرایە پێوەر و دەرگایەكی بەڕووی ژناندا كردەوە و هانیدان زیاتر بێنە ناو كایەی سیاسییەوە.

لە هەڵبژاردنی رابردوودەوە رێگە خۆش بوو ژنان بەشداریی بكەن لە گۆڕەپانی سیاسیی وڵاتدا، هەرچەندە زۆرێك لەو ژنانە سەرباری گەیشتنیان بە پەرلەمان، كەچی بەشدارییەكی كارایان نەبوو لە دروستكردنی بڕیار یان یەكلاكردنەوەی پرسە چارەنووسسازەكان و نەیانتوانی بگەنە پۆستە باڵاكانی وەكو پۆستی سەرۆكی پەرلەمان یان سەرۆك كۆمار. رەنگە هۆكارەكەی ئەوەش زیاتر بگەرێتەوە بۆ خودی ژنان خۆیان، كە نەیانتوانیووە ئامادەیەكی تەواویان لە رووداوەكاندا هەبێت.

مێژووی بەشداریی سیاسی ژنان لە عیراقدا
دوای ساڵی 2003 و هەڵبژاردنی ئەنجومەنی حوكمی راگوزەر سێ‌ ژن وەكو ئەندام لەكۆی 25 ئەندام دەستنیشان كران بۆ ئەندامێتی لەو ئەنجومەنەدا. لە یەكەم كابینەی حکومەتیشدا، ژنان چوار وەزارەتیان لەكۆی 31 وەزارت وەرگرت.

لە مادەی (ج) لە یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەتیش لە ماوەی راگوزەردا دەستبەركردنی رێژەی ژنان جێبەجێكرا.

پاشان لە مادەی 3 بە ژمارە 96 لە حكومەتی ئیتلافی (یاسای هەڵبژاردنەكان) لە كۆی سێ‌ كەس دەبوایە ژنێك كاندید بێت و لەناو لیستەكاندا هەبێت. لە ئەنجامی ئەو یاسایەش 87 ژن ئەندامێتیان هەبوو لە كۆی 275. بۆیە لەو مێژووە بەدواوە ژنانی عیراق بوونە ژمارەیەكی گرنگ لە پرۆسەی سیاسیدا و رێژەی 25 % جێگیر كرا و چیتر نەتوانرا ئامادەیی ژن فەرامۆش بكرێت و دوور بخرێتەوە لە واقیعی سیاسی و دۆخ و ئایندەی عیراق. هەرچەندە زۆرجار پارتە سیاسییەكان ژنان وەكو كەرستەیەكی ریكلامی بۆ دیموكراسی بەكاردەهێنن. زۆرجاریش عورفەكانی كۆمەڵگە و داب و نەریت و بیری خێلایەتی زاڵ، بەربەستی سەرەكین لەبەردەم ژناندا.

كۆمەڵگەیەكی داخراو
كۆمەڵگەی عیراقی تا ئێستا كۆمەڵگەیەكی داخراوە و نەتوانراوە بە شێوەیەكی فراوان دەربازی ببێت لەو كۆت و بەندانە. بەڵام بەراورد بە ساڵانی پێشووتر، ژنانیش هۆشیارترن، بەتایبەتی پاش پاشەكشەكردنی كەلتوری كۆمەڵگەی تەقلیدی و خێلایەتی و پێشكەوتنەكانی لەڕووی هۆشیارییەوە لەناو كۆمەڵگە و خێزانەكاندا. بۆیە چاوەڕی دەكرێت ئەمجارە ژنان لەناو هۆڵی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقدا دەنگیان دلێرتر بێت و ئامادەییەكی زیاتریان هەبێت لەسەر كۆی پرسەكان.

سەرکەوتنی ژمارەیەکی زۆری کاندیدانی ژن بۆ پەرلەمانی عیراق

 143 جار بینراوە