سەرەکی » راپۆرت » له‌ كه‌مبۆدیا زیندانی تایبه‌ت به‌ كۆمه‌ڵكوژی‌ ده‌كرێته‌ مۆزه‌خانه‌

له‌ كه‌مبۆدیا زیندانی تایبه‌ت به‌ كۆمه‌ڵكوژی‌ ده‌كرێته‌ مۆزه‌خانه‌

ده‌ره‌ج

كه‌ش‌و هه‌وایه‌كی‌ گه‌رم، هه‌وار هاواری‌ شۆفێری‌ ماتۆڕه‌ سێتاییه‌كان بۆ نه‌فه‌ر، قه‌ره‌باڵغی‌ زۆر‌و ده‌نگه‌ ده‌نگ، گه‌شتیاران له‌به‌رده‌م بینایه‌كدا ریزیان به‌ستووه‌ بۆ بلیت، بۆ ئه‌وه‌ی‌ سه‌ردانی‌ مۆزه‌خانه‌كه‌ بكه‌ن، ئه‌م بینایه‌ رۆژگارێك قوتابخانه‌ بووه‌، دواتر‌و له‌سه‌رده‌می‌ فه‌رمانڕه‌وای‌ (خه‌میر روژ)ه‌كاندا كرا به‌ زیندان، ئێستاش هه‌ر كه‌سێك سه‌ردانی‌ بكات، وڕ‌و كاس ده‌بێ له‌ بینینی‌ پاشماوه‌ی‌ ئه‌و هه‌موو كۆمه‌ڵكوژییه‌ی‌ خه‌میر روژه‌كان له‌و رۆژگاره‌دا كردوویانه‌.
میژووی‌ كه‌مبۆدیا پڕه‌ له‌ بابه‌تی‌ سه‌یر‌و سه‌مه‌ره‌، كه‌ مرۆڤ به‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ سه‌ری‌ سوڕ ده‌مێنێت. له‌ شه‌ڕی‌ نێوان چین‌و ڤیه‌تنامی‌ 1979دا، كه‌مبۆدیا هۆكار بوو، ئه‌و شه‌ڕه‌ی‌ نه‌ده‌بوو روو بدات، چونكه‌ له‌ نێوان دوو ده‌وڵه‌تی‌ كۆمۆنیستیدا، ئه‌مه‌ش با له‌وێ بوه‌ستێ، ئه‌وه‌ی‌ زۆر جێگه‌ی‌ سه‌رسوڕمانه‌، ئه‌و توندوتیژییه‌ له‌ راده‌به‌ده‌ره‌یه‌ كه‌ خه‌میر روژه‌كان به‌رامبه‌ر به‌ گه‌لی‌ وڵاته‌كه‌ی‌ خۆیان ئه‌نجامیان داوه‌، ئه‌وان شاره‌كانیان چۆڵ كرد‌و خه‌ڵكییان به‌ بێگار ده‌نارد بۆ گونده‌كان بۆ چاندنی‌ چه‌ڵتووك، ده‌سته‌بژێری‌ رۆشنبیری‌ وڵاته‌كه‌یان له‌ناو برد. ئه‌وان قوربانییه‌كانیان كه‌ ده‌ستگیر ده‌كرد، وێنه‌یان ده‌گرتن، له‌ كاتی‌ ئه‌شكه‌نجه‌داندا دیسان وێنه‌یان ده‌گرتن، ته‌نانه‌ت دوای‌ كوشتنیشیان وێنه‌یان ده‌گرتن، ئێستا پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، دوای‌ ئه‌و هه‌موو سته‌م‌و چه‌وسانه‌وه‌‌و كوشتن‌و ئه‌شكه‌نجه‌دانه‌، هاووڵاتیانی‌ كه‌مبۆدیان چۆن توانیویانه‌ رابردوو له‌بیر بكه‌ن‌و ژیانێكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ئاسایی به‌سه‌ر به‌رن؟ به‌ واتایه‌كی‌ تر قوربانی‌‌و تاوانبار چۆن پێكه‌وه‌ هه‌ڵده‌كه‌ن.
زیندانه‌كه‌ ده‌كه‌وێته‌ نزیك ده‌روازه‌ی‌ تۆل سلینگ، له‌ سه‌رده‌می‌ فه‌رمانڕه‌وای‌ خه‌میر روژدا به‌ زیندانی‌ (21-S) ناسرابوو، ئێستا مۆزه‌خانه‌یه‌‌و هه‌ر كه‌ پێ ده‌نێیته‌ ژووره‌وه‌ لیستی‌ رێنماییه‌كان ده‌بینیت كه‌ 10 رێساكه‌ی‌ خه‌میر روژه‌، به‌ زمانی‌ خه‌میر نووسراوه‌‌و بۆ زمانه‌كانی‌ ئینگلیزی‌‌و فه‌ره‌نسیش ته‌رجه‌مه‌ كراوه‌، خاڵی‌ شه‌شه‌م ده‌ڵێ: «له‌ كاتی‌ ئه‌شكه‌نجه‌ به‌ قامچی‌‌و كاره‌با بۆت به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك بۆت نییه‌ هاوار بكه‌یت».
كه‌مێك له‌ولاتر پۆسته‌رێك هه‌ڵواسراوه‌ مێژووه‌كه‌ی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ 10ی‌ كانونی‌ دووه‌می‌ 1979، ئه‌وه‌ش ئه‌و رۆژه‌ بوو كه‌ هێزه‌كانی‌ ڤیه‌تنام چوونه‌ ناو تۆ سلینگه‌وه‌‌و چوار منداڵیان رزگار كرد، دوانیان شیره‌خۆره‌ بوون، به‌ڵام دوای‌ رزگار كردنیان زۆر نه‌ژیان، پۆسته‌رێكی‌ تر دیمه‌نێكی‌ نیسانی‌ 1975 ده‌گێڕێته‌وه‌، كه‌ تازه‌ خه‌میر روژ پنۆم پنێ-یان داگیر كردووه‌‌و سه‌رجه‌م دانیشتوانی‌ شاره‌كه‌ راو نران بۆ گونده‌كان‌و كێڵگه‌كان بۆ چه‌ڵتووك چاندن. ده‌سه‌ڵاتی‌ خه‌میر روژه‌كان به‌و هه‌موو زه‌بر‌و زه‌نده‌وه‌ سێ ساڵ‌و هه‌شت مانگ به‌رده‌وام بوو.
هه‌ر له‌ مۆزه‌خانه‌كه‌دا له‌ ژوورێكی‌ گه‌وره‌دا قه‌ره‌وێڵه‌یه‌كی‌ ئاسنی‌ لێیه‌‌و هیچی‌ تر، ئه‌م قه‌ره‌وێڵه‌یه‌ زیندانییه‌كانیان له‌سه‌ر ده‌به‌سته‌وه‌، مێزی‌ لێكۆڵیاریش له‌ كۆتایی ژووره‌كه‌دا بوو، ئه‌م ژووره‌ تایبه‌ت بووه‌ به‌ زیندانییه‌ تایبه‌ت‌و پله‌ به‌رزه‌كان، زیندانییه‌كانی‌ تر له‌ ژووری‌ وا گه‌وره‌دا به‌ند نه‌ده‌كران، به‌ڵكو به‌ كۆمه‌ڵ ده‌خزێنرانه‌وه‌ ژوورێكی‌ بچووكه‌وه‌، یان له‌ ژووری‌ تاكه‌كه‌سی‌ بچووكدا زیندان بوون. مۆزه‌خانه‌كه‌ پڕه‌ له‌ وێنه‌ی‌ زیندانییه‌كان، به‌ ژن‌و پیاوه‌وه‌، له‌ وێنه‌كه‌دا راسته‌وخۆ سه‌یری‌ هاوێنه‌ی‌ كامێراكه‌ ده‌كه‌ن، هه‌ندێك به‌ چاویدا دیاره‌ كه‌ زیڕه‌ی‌ كردووه‌، هه‌ندێكیشیان گیانی‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ له‌ چاویدا ده‌بینیت، هه‌ندێكیشیان تاساون‌و هیچ تێ ناگه‌ن، بۆ ده‌بێ خه‌ڵكی‌ وڵاتی‌ خۆیان ئاوا ره‌فتاریان له‌گه‌ڵدا بكه‌ن، تێگه‌یشتنی‌ قورسه‌. هه‌ندێك له‌ زیندانییه‌كان منداڵ یان مێردمنداڵن‌و ژنیشیان تێدایه‌ كه‌ منداڵه‌كه‌ی‌ به‌ باوه‌شییه‌وه‌یه‌تی‌، ئه‌مانه‌ كۆتایی به‌ ژیانیان هاتووه‌. وێنه‌كان به‌ گشتی‌ دوو به‌شن، هه‌ندێكیان تایبه‌ت به‌و كاته‌ی‌ كه‌ زیندانییه‌كان ده‌ستگیر ده‌كرێن، یان له‌ زیندان ئه‌شكه‌نجه‌ ده‌كرێن، هه‌ندێكی‌ تریش تایبه‌تن به‌و كاته‌ی‌ زیندانییه‌كه‌ له‌ژێر ئه‌شكه‌نجه‌دا گیانی‌ ده‌رچووه‌.
زیندانی‌ (21-S)، له‌و كاته‌دا 18 هه‌زار زیندانیی تێدا بووه‌، ساڵی‌ 1979 هێزه‌كانی‌ ڤیه‌تنام توانیان چه‌ند زیندانییه‌ك رزگار بكه‌ن، ده‌وترێ به‌ كۆی‌ گشتی‌ ره‌نگه‌ 50 كه‌س له‌و زیندانه‌ به‌ زیندوویی هاتبنه‌ ده‌ره‌وه‌، ئه‌وانی‌ تر هه‌موویان ژیانیان لێ سه‌ندراوه‌ته‌وه‌، ئه‌وجا به‌ ئه‌شكه‌نجه‌، یان له‌ برسان كوشتویانن، یان نه‌خۆش كه‌وتوون‌و گوێیان پێ نه‌داون، هه‌ركه‌سیش له‌و سێ ده‌رده‌ زرگاری‌ بووبێت، بردوویانن بۆ كێڵگه‌ی‌ مه‌رگ‌و له‌وێ به‌ به‌رد سه‌ریان پان كردوونه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ فیشه‌ك خه‌سار نه‌كه‌ن، كێڵگه‌ی‌ مه‌رگ یه‌كێكه‌ له‌و 20 شوێنه‌ی كه‌مبۆدیا كه‌ گۆڕی‌ به‌كۆمه‌ڵی‌ تێدا دۆزراوه‌ته‌وه‌.
بارودۆخی‌ كه‌مبۆدیا تا راده‌یه‌كی‌ زۆر گرێدراوی‌ جه‌نگی‌ ڤیه‌تنام بوو، جه‌نه‌راڵ نۆل لۆنگ سه‌ر به‌ ئه‌مریكا بوو، شازاده‌ سۆهانۆك حوكمڕان بوو، ده‌یوست وڵاته‌كه‌ی‌ له‌ ململانێ به‌دوور بێت، به‌ڵام نۆل لۆنگ رووخاندی‌‌و ئه‌مریكا یارمه‌تی‌ دا، هێزی‌ ئاسمانی‌ ئه‌مریكا له‌و كاته‌دا 250 تۆن بۆمبی‌ به‌سه‌ر كه‌مبۆدیادا باراند ئه‌و بۆردومانه‌ بووه‌ هۆی‌ كوژرانی‌ 500 هه‌زار كه‌س له‌ خه‌ڵكی‌ كه‌مبۆدیا.
به‌ڵام كاره‌ساته‌كه‌ دواتر ده‌ست پێ ده‌كات، ئه‌و كاته‌ی‌ خه‌میر روژه‌كان له‌ 17ی‌ نیسانی‌ 1975دا چوونه‌ ناو پنۆم پنێ-وه‌، ئه‌و كات زۆر له‌ دانیشتوانی‌ ئه‌و شاره‌ كه‌ ژماره‌یان دوو ملیۆن كه‌س ده‌بوو، وه‌ك رزگاركه‌رێك سه‌یری‌ خه‌میر روژیان ده‌كرد‌و پێشوازییان لێ كردن، به‌ڵام زۆری‌ نه‌برد، خه‌میر روژ فه‌رمانی‌ ده‌ركرد سه‌رجه‌م خه‌ڵكی‌ ئه‌و شاره‌و شاره‌كانی‌ تریش شار چۆڵ بكه‌ن‌و بچنه‌ گونده‌كان بۆ ئه‌وه‌ی‌ كاری‌ كشتوكاڵ بكه‌ن، چار چۆڵ بوو، له‌ دوو ملیۆن ته‌نها 20 هه‌زار كه‌سی‌ تێدا مایه‌وه‌، ئه‌وانیش فه‌رمانده‌كانی‌ خه‌میر روژ‌و سه‌ربازه‌كانیان‌و ژماره‌یه‌كی‌ كه‌م كرێكاری‌ كارگه‌كان بوون.
دانیشتوانی‌ ئه‌و وڵاته‌ چاوه‌ڕێی‌ ئه‌وه‌ بوون خه‌میر روژه‌كان كۆتایی به‌ جه‌نگ بهێنن‌و ئارامی‌ بگێڕنه‌وه‌، به‌ڵام پێچه‌وانه‌كه‌ی‌ راست بوو، به‌هۆی‌ برسێتی‌‌و ماندووبوونی‌ زۆر‌و نه‌خۆشییه‌وه‌ زۆریان لێ مرد، خه‌میر روژه‌كانیش زۆریان لێ كوشتن، مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێت ژماره‌ی‌ ئه‌و هاووڵاتیانه‌ی‌ له‌و ماوه‌یه‌دا گیانیان له‌ده‌ست داوه‌ ملیۆنێك‌و 300 هه‌زار كه‌س بێت. حاڵی‌ كه‌مینه‌كان هه‌ر باس ناكرێت، 100%ی‌ ئه‌وانه‌ی‌ به‌ ره‌چه‌ڵه‌ك ڤیه‌تنامی‌ بوون كوژران، 50%ی‌ ئه‌وانه‌ش كه‌ چینی‌ بوون كوژران، 40%ی‌ تایلاندییه‌كان‌و لاوییه‌كانیش به‌ هه‌مان شێوه‌‌و 36%ی‌ ئه‌وانه‌ش كه‌ ره‌چه‌ڵكیان چام بوو كوژران، پیاوانی‌ ئایینی‌ بوداییه‌كانیش زۆرترین ژماره‌یان لێ كوژرا له‌ 500 كه‌س ته‌نها 800 كه‌سیان لێ مایه‌وه‌، له‌ ناو قوربانییه‌كاندا زۆریشیان تێدا بوو كه‌ هه‌ر له‌ ره‌چه‌ڵه‌كی‌ خه‌میر روژ بوون.
ئاڵۆزی‌ رۆژ به‌ رۆژ زیاتر بوو له‌و وڵاته‌دا، پۆل پۆت یه‌كێك له‌ سه‌ركرده‌كانی‌ خمیر روژ له‌ شیوعییه‌كان هه‌ڵگه‌ڕایه‌وه‌‌و بڕیاری‌ دا به‌و هێزه‌ كه‌مه‌ی‌ له‌به‌ر ده‌ستیدایه‌ هێرش بكاته‌ سه‌ر ڤیه‌تنام، ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ بووه‌ پزیسك‌و ئاگری‌ شه‌ڕی‌ له‌گه‌ڵ ڤیه‌تنام هه‌ڵایسان، ئه‌وه‌بوو به‌رگه‌ی‌ نه‌گرت‌و ڤیه‌تنام ده‌سه‌ڵاتی‌ خه‌میره‌كانی‌ تێكشكاند‌و پنیۆم پنێی‌ داگیر كرد‌و زیندانی‌ (21-S)ی‌ دۆزییه‌وه‌.
یۆك شهانگ به‌ڕێوه‌به‌ری‌ دۆكیومێنت كردنی‌ كه‌مبۆدیا له‌باره‌ی‌ ئه‌و زیندانه‌وه‌ ده‌ڵێ: زیندانی‌ (21-S) گونجاو نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ بكرێته‌ مۆنۆمێنت بۆ قوربانیانی‌ ئه‌و كاره‌ساته‌، چونكه‌ ئه‌و زیندانه‌ یه‌كێكه‌ له‌ 196 زیندانی‌ تر، به‌ڵام خه‌میره‌كان خۆیان ته‌نها ئه‌مه‌یان كردۆته‌ دۆكیومێنت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ 80%ی‌ قوریانییه‌كانی‌ ئه‌و زیندان له‌ خه‌مێره‌كان خۆیان بوون. ئه‌گه‌ر ئه‌مانه‌ سه‌ر به‌ خۆیان بووبن، ده‌بێ له‌ زیندانه‌كانی‌ تر، چییان له‌ خه‌ڵكی‌ تر كردبێت؟

 138 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*