سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » د.عیرفان مسته‌فا: زمانی مۆدێرن زمانێكی به‌ستانداردكراوه‌

دیمانه‌ی هه‌ڵۆ به‌رزه‌نجه‌یی له‌گه‌ڵ د. عیرفان مسته‌فا له‌ باره‌ی کورد و مودێڕنیتێ

د.عیرفان مسته‌فا: زمانی مۆدێرن زمانێكی به‌ستانداردكراوه‌

به‌شی هه‌شته‌م

گه‌ر مۆدێرنیتێ به‌ مانا بۆدلێرییه‌كه‌ی وه‌ربگیرین و توخمه‌ هه‌تاهه‌تاییه‌كه‌ به‌ ته‌كنیكی هونه‌ری بزانیین، ئه‌وه‌ له‌ راستیدا ئه‌و بنه‌مایه‌ نه‌فیده‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌ بنه‌مای داهێنانی نه‌ریته‌ نوێكانه‌و ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی كاركردن به‌ نه‌ریتێكی دیاریكراو به‌ مۆدێرنیتێ ناو ببرێت و ئه‌وه‌ش كه‌ به‌پێی ئه‌و نه‌ریته‌ كار نه‌كات كاره‌كه‌ی بخرێته‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌وه‌وه‌ كه‌ به‌ مۆدێرنیتێ ناو ده‌برێت.
به‌ مانایه‌كی تر مۆدێرنیتێ لێره‌دا دژی ئه‌وه‌ ده‌بێته‌وه‌ كه‌ خۆی بانگهێشتی بۆ ده‌كات و له‌ بری ئه‌وه‌ی رێگا بدات ئه‌و نه‌ریته‌ زمانی و هونه‌ری و ئاینی و سیاسیه‌و كۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ی كه‌ هه‌ن له‌ گۆڕان نه‌كه‌ون و نه‌ریته‌ نوێكانیان شوێنی كۆنه‌كانیان بگرنه‌وه‌، نه‌ریتێك خاسیه‌تی ئه‌وه‌ وه‌رده‌گرئیت كه‌ ته‌كنیكییه‌و وه‌ك تاكه‌ نه‌ریتێك خۆی نیشانده‌دات كه‌ مۆدێرنه‌و ئه‌وه‌ش به‌و نه‌ریته‌ كار نه‌كات ئه‌وه‌ كاره‌كه‌ی كارێكی نامۆدێرنه‌.
لێره‌وه‌ مۆدێرنیتێ ده‌گۆڕێت بۆ دژه‌كه‌ی خۆی و له‌ هێزێكی نه‌ریتگۆڕه‌وه‌ ده‌بێت به‌ هێزێكی نه‌ریتپارێز. مۆدێرنیزم له‌ كتیبی (بوونی نه‌ته‌وه‌یی كورد) دا مه‌به‌ست لێێ مۆدێرنیتێیه‌ له‌ كاتی دژبوونه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ خۆیدا.

نه‌ریته‌كانی میلله‌تێك
مۆدێرنیتێ وه‌ك ئه‌وه‌ی لای هیگڵ هه‌یه‌ كه‌ به‌رهه‌می دیالێكتیكی نێوان روح و سروشته‌ ، ئه‌وه‌ بنه‌مای خوڵقاندنی نه‌ریتی نوێ له‌ رێگه‌یه‌وه‌ چالاك ده‌بێت و ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی نه‌ریته‌كانی میلله‌تێك به‌ جێگیری نه‌مێننه‌وه‌و له‌ گۆڕانێكی به‌رده‌وامدا بن و ئه‌و میلله‌ته‌ بۆ هه‌رسه‌رده‌مێكی نه‌ریته‌كانی خۆی دابهێنێ كه‌ جیاوازبن له‌ نه‌ریته‌كانی سه‌رده‌مه‌كه‌ی پێش خۆی.
به‌ڵام كاتێك مۆدێرنیتێ به‌ دیالێكتیكی نێوان ئه‌وه‌ی مادییه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی سروشتییه‌ پێناسه‌ ده‌كرێت ئه‌وه‌ له‌ بری ئه‌وه‌ی بنه‌مای خوڵقاندنی نه‌ریت له‌و میلله‌ته‌دا به‌ كارایی بمێنێته‌وه‌، له‌ كارابوونی خۆی ده‌كه‌وێت و ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌و نه‌ریته‌ی كه‌ ئه‌و میلله‌ته‌ دایهێناوه‌ خاسیه‌ته‌ ته‌كنیكییه‌كانی ماده‌ وه‌رگرێت و له‌ بری ئه‌وه‌ رێگه‌ به‌وه‌ بدات نه‌ریتێكی نوێ له‌دوای خۆی جێگه‌ی بگرێته‌وه‌ رێگه‌ له‌ په‌یدابوونی هه‌ر نه‌ریتێكی نوێ ده‌گرێت و ته‌نها ره‌وایه‌تی به‌وه‌ ده‌دات بوونی هه‌بێت كه‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا رێكده‌كه‌وێته‌وه‌.
لێره‌دا ئیتر خاسیه‌تی ئه‌و ته‌كنیكه‌ مادییه‌ هه‌تاهه‌تاییه‌ وه‌رده‌گرێت. كاتێك نه‌ریتی هونه‌ری خاسیه‌تی‌ نه‌ریتی ته‌كینیكی وه‌رده‌گرێت ئه‌و كاته‌ شتێك به‌ ناوی نه‌ریتگۆڕین بوونی نامێنێ، ئه‌وه‌ی هه‌یه ته‌نها ئه‌وه‌یه‌ چۆن به‌ دیقه‌تێكی زیاتره‌وه‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ په‌یڕه‌وبكرێت وجێبه‌جێ بكرێت. لێره‌شدا مۆدێرنیتێ له‌ گه‌ڵ خۆیدا دژده‌بێته‌وه‌.
باشترین نموونه‌ له‌ سه‌رده‌می مۆدێرندا بۆ روونكردنه‌وه‌ی گۆڕانی مۆدێرنیتێ بۆ دژه‌كه‌ی كه‌ مۆدێرنیزمه‌ نه‌ریتی قسه‌كردنه كه‌ زمانه‌. نه‌ریتی زمانیی میلله‌تێك‌ چۆن نه‌ریتی قسه‌كردنی رۆژانه‌یه‌تی ئاواش له‌ رێگه‌ی ئه‌ده‌بیات و هونه‌ركه‌یه‌وه ‌نه‌ریتی ده‌ربڕینی هه‌ست و سۆزیه‌تی.

زمانێكی مۆدێرن
له‌ ده‌وڵه‌تی مۆدێرندا مۆدێرنكردنی هه‌ر زمانێك رێك پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مۆدێرنیتێ وه‌ك بنه‌مای داهێنانی نه‌ریته‌ نوێكان ده‌یخوازێت. چونكه‌ زمانێك به‌ زمانێكی مۆدێرن ده‌زانرێت كه‌ له‌ بنه‌مای داهێنانی نه‌ریت دوور خرابێته‌وه‌و ئه‌وه‌ی لێی گیرابێته‌وه‌ له‌و پرۆسه‌یه‌دا په‌ره‌بسێنێ و وه‌چه‌ی نوێ بخاته‌وه‌و بگۆڕێت بۆ چه‌ند نه‌ریتێكی زمانی جیاواز كه‌ به‌ دیالێكت ناسراون.
زمانی مۆدێرن زمانێكی به‌ستانداردكراوه‌، واته‌ ئه‌و زمانه‌یه‌‌ له‌لایه‌ن ئه‌وانه‌وه‌ كه‌ بنه‌مای داهێنانه‌كه‌یان لێ ده‌رهێناوه‌ رێزمانی بۆ دانراوه‌و خه‌ڵكی ده‌بێت به ‌ئاگاییه‌وه‌ به‌كاری بهێنن و هه‌ڵه‌ی تیا نه‌كه‌ن.
كاتێك نه‌ریتێكی زمانی له‌ ناو ده‌وڵه‌تێكی مۆدێرندا ستاندارد ده‌كرێت واته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ تیادا هونه‌رییه‌و زمانه‌كه‌ ده‌خاته‌ ناو په‌ره‌سه‌ندنێكی سروشتییه‌و له‌كارده‌خرێت و ئه‌وه‌ی له‌زمانه‌كه‌دا گرنگی پێده‌درێت ته‌كنیكه‌. ته‌كنیكیش له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی جیاوازی دروست بكات یه‌كبوون دروست ده‌كات، له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی شتێك والێبكات بگۆڕێت و ببێت به‌ شتێكی نوێ، شته‌كه‌ وا لێده‌كات زیاتر جێگیر بێت و خۆی له‌ گۆڕان بپارێزێت.
گه‌ر مۆدێرنیتێ بنه‌مای په‌یدابوونی نه‌ریته‌ نوێكان بێت ئه‌وه‌ پرۆسه‌ی به‌ مۆدێرنكردنی زمان له‌ ڕێگه‌ی ستانداردكردنیه‌وه‌ ته‌واو دژی مۆدێرنیتێیه‌. لێره‌دا مۆدێرنێتێی رۆژئاوایی دژی خۆی ده‌بێته‌وه‌و ئه‌مه‌ش به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌یه‌ كه‌ عه‌قڵ له‌ دیالێكتیكه‌كه‌ ده‌ركراوه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌و دیالێكتیكه‌كه‌ كه‌وتووه‌ته‌ نێوان ماده‌و سروشته‌وه‌و ماده‌ له‌ دیالێكتیكه‌كه‌دا زاڵبووه‌ به‌سه‌ر سروشتداو یه‌كبوون جێگه‌ی جیاوازی گرتووه‌ته‌وه‌. مۆدێرنیتێ له‌م حاڵه‌ته‌دا له‌ بری ئه‌وه‌ی نه‌ریتگۆڕ بێت نه‌ریتپارێزه‌.
شارستانیه‌تی رۆژئاوایی له‌ بری ئه‌وه‌ی وه‌ك شارستانیه‌تیه‌كانی به‌ر له‌ خۆی نه‌ریته‌كانی خۆی نه‌سه‌پێنێ و رێگه‌ش به‌ گۆڕانیان بدات ئه‌ویش هه‌مان رێڕه‌وی شارستانیه‌ته‌كانی به‌ر له‌ خۆی هه‌یه‌و له‌ رێگه‌ی سه‌پاندنی نه‌ریته‌كانی خۆی به‌سه‌ر ده‌ره‌وه‌ی خۆیدا ئه‌وه‌ی كه‌ هی خۆیه‌تی و راگوزه‌رو به‌سه‌رچووه‌ كردوویه‌تی به‌وه‌ی كه‌ هه‌تاهه‌تایی و هه‌میشه‌ییه‌.

هیچ جیاوازیه‌كیشی نییه‌
هه‌ژموونی زمانی ئینگلیزی له‌سه‌ر زمانه‌كانی تری جیهان هیچ جیاوازیه‌كی نییه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ژموونی زمانی لاتینی له‌سه‌ر زمانه‌كانی تری رۆژئاوا له‌سه‌رده‌می رۆمانیه‌كاندا، هیچ جیاوازیه‌كیشی نییه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ژموونی زمانی عه‌ره‌بی به‌سه‌ر زمانه‌كانی تره‌وه‌ له‌سه‌رده‌می خه‌لافه‌ته‌ ئیسلامیه‌كاندا.
گه‌ر رێنسانس و گه‌رانه‌وه‌ی میلله‌تانی رۆژئاوایی بۆ نه‌ریته‌ زمانییه‌ لۆكاڵییه‌كانی خۆیان و په‌رپێدانیان، به‌رهه‌می مۆدێرنیتێ بێت،‌ ئه‌وه‌ ده‌ستبه‌رداربوونی خه‌ڵكی له‌ سه‌رده‌می مۆدێرندا له‌ زمانه‌كه‌ی خۆیان و وه‌رگرتنی زمانی ئینگلیزی وه‌ك زمانێكی جیهانی نیشانه‌ی كۆتایی هاتنی مۆدێرنیتێی رۆژئاواییه‌. هه‌ر له‌مه‌شه‌وه‌ كه‌ ده‌توانین بڵیێن مۆدێرنیزم هه‌ڵگه‌رانه‌وه‌ی مۆدێرنیتێیه‌ دژی خۆی.
مۆدێرنیتێ بنه‌مایه‌كه‌ كه‌ راسته‌وخۆ په‌یوه‌ندی به‌ بوونی مرۆڤانه‌ی مرۆڤه‌وه‌ هه‌یه‌و جیای ده‌كاته‌وه‌ له‌ زینده‌وه‌ره‌كانی تر له‌وێوه‌ كه‌ توانای داهێنانی نه‌ریته‌ نوێكانی هه‌یه‌و له‌ زینده‌وه‌ركانی تردا ئه‌مه‌ بوونی نییه‌.
له‌گه‌ڵ په‌یدابوونی مرۆڤدا مۆدێرنیتێ بوونی هه‌بووه‌ و په‌یدابوونی ئه‌و هه‌موو زمانه‌ جیاوازانه‌و ئه‌و هه‌موو نه‌ریته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ جیاوازانه‌و ئه‌و هه‌موو نه‌ریته‌ ئاینی وهونه‌رییه‌ جیاوازانه‌ كه‌ به‌ درێژای مێژووی مرۆڤایه‌تی له‌ په‌یدابوونێكی به‌رده‌وامدا هاتوونه‌ته‌ ئاراوه،‌ هه‌مووی به‌رهه‌می مۆدێرنیتێن.

ناتوانێن بڵیین
بۆیه‌ به‌م مانایه‌ مۆدێرنیتێی بنه‌مایه‌كی مرۆییه‌و رۆژئاوا چۆن ئه‌و بنه‌مایه‌ تیادا كارابووه‌و نه‌ریتی نوێی به‌ هۆی كارابوونییه‌وه‌ داهێناوه‌، میلله‌ته‌كانی تریش له‌ كۆن ونوێدا نه‌ریته‌كانی خۆیان به‌هۆی كارابوونی هه‌مان بنه‌ماوه‌ داهێناون. بۆیه‌ به‌م مانایه‌ ناتوانێن بڵیین مۆدێرنیتێ ته‌نها به‌رهه‌مێنه‌ری شارستانیه‌تی رۆژئاواوه‌، به‌ڵام جان بۆدریار له‌ (ئینسكلۆپیدیای گشتی) دا ئه‌م بنه‌مایه‌ تایبه‌ت ده‌كات به‌ شارستانیه‌تی رۆژئاواوه‌و ده‌ڵێت: مۆدێرنیتێ چه‌مكێكی نه‌ سۆسیۆلۆجییه‌ ونه‌ سیاسییه‌و نه‌ به‌ ته‌واوه‌تی مێژووییشه‌. به‌ڵكو شێوازێكی شارستانی تایبه‌ته‌ كه‌ دژ ده‌بێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ شێوازی كۆندا، واته‌ دژ ده‌بێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و كه‌لتوره‌ ته‌قلیدیانه‌دا كه‌ به‌ر له‌ خۆی هه‌بوون. له‌گه‌ڵ بوونی فره‌ره‌نگی جوگرافی و ره‌مزیشدا له‌و كولتورانه‌دا به‌ڵام مۆدێرنێتێ خۆی وه‌ك شتێكی یه‌كره‌نگ ده‌سه‌پێنێ و روناكی خۆی له‌ رۆژئاواوه‌ به‌سه‌ر هه‌موو جیهاندا بڵاو ده‌كاته‌وه‌.

نه‌ریته‌ كۆنه‌كانی جیهان
ئه‌م پێناسه‌یه‌ی بۆدریار كه‌ تا ئاستێكی زۆر پێناسه‌یكی قبوڵكراوه‌ بۆ مۆدێرنیتێ و گوزراشتێكی وه‌رده‌ له‌ به‌ رۆژئاوایكردنی مۆدێرنیتێدا. ئه‌و به‌م پێناسه‌یه‌ ده‌یه‌وێت ئه‌وه‌ بڵێیت كه‌ رۆژئاواییه‌كان له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا بۆ یه‌كه‌مجار توانیان نه‌ریتێكی نوێ دابهێنن كه‌ جێگه‌ به‌ نه‌ریته‌ كۆنه‌كانی رۆژئاواو هه‌موو نه‌ریته‌ كۆنه‌كانی جیهان لێژبكات و خۆی بچێته‌ شوێنه‌كه‌یان.
ئه‌م دیاریكردنه‌ی بۆردیار بۆ مۆدێرنیتێ گرفتی زۆری تیایه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌ كه‌ بنه‌مای داهێنانی نه‌ریتی تایبه‌تكردووه‌ به‌ رۆژئاواییه‌كان. رۆژئاواییه‌كان به‌ پێی ئه‌م پێناسه‌یه‌ بێت شێوازێكی نوێییان له‌ ژیان به‌ كۆی نه‌ریته‌كانییه‌وه‌ داهێناوه‌و له‌لای خۆیان به‌و شیوازه‌ له‌ ژیانییه‌ نوێییه‌‌و نه‌ریته‌كانی رووبه‌رووی هه‌موو ئه‌و شێوازه‌ ژیانییه‌ ته‌قلیدییه‌ لۆكاڵیانه‌ی رۆژئاوا نه‌ریته‌ جیاوازه‌كانیان بوونه‌ته‌وه‌و ژیانێكی چونیه‌كیان به‌ كۆمه‌ڵه‌ نه‌ریتێكی چون یه‌كه‌وه‌ بۆ هه‌موو رۆژئاوا هێناوه‌ته ‌ئاراوه‌و دوای ئه‌وه‌ش ئه‌و شێوازه‌ له‌ ژیان و نه‌ریته‌كانیان داوه‌ به‌ میلله‌ته‌كانی ده‌ره‌وه‌ی رۆژئاوا تا ژیان و نه‌ریته‌ كۆنه‌كانی خۆیان فڕێبده‌ن و به‌و نه‌ریته‌ نوێیانه ‌جێگه‌یان بگرنه‌وه‌.
ئه‌مه‌ی كه‌ بۆردریار له‌ باره‌ی مۆدێرنیتێی رۆژئاواییه‌وه‌ ده‌یلێت ده‌كرا ئیبن خه‌لدوونیش له‌ سه‌رده‌مه‌كه‌ی خۆیدا له‌ باره‌ی ئیسلامه‌وه‌ بیڵێت و بڵێـت: ئیسلام چه‌مكێكی نه‌ سۆسیۆلۆجییه‌ونه‌ سیاسییه‌و نه‌ به‌ ته‌واوه‌تی مێژووییشه‌. به‌ڵكو شێوازێكی شارستانی تایبه‌ته‌ كه‌ دژ ده‌بێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ شێوازی كۆندا، واته‌ دژ ده‌بێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و كه‌لتوره‌ ته‌قلیدیانه‌دا كه‌ به‌ر له‌ خۆی هه‌بوون. له‌گه‌ڵ بوونی فره‌ره‌نگی جوگرافی و ره‌مزیشدا له‌و كولتورانه‌دا به‌ڵام ئیسلام خۆی وه‌ك شتێكی یه‌كره‌نگ ده‌سه‌پێنێ و روناكی خۆی له‌ نیوه‌دوورگه‌ی عه‌ره‌بییه‌وه‌ به‌سه‌ر هه‌موو جیهاندا بڵاو ده‌كاته‌وه‌.

ژیانێكی نوێ
گه‌ر ئه‌مه‌ بۆ مۆدێرنتێ راست بێت، بێگۆمان بۆ ئیسلام و مه‌سیحیه‌ت و شارستانیه‌ته‌كانی تریش هه‌ر هه‌مان شته‌و له‌ ناومیلله‌تێكی دیاریكراودا ژیانێكی نوێ به‌ كۆمه‌ڵه‌ نه‌ریتێكی نوێوه‌ دێته‌ ئاراوه‌و كۆتایی به‌ شێوازی ژیانه‌ ته‌قلیدییه‌ لۆكاڵیه‌كان و نه‌ریته‌ جیاوازه‌كانیان ده‌هێنێ و دواتریش میلله‌ته‌كانی تر ئیتر به‌ جه‌نگ بێت یان ئاشتی ئه‌و شێوازه‌ له‌ ژیان وه‌رده‌گرن و ده‌یخه‌نه‌ شوێنی شێوازی ژیانه‌ لۆكاڵییه‌كه‌ی خۆیان.
له‌وانه‌یه‌ بوترێت به‌ڵام ئه‌و شێوازه‌ له‌ ژیان كه‌ مۆدێنیتێ هێناویه‌تی جیاوازه‌ له‌و شێوازانه‌ له‌ ژیان كه‌ له‌ شارستانییه‌ته‌كانی تردا بڵاو بووه‌ته‌وه‌. بێگومان جیاوازه‌و هه‌رده‌بێت جیاوازیش بێت به‌ڵام ئه‌وه‌ هیچ له‌وه‌ ناگۆڕیت‌ ئه‌و شێوازه‌ له‌ ژیان كه‌ له‌ناو میلله‌تێك یان چه‌ند میلله‌تێكدا په‌یدا ده‌بێت و دواتر خۆی جیهانی ده‌كاته‌وه‌ له‌ جیهانیبوونه‌وه‌كه‌یدا هه‌مان ڕێڕه‌وی نه‌بووبێت.
كاتێك نه‌ریته‌ داهێنراوه‌ نوێكان ده‌كه‌ونه‌ ناوئه‌م دۆخه‌وه‌و به‌هۆیه‌وه‌ ده‌گۆڕێن بۆ نه‌ریتیكی ته‌قلیدی پیرۆز ئیتر گۆڕینیان به‌ نه‌ریتی نوێ وه‌ك مه‌حاڵی لێدێت. بۆیه‌ ئه‌م پرۆسه‌ی به‌ جیهانیبوونه‌ی شێوازه‌ لۆكاڵیه‌كانی ژیانی میلله‌تێك هه‌ر خۆی پرۆسه‌یه‌كه‌ دژی ئه‌و بنه‌مایه‌ كه‌ به‌ هۆی كارابوونییه‌وه‌ ئه‌و نه‌ریته‌ لۆكاڵییه‌ په‌یدابووه‌. واته‌ به‌م پرۆسه‌یه‌ مۆدێرنیتێ ده‌گۆڕێت بۆ دژه‌كه‌ی. لێره‌دا شێوازێك له‌ ژیان به‌ كۆمه‌ڵه‌ نه‌ریتێكه‌وه‌ ریشه‌ داده‌كوتێ و خۆی جێگیرده‌كات و بۆ ئه‌وه‌ی تاهه‌تایه‌ بمێنێته‌وه‌.
بۆدریار مۆدێرنیتی وه‌ك بنه‌مای داهێنانی نه‌ریته‌ نوێكان له‌گه‌ڵ ئه‌و نه‌ریته‌ی كه‌ له‌و بنه‌مایه‌وه‌ په‌یدا ده‌بێت جیاناكاته‌وه‌. مرۆڤ له‌ هه‌رشوێنێك و هه‌ر سه‌رده‌مێكدا بووبێت ئه‌و هێزه‌ نه‌ریتداهێنه‌‌ له‌ بوونیدا هه‌بووه‌و ئه‌وه‌ی كه‌ هیچ مرۆڤێك لێی بیبه‌ش نییه‌ ئه‌و هێزه‌یه‌.

له‌سه‌رده‌مێكی دیاریكراودا
به‌ڵام ئه‌و هێزه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌مێكدا له‌ناو كه‌سانی میلله‌تێكدا كارا ده‌بێت و نه‌ریتێك بۆ سه‌رده‌مه‌كه‌ی خۆی داده‌هێنێ، ئه‌و نه‌ریته‌ی دایده‌هێنێ ته‌نها بۆ ئه‌و میلله‌ته‌‌و بۆ ئه‌و سه‌رده‌مه‌شه‌، بۆیه‌ به‌رهه‌می ئه‌م هێزه‌ وه‌ك بوونی خۆی بوونێكی هه‌میشه‌یی نابێت و له‌ سه‌رده‌مێكه‌وه‌ بۆ سه‌رده‌مێكی ترو له‌ میلله‌تێكه‌وه‌ بۆ میلله‌تێكی تر ده‌گۆڕێت.
بۆیه‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و هێزه‌ نه‌ریتداهێنه‌ هه‌میشه‌ییه‌ دایده‌هێنێ هه‌میشه‌یی نییه‌و بۆ سه‌رده‌مێكی دیاری كراو و میلله‌تێكی دیاریكراوه‌. كاتێك ئه‌و هێزه‌ نه‌ریتداهێنه‌ له‌ ناو میلله‌تێكدا و له‌سه‌رده‌مێكی دیاریكراودا نه‌ریتێك داده‌هێنێ، كاتیك ئه‌و میلله‌ته‌ ئه‌و نه‌ریته‌ وا ده‌بینێ كه‌ بۆ هه‌موو میلله‌ته‌كان و بۆ هه‌موو سه‌رده‌مه‌كانه،‌ ئه‌وه‌ نه‌ریته‌كه‌ی ته‌ماهی پێكردووه‌ له‌گه‌ڵ هێزه‌ نه‌ریتداهێنه‌كه‌دا تا خاسیه‌تی هه‌میشه‌ییبوونی ئه‌و هێزه‌ داهێنه‌ره‌‌ بدات به‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ی‌ كه بوونێكی كاتی و ناهه‌میشه‌یی هه‌یه‌.
بۆدریار كاتێك ئه‌و نه‌ریته‌ رۆژئاواییه‌ی كه‌ به‌ مۆدێرنیتێ ناوی ده‌بات و به‌ نه‌ریتێكی جیهانی ده‌بینی و پێی وایه‌ ده‌بێت هه‌موو میلله‌ته‌كانی جیهان وه‌ریگرن و نه‌ریته‌ كۆنه‌كانی خۆیانی پێ نه‌فی بكه‌نه‌وه‌، به‌مه‌ به‌رهه‌می هێزه‌ نه‌ریتداهێنه‌كه‌ كه‌ نه‌ریتێكی ناهه‌میشه‌یی و لۆكاڵییه‌ گۆڕیوه‌ بۆ به‌رهه‌مێك كه‌ هه‌میشه‌یی و جیهانییه‌.
ئه‌و به‌م لێكدانه‌وه‌یه‌ی كه‌ بۆ نه‌ریته‌ رۆژئاواییه‌كه‌ كردوویه‌تی ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێت كه‌ ئه‌و هێزه‌ نه‌رتیداهێنه‌ كه‌ به‌ درێژایی مێژووی مرۆڤایه‌تیدا له‌ داهێنانی نه‌ریتی نوێ نه‌كه‌وتووه‌ دواین نه‌ریتی خۆی له‌ رێگه‌ی میلله‌ته‌ رۆژئاوایه‌كانه‌وه‌ داهێناوه‌و دوای ئه‌وه‌ ئیتر هیچ نه‌ریتێكی تر داناهێنێ بۆیه‌ ده‌بێت هه‌موو میلله‌ته‌كانی جیهان ئه‌و نه‌ریته‌ وه‌رگرن و نه‌فی هه‌مووئه‌و نه‌ریته‌ كۆنانه‌ی خۆیانی پێبكه‌نه‌وه‌ كه‌ پیشتر ئه‌وهێزه‌ نه‌ریتداهێنه‌ له‌ ناو ئه‌واندا دایهێناون.
ئه‌م تێڕوانینه‌ی بۆدریار بۆ مۆدێرنیتێ وه‌ك ئه‌و تێڕوانینه‌ وایه‌ كه‌ ئیسلامی وه‌ك دواهه‌مین ئاین پێناسه‌ كردووه‌ته‌و ئه‌وه‌ی سه‌پاندووه‌‌‌ میلله‌ته‌كان هه‌موویان ئاینی ئیسلام وه‌رگرن و نه‌فی ئه‌و نه‌ریته‌ ئاینیانه‌ی خۆیانی پێ بكه‌ن كه‌ به‌ر له‌ په‌یدابوونی ئیسلام بوونیان هه‌بووه‌و ده‌بێت ئه‌وه‌ش قبووڵكه‌ن ئه‌و هێزه‌ نه‌ریتداهێنه‌ نه‌ریته‌كانی خواناسی له‌ ناو مرۆڤایه‌تیدا داهێناوه‌، ئیسلام دواهه‌مین وكۆتا نه‌ریته‌ كه‌ دایهێناوه‌ و دوای ئه‌وه‌ ئیتر ئه‌و هێزه‌ هیچ نه‌ریتێكی خواناسی نوێ له‌ ناوهیچ میلله‌تێكی تردا داناهێنێ.
بۆدریار لیره‌دا‌ هه‌ستی پێكردبێت یان هه‌ستی پێنه‌كردبێت ئه‌وخاسیه‌تانی كه‌ هی ئه‌وهێزه‌ نه‌ریتداهێنه‌یه‌ گواستونیه‌ته‌وه‌ بۆ به‌رهه‌می ئه‌و هێزه‌و به‌مه‌ش نه‌ریته‌ ئه‌ورپییه‌كانی له‌ كۆمه‌ڵه‌ نه‌ریتێكی راگوزه‌ره‌وه‌ كردوون به‌ نه‌ریتی پیرۆز و هه‌تاهه‌تایی.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

من له‌ هه‌وڵی‌ فێركردنی‌ سته‌ملێكراوان بووم!

له‌ فارسیه‌وه‌: ئه‌كره‌می‌ میهرداد 1-2 پاولۆ فرێره‌ بیرمه‌ندی‌ شۆڕشگێری‌ ئه‌مریكای‌ ...