سەرەکی » مانشێت » به‌رگریینامه‌ی ئایار

به‌رگریینامه‌ی ئایار

محه‌ممه‌د گه‌ڵاڵه‌یی

2
له‌گه‌ڕانه‌وه‌مان بۆ قووڵایی مێژوو، ناوچه‌ی كه‌ركوك و ناوچە دابڕێنراوه‌كانی تر، كاكڵه‌ی ململانێی ئیمپراتۆرییه‌ت و ده‌وڵه‌ته‌ هاوچه‌رخه‌ هه‌رێمییه‌كان بووه، به‌تایبه‌تی له ماوه‌ی‌ سه‌ده‌ی بیسته‌م دا، له‌ مێژووی پێنج سه‌د ساڵی ڕابردوودا، كه‌ركوك ناوه‌ندی به‌ڕێوه‌بردنی كوردستانی جنووبی بووه‌، به‌ناوی ویلایه‌تی شاره‌زوور یان ئیاله‌تی شاره‌زوور كه‌ له‌م شاره‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی بۆ ناوچەو شاره‌‌كانی تر به‌رپاكرا، له‌ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی شانزه‌هه‌مدا سوڵتان سلێمانی قانوونی بڕیاری بۆ والی و به‌ڕێوه‌به‌ری دارایی ویلایه‌تی به‌غدا ده‌ركرد بۆ دروستكردنی قه‌ڵای سه‌ربازیی له‌ كه‌ركوك، بۆ به‌رگرتن له‌ درێژبوونه‌وه‌ی نفووزی سه‌فه‌وییه‌كان بۆ كه‌ركوك، له‌هه‌مان كاتدا بۆته‌ ناوه‌ندێك له‌ ململانێیی ده‌وڵه‌تی عوسمانی و سه‌فه‌وی و ئه‌فشاری نادرشای ئێران و قاجارییه‌كان، له‌به‌شه‌ كوردستانییه‌كه‌ی عوسمانیی‌ جاراندا، هێرشی سه‌فه‌وی و ئه‌فشارییه‌كان به‌ سه‌رۆكایه‌تیی نادر شا بۆ سه‌ر كه‌ركوك و گه‌مارۆدانی له‌دوای شاری به‌غدا له‌ سییه‌كانی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م دا، گرنگی ستراتیژی و چه‌قی ململانێی ئیمپراتۆرییه‌ت و ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كانی سه‌ده‌كانی رابردوو ده‌رده‌خات، به‌تایبه‌تی له‌ دوای هه‌ڵایسانی شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانیدا، دوای دابه‌شكردنه‌وه‌ی ناوچه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌پێی په‌یماننامه‌ی سایكس-پیكۆ، كه‌ركوك خرایه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی ناڕاسته‌وخۆی به‌ریتانیا، ئه‌وكاتیش له‌ ژوور و رێڕه‌وه‌كانی دیپلۆماتییه‌تی سه‌ده‌ی بیسته‌م، كه‌ركوك له‌چوارچیوه‌ی كارگێڕیی ویلایه‌تی موسڵدا وه‌ك سه‌نجه‌قێك بووه‌ چه‌قی ململانێیی ئیمپراتۆرییه‌تی به‌ریتانی و فه‌ره‌نسی، به‌هه‌رحاڵ به‌ریتانیا ئه‌و به‌شه‌ی كوردستانی جنووبی بۆخۆی دابڕاند به‌هۆی ئه‌و رێكه‌وتننامه‌ی دواتر مۆركران وه‌ك: سان ریمۆن، كۆنگره‌ی ئاشتی له‌ پاریس، په‌یمانی سێڤر و لۆزان و دوا هه‌وڵی به‌ریتانیا، بڕیاری دادگای كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان و په‌سه‌ندكردنی ئه‌و بڕیاره‌ له‌لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان به‌ لكاندنی كه‌ركوك و ناوچه‌كانی تری كوردستان له‌ چوارچێوه‌ی ویلایه‌تی موسڵ به ‌ده‌وڵه‌تی پاشایه‌تی عیڕاقه‌وه‌، كه‌ هه‌ردوو بڕیاره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌ له‌یه‌ك رۆژدا واته‌ له‌ 16ی كانوونی یه‌كه‌می 1925 ده‌رچوون و په‌سه‌ندكران، ئینجا دوای دوو ساڵ به‌ریتانیا ده‌ستی به‌لێدان و هه‌ڵكه‌ندنی یه‌كه‌م بیری نه‌وتی له‌ باباگوڕگوڕ كرد، هه‌رچه‌نده‌ به‌ریتانیا بۆماوه‌ی ده ساڵ له‌ 1915-1925 كه‌وته‌ ململانێی له‌سه‌ركه‌ركوك و ویلایه‌تی موسڵ له‌گه‌ڵ دۆسته‌ هاوپه‌یمانه‌كانی وه‌ك فه‌ره‌نسا، دوژمنه‌كه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ئیمپراتۆرییه‌تی عوسمانی و تاكه‌ میراتگره‌كه‌ی کۆماری توركیا له‌سه‌ر چاره‌نووسی كه‌ركوك، به‌ڵام هه‌موو هێز و پشتیوانی خۆی به‌كارهێنا بۆ ده‌ستخستنی ئه‌و شاره‌، بۆ به‌ڵگه‌ و مێژوو له‌ هه‌موو ویلایه‌تی موسڵی ئه‌وكاتدا به‌ ئێستایشه‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ی كه‌ركوك یه‌ده‌گی نه‌وتی نه‌بووه‌، هه‌ر بۆیه‌ به‌ریتانییه‌كان ده‌یانویست بۆ ماوه‌یه‌كی درێژ له‌ عیراق بمێننه‌وه‌و نه‌وتی كه‌ركوكیان بۆ ساڵانی زۆر دوورتر له‌ حساباتی خۆیان گلدابۆوه‌، به‌تایبه‌تی دوای كشانه‌وه‌یان له‌ هیندستان و ئێران، هه‌ربۆیه‌ به‌ته‌واوی لێگه‌ڕان و هه‌ڵكۆڵینی بیری نویی زۆریان ئه‌نجامنه‌دابوو، بۆیه‌ شارێك و ناوچه‌یه‌كی ئاوا له‌ ستراتیژی ده‌وڵه‌تاندا هێزێكی هاوشێوه‌ی ده‌وێت بۆ ململانێكردن له‌گه‌ڵ ئه‌م زلهێزانه‌ و ده‌وڵه‌ته‌ هه‌رێمییه‌كان كه‌ به‌رده‌وام چاوێكییان له‌سه‌ر كه‌ركوكه‌، عیڕاقیش وه‌ك ده‌وڵه‌تی به‌ناو خاوه‌ن به‌رده‌وام پێیه‌كی له‌سه‌ر كه‌ركوك بووه‌، به‌ڵام هێزێكی خۆڕسكی كورد له‌ماوه‌ی چل و سێ ساڵی رابردوودا، وه‌ك یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان، كه‌ركوكی كرده‌ ناوه‌ندی خه‌باتێكی نه‌پساوه‌ی درێژخایه‌ن، له‌ ماوه‌ی دوانزه‌ ساڵ دا 1991-2003، بۆ دووجار و به ‌سه‌ركه‌وتنی گه‌وره‌ ئه‌و شاره‌ له‌ ده‌ستی دڕ‌نده‌ترین رژێمی عیراق كه‌ حزبی به‌عس بووه‌ رزگار بكات، تاكه‌ هێزی كورده‌ زۆرترین قوربانی له‌ شه‌هید و ئه‌نفال و زیندانی سیاسی و فه‌رمانده‌ی ئه‌فسانه‌یی پێشمه‌رگه‌ی پێشكه‌ش به‌م شاره‌ كردووه‌، له‌ماوه‌ی عه‌هدی سه‌رۆک كۆماری مام جه‌لال تاڵه‌بانی، كه‌ركوك شارێكی هاوسه‌نگ و به‌سه‌نگی عیڕاق و ناوچه‌كه‌ بوو، راسته‌ خزمه‌تگوزاریی له‌ سه‌رده‌مه‌ جیاوازه‌كانی حوكمڕانی كورد له‌م شاره‌دا هه‌ڵبه‌زو دابه‌زی كردووه‌، وایه‌ پێشێلكاریی و كه‌موكورتی هه‌بووه‌ له‌سه‌رجه‌م بواره‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی كه‌ركوك دا، به‌ڵام تاكه‌ هێزی پارێزه‌ری كه‌ركوك هه‌ر ئه‌و حزبه‌ تێكۆشه‌ره‌یه‌ كه‌ رووباری خوێنی له‌ شۆڕشی نوێی گه‌له‌كه‌ماندا وه‌ك له‌ كه‌ركوكی گه‌رمیانه‌وه‌ بۆ كوێستانی قه‌ندیل هه‌ڵبه‌ست، وه‌ك چۆن ڕووباری نیل له‌ باشوور بۆ باكووری وڵاتی میسر ده‌ڕوات، بۆیه‌ ناوچه‌ دابڕێنراوه‌كان له‌لایه‌ن یه‌كێتیی نیشتمانی كوردستان، له‌دوایین به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی شه‌ڕی دژی تاریك په‌رستانی سه‌ده‌ی بیست و یه‌ك دا، هه‌زار و سێسه‌د شه‌هیدی قاره‌مانی له ‌به‌رزترین پله‌ی سه‌ربازی بۆ پێشمه‌رگه‌ی قاره‌مان به‌م ناوچانه‌ی به‌خشی، هه‌ر لێره‌شه‌وه‌ دیسان درێژترین رووباری خوێنی له‌ كوێستانه‌وه‌ بۆ گه‌رمێنی نیشتمانی باوك و باپیرانمان هه‌ڵبه‌ست، ئه‌مه‌یه‌ مێژووی حزبێكی تێكۆشه‌ری له‌خۆبردووی ناو داستانی به‌رگریی و هه‌ڵسانه‌وه‌ی یه‌كجاره‌كی، بۆیه‌ پشتیوانی و ده‌نگدان به ‌لیستی یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان و هه‌ڤاڵ سكرتێری گشتی مام جه‌لال تاڵه‌بانی، به‌رده‌وامی مانه‌وه‌ی كورده‌ له‌سه‌ر خاكی كه‌ركوك و ناوچه‌ دابڕێنراوه‌كاندا، ئه‌و هێزه‌ی له‌ چوار ده‌یه‌ی رابردوو به‌ گیان و خوێنی رۆڵه‌كانی به‌رگریی له‌ كوردستانیبوون و مانه‌وه‌ی كردووه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

عومەر شێخمووس:لە رۆژئاڤا كورد كارتی گرنگی سیاسی لەبەردەستە

عومەر شێخمووس سیاسەتمەدار و كەسایەتیی سەربەخۆی رۆژئاڤای كوردستان رایگەیاند: لە ...