سەرەکی » دۆسێ » لاپەڕەی شەهیدان و سەروەران لە ڕۆژنامەوانی كوردیدا

(كوردستانی نوێ‌- وەك نموونە)

لاپەڕەی شەهیدان و سەروەران لە ڕۆژنامەوانی كوردیدا

محەمەد مێرگەسۆری

بەشی چوارەم

دیاری كوردستان (بەغداد)
یەكێكە لەو گۆڤارانەی، كە جگە لەوەی كۆمەڵێك تایبەتمەندی خۆی لە رووی نەخشەسازییەوە هەیە. یەكەم گۆڤارە، كە لە باشوری كوردستان دەرچووبێ‌ و لەسەر بەرگی یەكەم ژمارەی تا دواژمارەی، وێنەی ناوداری كورد (سەلاحەدینی ئەیوبی) لەسەربێ‌.
ژمارەی 1ی لە ڕۆژی 11ی مارتی1925 و دواژمارەی، واتە ژمارە 16ی لە11ی مایسی 1926 دەرچووە. گۆڤاری دیاری كوردستان، ئەزمونێكی تازە بوو، بۆ یادكردنەوە و نوسینی بابەت و تەرخانكردنی بابەت و لاپەڕە بۆ سەروەران و شەهیدانی گەلی كورد.بۆ ئەو مەبەستە لە چەند ژمارەیەكیدا، بابەتی درێژی بە زنجیرە لەسەر ژیانی سەلاحەدین بڵاوكردۆتەوە. یەكێ‌ لە بابەتە سەرەكیەكانی دیاری كوردستان، نوسینی ژیاننامەی گەورەپیاوانی عێراق و كورد و وێنەكانیان بووە، كە لەناو ناوداران و سەرەوانی كورد ژیاننامەی، حسێن كەنعان پاشای بەدرخان و ئیبراهیم بەگی حەیدەری و خانەوادەی حەیدەری و خالید بەگی بابان، سەماحەت مەئاب شێخ سەعیدی ئەفەندی، محەمەد ئەمین زەكی، ئەحمەد بەگی تۆفیق بەگ، حازم بەگی ئال شەمدین، سەید ئەحمەدی خانەقا، رەشید شەوقی، نوسیوە.
لە كۆتایی بیۆگرافی خالید بەگی باباندا نوسیویەتی: بە یادی خەریف و مەسعودی پێشوو، بە ئاواتەخوازی سەربەخۆیی و حكومەتێكی گەورەی كورد سەری ناوەتەوە.
بەمەش دەردەكەوێ‌، كە لەوسەردەمەشدا، كەسایەتی و سەروەران، ڕۆڵی خۆیان هەبووە و یادكردنەوەیان بە گرنگ زانراوە. لەبەر ئەوەی ئەو بابەتە پەیوەندی بە زیندوكردنەوەی مێژووی نەتەوەیی كوردەوە هەبووە و لەلایەكی تریش ئەم هەوڵ وكارە بۆتە هۆی بەهێزكردنی هەستی نیشتمانی و تێكۆشان لە پێناو مافەكانیان، كە دوای ساڵی 1923 و لەباربردنی هیوای كوردان لە پەیماننامەی لۆزان و ژێردەستەكردن و بەشكردنی كوردستان چووە بووە بواری كردارییەوە.

گۆڤاری رووناكی
یەكەم گۆڤارە، كە لە شاری هەولێر دەرچوو بێت. ژمارە 1ی لە ڕۆژی 24ی تشرینی یەكەمی 1935 و ژمارە 11ی ، كە دوا ژمارەیەتی لە 16ی مایسی 1936دا دەرچووە.
لە ژێر ناوی رووناكی نوسراوە:» كۆوارێكی هەفتەیی عیلمی ئیجتماعی و ئەدەبی كوردیە».
گۆڤاری رووناكیش بایەخی بە یادی سەروەران داوە. لە ژمارە 8یدا، لە یادی مردنی جەمیل صدقی زەهاوی نوسیویەتی: سەربهوردی شاعیری فەیلەسوف جەمیل صدقی زەهاوی. و لە ژمارە 11دا، بابەتێك لەسەر جەمیل صدقی زەهاوی لەژێر سەردێری:»فەیلەسوفی مەرحوم جەمیل صدقی زەهاوی» نوسیوە. دیسان هەر لە ژمارە 8دا، مەرسیەیەكی هیجری دەدەی كەركوكی بڵاوكردۆتەوە، كە بە فارسی بەبۆنەی كوشتنی ئیسماعیل بەگی رەواندوزییەوە دایناوە.ئیسماعیل لە نەوەی میرانی سۆران و گەنجێكی كوردپەروەر و ماوەیەك نائیب بووە و لە پەرلەمانی عێراقدا. بەهۆی ناكۆكیەكی عەشائیرییەوە لە ڕێگەی هەولێر- رەواندوزدا كوژراوە.

باسی حەوتەم: ئۆرگانی حزبی و گرنگیدان بە لاپەڕەی شەهیدان و سەروەران.

گۆڤاری نیشتمان.
یەكەم گۆڤاری كوردییە، كە ناو مۆری حزبی و ڕێكخراوەیی حزب و لایەن و ڕێكخراوێكی كوردی لەسەر بێت و پێوە دیاربێ‌. گۆڤارێكی سیاسی و ئۆرگانی حزبی و ڕێكخراوەیی ژیانەوەی كورد (ژ،ك) بووە، لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان. هەروەها یەكەم ئۆرگان و گۆڤاری كوردییە، كە لەناو كوردستان دەرچووبێ‌ و بە ئاشكرا لەسەر بەرگەكەی بنوسرێ‌ ، كە زمانحالی ڕێكخراوێكی كوردییە.
ژمارە 1ی لە رۆژی 1ی پۆشپەر 1322ی كوردی بەرامبەر بە تەمموزی 1943 لە دووتوێی 25 لاپەڕە دەرچووە.دواژمارەی، كە ژمارە 7و8و9، بەیەكەوە دەرچوون، لە مانگی حوزەیرانی 1944 بڵاوبۆنەتەوە. لەژێر ناوی نیشتمان نوسراوە»بڵاوكەرەوەی بیری ژ.ك».
دەكرێ‌ بوترێ‌، كە گۆڤاری نیشتمان، جگە لەوەی گۆڤارێكی سیاسی و ئۆڕگانی ڕێكخراو و حزبێكی ڕۆژهەڵاتی كوردستانە، لە هەماندەمدا یەكەم گۆڤاری حزبیشە، كە ووشە و پەیڤی(شەهید)ی، لە یادكردنەوەی شەهیدێكدا ناو بردبێ‌ و بەكارهێنابێ‌.
لە ژمارە 2یدا، لە لاپەڕە 11ی تەرخانكردووە بۆ وێنەیەكی «جەنابی شێخ عەبدولقادر شەهیدی ڕێگای سەربەستی كورد»و لە لاپەڕەی دوای ئەودا، لە ژێر سەردێری:»مەحكەمەی مەنجوسی ئیستیقلال»دا نوسیویەتی: دوای قیامی شێخ سەعید، كە ئیختلالێكی میللی كورد بوو، لە بەر بێ‌ ئیحتیاتی مەجبورەن بی مەوقیع دەست پێ كرا و نەتیجە بە گیرانی شێخ سەعید ئەفەندی رەئیسی ئیختیلال و هەندێك لە موریدانی، قیام تەواو بوو، لەلایەن حكومەتی جمهوری توركیا مەحكەمەیەكی ئیستقلال تەشكیل درا و جەنابی شێخ سەعید و شێخ عەبدولقادر و گیراوەكانی تر، لەم مەحكەمەیە دوای محاكەمەیەكی سەرسەری و بێ‌ ویجدانانە مەحكوم كران و هەڵاوەسران».
بە ووردبوونەوە لەو ژمارەییەی گۆڤاری نیشتمان، بۆمان دەردەكەوێ‌، كە لەگەڵ گەشەی سیاسی و دەركەوتن وفراوانبوونی هەستی شۆڕشگێری ونیشتمانپەروەری وگەشەكردنی حزب ولایەن و ڕێكخراوی سیاسی، یادكردنەوەی شەهیدان وبەكارهێنانی پەیڤی شەهید، بووە بە بابەت و تەوەرەیەكی سەرەكی ڕۆژنامە وگۆڤارەكان، كە گۆڤاری نیشتمان سەركێشی ئەو جۆرە گۆڤاران و بوارە ڕۆژنامەوانیە. چونكە خواستی بەدیهێنانی ئامانج و مافە نیشتمانی ونەتەوەییەكان، وخەباتكردن لەپێناو بەدیهێنانی ئەو ماف و ئامانجانە، بەبێ‌ خۆبەختكردنی ڕۆڵە و هاوڵاتیەكانی كوردستان نایێتەدی.

بەشی سێیەم: ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ‌ ‌و لاپەڕەی تایبەت شەهید ‌و سەروەران.
باسی یەكەم: یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و ڕاگەیاندن.
باسی دووەم: وێستگەی سەرەتایی دەرچوونی ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ‌.
باسی سێیەم: پێكهاتە‌و شێوازی ناوەڕۆكی ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ‌.
باسی چوارەم: لاپەڕەی شەهیدان و سەروەران لە ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ‌.

بەشی سێیەم: ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ‌ ‌و لاپەڕەی تایبەتمەند بە شەهیدان ‌و سەروەران.

باسی یەكەم: یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و ڕاگەیاندن.
دوایی هەرەسی شۆڕشی ئەیلول و 13 ساڵ رووبەرووبونەوەی چەكداری لەگەڵ حكومەتی عێراق لە مانگی ئاداری 1975دا، رووناكی ئومێد و ڕێگەچارە زۆر لاواز ببوو، بەهۆیەوە پێشمەرگە و جەماوەری گەلی كورد بە دەیان هەزاریان خۆیان بە دەستەوە دەدا و ڕادەستی ڕژێمی بەعس دەبوونەوە. ئەو هەرەسە وای لە كۆمەلێك كادیر وفەرماندەی حزبی وپێشمەرگایەتی شۆڕشی ئەیلول كرد، كە زنجیرەیەك كۆبونەوەی لەوبارەییەوە ئەنجام بدەن.بۆ ئەو مەبەستە یەكەم كۆبوونەوەی فراوانی كۆمەلێك فەرماندە و سەركردەی دیاری شۆڕشی ئەیلول لەمانگی نیسانی ساڵی 1975 لە شاری (ورمێ‌)ی ڕۆژهەڵاتی كوردستان لە ماڵی خوالێخۆشبوو عومەر دەبابە بەسترا، كە بەشدارانی كۆبونەوەكە پێكهاتبوون لە «شەهید عەلی عەسكەری ،شەهید دكتۆر خالید سەعید «كۆیی»، شەهید عەلی هەژار، خوالێخۆشبوو ئیبراهیم ئەحمەد،شەهید كاردۆ گەلالی، جەمال ئاغا، خوالێخۆشبوو رەسول مامەند، مەلا ناسیح، خوالێخۆشبوو عومەر دەبابە، عەبدولرەحمان گۆمەشینی، شەهید تاهیر عەلی والی بەگ، كەمال محێیدین»
بەڵام دوای ڕێكەوتن و ئاڵوگۆڕكردنی بیروڕا لە نێوان كۆمەڵێك سەركردە و فەرماندەی شۆڕشی ئەیلول لە ناوەوە و دەرەوەی كوردستان لە ڕۆژی 22 ی ئایاری ساڵی 1975 یەكەم بەیاننامەی دامەزراندنی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان لە ڕاگەیاندن و ئێزگەی سوریا و لوبنان بڵاوكرایەوە و خوێنرایەوە.
هەروەك لەوبارەییەوە دكتۆر فوئاد مەعسوم دەڵێت: لە بنەڕەتدا، ڕەنگە پێویست بێت، ئەو ڕاستییە تۆمار بكرێت، كە یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان لە ڕۆژی 22ی ئایار، نەك 1ی حوزەیران دورستبوونی خۆی ڕاگەیاندووە.
دامەزراندنەكە لە رێستۆرانت وكافتیریای (گیگلە) لە گەرەكی»أبورومانە»ی شاری دیمەشق ڕاگەیەنرا. لەوێ‌ كۆبوونەوەیەك كرا، كە تێیدا سەركردەكانی دامەزرێنەر بەرێزان «مام جەلال و دكتۆر فوئاد مەعسوم و عادل مراد و عەبدولرەزاق فەیلی» بەشدار بوون، و كەناڵەكانی ڕاگەیاندنی سوریا و لوبنان بەیاننامەكەیان لەو ڕۆژەدا بڵاوكردەوە.پاشان ڕۆژی 1ی حوزەیران كۆبونەوەیەكی تەواوكەر بە سەرۆكایەتی بەرێز مام جەلال لە شاری بەرلینی پایتەختی ئەڵمانیای ڕۆژئاوا كراو وتێیدا ژمارەیەك كادر بەشدار بوون، ئەوانیش بەرێزان نەوشیروان مستەفا، عومەر شێخموس، دكتۆر كەمال فوئاد، بوون.

بەمەش یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان وەك نیمچە بەرەیەك هاتە مەیدانەكە، چونكە لە سێ‌ رێكخراو و باڵی پێكهاتبوو، ئەوانیش:
1 كۆمەڵەی ماركسی لینینی كوردستان بوو، كە لە ڕۆژی 10/6/1970 پێكهێنراوە.
2- هێلی گشتی»باڵە سەرەكیە و دامەزرێنەری ی.ن.ك».
3- بزوتنەوەی سۆسیالیستی كوردستان.

كاروانی ڕاگەیاندن و ڕۆژنامەوانی ی.ن.ك.
وەك لە پێشەوە ئاماژەمان بەوە كرد، كە یەكێتی وەك ڕێكخراوێكی نیمچە بەرەیی هاتە گۆڕەپانی سیاسی و ئایدیۆلۆژی و ڕۆژنامەنووسی لە دوای هەرەسی شۆڕشی ئەیلول لەساڵی 1975دا.هەر بۆ ئەو مەبەستە، لە سەرەتایی كاروانی ڕۆژنامەوانی ی.ن.ك، هەر لە ڕۆژی دامەزراندنیەوە دەست پێدەكات و لە هەنگاوەكانی دواتریشیدا چەندین ڕۆژنامە و گۆڤار و بڵاوكراوەی لە ناوەوە و دەرەوەی كوردستان دەركردوە وبڵاوكردۆتەوە.
بۆیە لەو قۆناغە و سەردەمەیدا زۆربەی ئەو رۆژنامە و گۆڤار و بڵاوكراوانەی دەرچوون، هەر بەناوی ی.ن.ك،وە بوون. تەنانەت ئێزگەی رادیۆش، كە لە رۆژی 21ی ئاداری ساڵی 1979 بۆ یەكەمجار بەناوی ئێزگەی شۆڕش بەناوی دەنگی ی.ن.ك، كرایەوە و پەخشی خۆی دەستیپێكردووە .
بەڵام لەگەڵ ئەوەش ڕێكخراو وباڵەكانی ناو یەكێتی، ڕۆژنامە و گۆڤار وبڵاوكراوەی تایبەتی خۆیان هەبووە.
لەلایەكی تر كاروانی ڕۆژنامەنووسی ی.ن.ك لە كوردستان لە قۆناغی رۆژنامەوانی شاخدا، لە شاخی ژیلوان لە بەرامبەر گوندی هەڵەدنی لە سنوری ناحیەی دوكان لە پارێزگای سلێمانی دەستیپێكردووە . مادێنا یان تەنگەی مادێنای حەسەن بەگ، دەكەوێتە دامێنی شاخی ژیلوان لە دۆلێ‌ جافایەتی، بڵاوكراوە سەرەتاییەكانی شۆڕشی نوێ‌، بۆ یەكەمجار لەو شوێنەدا چاپكران ویەكەم بارەگای ڕاگەیاندنی ی.ن.ك، دەژمێردرێ‌.
لە ماوەی دەستپێكی شۆڕشی نوێ‌ لە ساڵی 1975 تا 1991دا، بە گشتی ی.ن.ك و باڵەكانی و ڕێكخراوە پیشەیەكانەوە، زیاتر لە 32 ڕۆژنامە وگۆڤار دەرچوون و بڵاوكراوەتەوە. كە بەشێكی زۆریان بایەخ و گرنگیان بە یادی سەروەران و شەهیدان داوە و لاپەڕەو گۆشەی تایبەتیان بۆ ئەو مەبەستە تەرخان كردوە.ئەمەش پەیوەندی ڕاستەوخۆی بەو قۆناغە جیاوازانەی ئەوكاتە و ئەركە حزبی و شۆڕشگێری و پێشمەرگایەتیەوە هەبووە.

لاپەڕەی سەروەران و شەهیدان لە ڕاگەیاندن و ڕۆژنامەوانی ی.ن.ك-دا.
لەگەڵ جاڕدانی شۆڕشی نوێ‌، گیانی ڕووبەڕووبوونەوە لە دژی ڕژێمی ئەوسا پەرەیسەند. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی، كە پۆل پۆل شۆڕشگێران ولاوانی كوردستان روو بكەنە شاخەكان ولە بەرەكانی شەڕ و بەرگری لە خۆكردندا گیانی خۆیان ببەخشن.بۆیە هەر لە یەكەم بڵاوكراوەی ی.ن.ك و شۆڕشی نوێ‌ لە شاخدا، لاپەڕەی تایبەت بە سەروەران و شەهیدان تەرخاندەكرێ‌ و یادیان دەكرێتەوە. لێرەدا بە پێی مێژووی ڕۆژنامە و گۆڤار و بڵاوكراوەكان، لەوبارەییەوە دەدوێن:

– هەواڵنامەی شۆڕش: یەكەم بڵاوكراوەی ی.ن.ك و شۆڕشی نوێیە، كە لە شاخ دەرچووبێت. ژمارە (1)ی، لە مانگی ئایاری ساڵی 1978 دەرچووە.بەهۆی ئەوەی كە شێوە و دیزاینەكەی وەك ڕۆژنامە دیزاین نەكراوە، وەك مەلزەمەیەك بە قەبارەی وەرەقەی A4 چاپكراوە.
بەڵام لە ژمارە 7 بە دواوە تا ژمارە 15، كە دوا ژمارەیەتی، وەك گۆڤارێك دیزاین كراوە.لەگەڵ ئەوەش لە ژمارە «4،5،10،11،12،13»یدا، لە چەند لاپەڕەیەكی جیاجیای ئەو ژمارانەدا، یادی شەهیدان و سەروەران كراوەتەوە و لاپەڕەی تایبەتیان بۆ تەرخانكراوە.
هەروەها لە ژمارە 1ی ڕۆژنامەی ئاڵای شۆڕش، كە لە مانگی ئەیلولی ساڵی 1977 دەرچووە و ئۆڕگانی سەرەكی ڕێكخراوی كۆمەڵەی ماركسی لینینی كوردستان بووە، وبەهۆی شەهیدبوونی شاسوار جەلال»ئارام»، لە ڕۆژی 31/1/1978، ژمارە 2ی دەرنەچووە، لەگەڵ ئەوەی زۆربەی بابەت و نوسینەكانی ئامادەیی چاپ بوون. لەو ژمارەیەدا، لەڵاپەرە 7-8یدا، بە ناونیشانی «یەكەمین یادی ئیبراهیم عەزۆ و هاورێ نەبەزەكانی» بابەتێك بڵاوكراوەتەوە، كە تێیدا یادی یەك ساڵەی شەهید ئیبراهیم عەزۆ و هاورێیەكانی كراوەتەوە. لەو بابەتەدا بە دوورودرێژی باس لە ژیانی شەهید ئیبراهیم و بەسەرهات و چارەنووسی مەفرەزەكان و چۆنیەتی شەهید كردنی شەهید ئیبراهیم و هاورێیەكانی كراوە.
هەروەها دەكرێ‌ لێرەدا ئاماژە بەو ڕۆژنامە و گۆڤار و بڵاوكراوانە بكەین،كە لە دەرەوەی كوردستان»وڵاتانی عەرەب،ئەوروپا، ئەمریكای باكوور» دەرچوون و بڵاوكراونەتەوە، بە تایبەت ئەوانەی پەیوەندنیان بە بابەتەكە و لێكۆلێنەوەكەوە هەیە، لەوانە:
– گۆڤاری ئاڵا: گۆڤارێكی سیاسی بووە، لەلایەن لقی ئەمریكای «ی.ن.ك»دەرچووە و بڵاوی كردۆتەوە. ژمارە 1ی لە هاوینی 1979 و دوا ژمارەشی، كە دەكاتە ژمارە 13 بە زمانی كوردی و ئینگلیزی لە كۆتایی ساڵی 1983 دەرچووە.
لە ژمارە 10ی ئاڵا، كە لە مانگی تەمووزی 1983 دەرچووە، لەسەر رووپەڕی بەرگەكەیدا، یادی هەشت ساڵەی دامەزراندنی ی.ن.ك پیرۆز كراوە و وێنەی شەهیدان»خاڵە شیهاب و عەلی عەسكەری و ئارام و د.خالد سەعید و حسێن بابەشێخ و نەناسراو و محەمەد شێخ سەلام دانراوە. جگە لەوەش لە ژمارەكانی «2،8،10»دا، لە لاپەڕەی جیادا، یادی شەهیدان كراوەتەوە.

– ڕۆژنامەی ڕاپەڕین: بەمشێوەیە خۆی ناساندووە، گۆڤاری كۆمەڵەی ماركسی لینینی كوردستانە، لەلایەن لەلایەن لقی ئەوروپا دەردەچێ‌. تەنها 2 ژمارەی لێدەرچووە، بەڵام لەسەر هیچ كامێكیان ڕۆژ و ساڵی دەرچوونی لێ نەنوسراوە.لە ساڵی 1978 لە دووتوێی هەشت لاپەرە دەرچووە.لە هەردوو ژمارەدا لە لاپەرە 8یدا، واتە دوالاپەرەیدا، لەلای دەستەڕاستی لاپەڕەكەدا گۆشەی «كاروانی شەهیدان»هەیە، كە لە ژمارە 1یدا، یادی شەهید ئارام كراوەتەوە و وێنەكەشی دانراوە، و لە ژمارە 2شدا، یادی هاوڕێ‌ احمد حەمە كەریم كراوەتەوە و وێنەكەشی دانراوە.

– گۆڤاری الخلیج: بەهۆی دەستنەكەوتنی هەموو ژمارەكانی، نازانرێ‌ بە ڕێكی چەند ژمارەی لێدەرچووە و چۆن بوون و بابەتەكیان چی بوون؟ بەڵام دەركەوتووە ژمارە 1ی لە ساڵی 1980 بە زمانی عەرەبی لە وڵاتی كوێت دەرچووە.تەنها هەردوو ژمارە 5- 6 دەستكەوتوە، كە هەردوو ژمارەكە بە یەكەوە لە دووتوێی 59 لاپەڕە دەرچوون و لەسەر بەرگەكەی نوسراوە «ساڵی سێیەم»، هەروەها وەك بڵاوكراوەیەكی ی.ن.ك خۆی ناساندووە.
لەو دوو ژمارەیەی گۆڤاری الخلیجدا، لاپەڕەی تایبەت بە یادی شەهیدان و سەروەران هەبووە و یادیان كراوەتەوە.
– ڕۆژنامەی اڵاتحاد: ژمارە 1ی لە مانگی كانونی یەكەمی ساڵی 1982 لە دووتوێ 8 لاپەڕە بە زمانی عەرەبی دەرچووە. دوا ژمارەشی واتە ژمارە 12ی لە مانگی كانونی یەكەمی ساڵی 1983 دەرچووە، و ژمارەی لاپەڕەكانی لە نێوان 8 بۆ 10 لاپەڕە بووە، لە ژمارە 2یدا، لە لاپەڕە 1 و3دا، یادی چەند شەهیدێك كراوەتەوە.لە ژمارە 5 یدا، لەلاپەڕە 8دا، یادی شەهید شەمال كراوەتەوە لاپەڕەیەكی بۆ تەرخانكراوە.لە ژمارە 11یدا، پاشكۆیەكی 4 لاپەڕەیی وتایبەتی بۆ یادی شەهیدبوونی شەهید جەمال تاهیر بڵاوكردۆتەوە.
جگە لەو ڕۆژنامە و گۆڤاری دیكەش هەبوون، كە لە دەرەوەی كوردستان دەرچوون، لەوانە:
– كفاح الانصار: ژمارە 1ی لە مانگی ئابی 1983 دەرچووە، بە گشتی تەنها 3 ژمارەی بە زمانی عەرەبی لێدەرچووە.
– دەنگی یەكێتی: تەنها 7 ژمارەی لە ئەوروپا لە ساڵی 1983 لێدەرچووە..

باسی دووەم: وێستگەكانی سەرەتای دەرچوونی ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ‌.

ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ‌، یەكێكە لەو ڕۆژنامە ‌و بڵاوكراوانەی كە ڕاپەڕینی جەماوەری كورد لە باشووری كوردستانی، بەدنیای ڕۆژنامەنووسی كوردیدا ئاشناكرد ‌و لەو قۆناغەدا بووە سەرمەشقی یەكەم ڕۆژنامەی ڕۆژانەی كوردی.
لەدوای ئازادكردنی شارو شارۆچكەكانی كوردستان و ڕاماڵینی زۆربەی دام و دەزگا ئیدارییەكانی ڕژێمی عێراق لە كوردستان ودوای كشانەوەی ئەو دامودەزگا ئیداری و حكومیانەلە كۆتایی ساڵی 1991، بە پێیی بڕیارێكی نمونەی سەركردایەتی شۆڕشی حزبی بەعس بۆشایەكی ئیداری و كارگێڕی و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی لە باشووری كوردستان هاتە ئاراوە ئەمەش پاڵی بە بەرەی كوردستانی بە گشتی و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستانەوە نا، تاكو بە هەموو هەوڵ و كۆششێك كارێك بكەن ، ئەو بۆشایانە و كەلێنەكانی ئەو بوارانە پڕبكەنەوە.
بۆ ئەو مەبەستە چەندین هەنگاوی …. لەو بوارانە دران و توانرا زمینەسازی بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمان و سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان بكرێ‌ و دواتر لە 19/5/1992 هەڵبژاردنی سەرتاسەری ئەنجام بدرێ‌.
بۆیە یەكێتی هەر زوو دركی بە بایەخی بوون ودەركردنی ڕۆژنامەیەكی ڕۆژانە وپەڕەپێدانی بواری ڕاگەیاندن كردەوە. هەر بۆ ئەو مەبەستە پلان و نەخشەی پێویستی لەو بارەییەوە لە كۆتاییەكانی ساڵی 1991 دارشت. هەر لەو بارەییەوە مام جەلال دەلێت: هەڤاڵ ئەرسەلان بایز، یەكەم كەس بوو، ئەو مەسەلەی هێنایە كایەوە. بەڵام دوایی بۆم دەركەوت، كە شان بەشانی هەڤاڵ ئەرسەلان، چەندین هەڤاڵی تریش هەمان ئەو مەسەلەیان لە گەڵمدا باس كردووە، لەوانە: هەڤالان كاك كۆسرەت، كاك سەعدی دزەیی، دەركەوت لەناو مەكتەبی سیاسیشدا لەگەڵ دكتۆر كەمال فوئادیش باسمان لەو مەسەلەیە كردووە. بەڵام پاش ئەوەی مەسەلەكە هاتەكایەوە و بڕیاری لێدرا ڕۆژنامەیەكی سیاسی دەربچێت، پڕسیارێك هاتەئاراوە، ئەویش ئەوەیە ئایا دەتوانین ئەم ڕۆژنامەیە هەفتانە بێت، یان ڕۆژانە بێت؟.
بۆیە دوای ئەو بڕیارە سەرەتایانە و ئاڵوگۆركردنی بیروڕا لەوبارەییەوە مام جەلال دەڵێت: بەڵام كاك ئەرسەلان بایز ئەو ئەركەی گرتەئەستۆ خۆی، كە دەكرێت ڕۆژانە بێت.منیش زۆر بە گەرمی پشتیوانیم لێكرد. بۆ ئەوەی ببێتە ڕۆژنامەیەكی ڕۆژانە، ئەوەبوو تاقیكردنەوەیەكە سەركەوت و توانرا بە ڕۆژانە، ڕۆژنامەكە دەربچێت.
دوایی ئەوەی، كە بیرۆكەكە گەڵاڵە كراو و بیروڕا وبۆچوون لەو بارەییەوە ئاڵوگۆركرا. دیارە بە پێی بەرنامە و نەخشەیەكی دیاركراو، هەنگاو بە هەنگاو ئاڕاستەی پراكتیكی پرۆسەی دەركردنی ڕۆژنامەی كوردستانی نوێی لێنراوە و ستاف و بڕیاری پێویست لەو بارەییەوە دراون و دورستكراوە. بۆ ئەمەش بە گوێرەی ڕێنمایی و بەهۆی ناردنی بروسكەیەكی مام جەلال بڕیاری جێبەجێكردنی درا، لە شاری هەولێر و سلێمانی دەست بە كۆبوونەوە كرا. لە هەولێر دوو دانیشتنی فراوان كرا، یەكێكیان بە سەرپەرشتی كاك كۆسرەت رەسول عەلی و كۆبوونەوەی دووەم بە سەرپەرشتی كاك ئەرسەلان بایز بوو، لە هەردوو كۆبوونەوەكەدا كۆمەڵێك ئەدیب و نوسەر و شارەزایانی بواری هونەری ئامادە بوون، لە شاری سلێمانیش بۆ هەمان مەبەست چەند دیدارێك ڕێكخرا.
بۆیە لە دوای ئەو كۆبوونەوانە، بڕیاری كۆتایی دراوە و هەوڵی پێكهێنانی ستافی ڕۆژنامە دەرچوو. دوای ئەوەی ستافێك بۆ ڕۆژنامە دیاری كرا، لە ڕۆژی 12/ 1/1992 ژمارە سفری خرایە ژێر چاپ و بڵاوكرایەوە و لێی نوسرا بوو، (كوردستانی نوێ‌، یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان دەریدەكات) و شاری هەولێر بووە بنكەی سەرەكی ڕۆژنامەكە و چاپخانەی ڕۆشنبیری دەستنیشان كرا، بۆ چاپكردنی ڕۆژنامەكە.
دوای بڵاوكردنەوەی ژمارە سفری كوردستانی نوێ‌، وەك تاقیكردنەوەیەكی سەرەتایی بۆ ناسینی سەختی و ئاستەنگی كاری ڕۆژنامەوانی لەو سەردەمەدا، ئینجا چەند ڕۆژێك دواتر ژمارە 1ی لێ‌ چاپ و بڵاوكراوەتەوە.دەركردنی ژمارە سفر، تاقیكردنەوەیەكی دژوار بوو، زۆربەی هەرەزۆری ستافی ڕۆژنامەكە ڕۆژیان لە چاپخانە كردەوە.دوای 14 ڕۆژ پشوو، بۆ دابەشكردنی كاروبارەكان بە كاری ئیداریشەوە. ڕۆژی 26/1/1992 ژمارە 1ی ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ‌ چاپ و بڵاوكرایەو وەك ڕۆژنامەیەكی ڕۆژانە دەستی بە دەركردن كرد. هەر لە دەرچوونی ژمارە سفرەوە ستافی ئیداری و بەڕێوەبەر و سەرنوسەری بۆ دیاركرا.دوای ئەوەی بڕیاردرا ڕۆژنامە دەربچێت بەناوی كوردستانی نوێ‌، كە ڕۆژنامەیەكی ڕۆژانەی سیاسیە، یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان دەریدەكات.خاوەنی ئیمتیاز دكتۆر فوئاد مەعسوم، سەرنوسەر ئەرسەلان بایز و جێگری سەرنوسەر ئازاد جندیانی بووە و بەڕێوەبەری نوسینیش فریاد رواندوزی بوو، ژمارە سفری 8 لاپەڕەی قەبارە گەورە، لە ڕۆژی 12/1/ 1992 لە هەولێر دەرچوو.
ئەوەی سەرمەشقی كاروانی دوای ڕاپەڕینی لە بواری ڕۆژنامەوانیەوە داوەتە كوردستانی نوێ‌ و وەك مۆلەتی كاركردنشی رای سپاردووە كارەكانی بكات، وەزارەتی ڕۆشنبیری یەكەمین كابینەی حكومەتی هەرێمی كوردستانە، كە لە دوایی هەڵبژاردنی 19/5/1992 لە تەمموزی ساڵی 1992 پكهێنرا وەرگرتووە.
كوردستانی نوێ‌، یەكەمین ڕۆژنامەیە، كە داوای مۆلەتی دەركردنی لە وەزارەتی ڕۆشنبیری حكومەتی هەرێمی كوردستان كردبێت و وەزارەتیش مۆڵەتی ژمارە 1ی بە ڕۆژنامەكە داوە.

باسی سێیەم: فۆرم و پێكهاتەی ناوەڕۆكی ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ‌.
ئەوكاتە و سەردەمەی كوردستانی نوێ‌ وەك ڕۆژنامەیەكی ڕۆژانە، چاوی بە دنیای ڕۆژنامەوانی هەڵهێنا، سەرباری كەم توانایی ماددی و تەكنیكی، بارودۆخ و ئەگەری سیاسی لە دۆخی ناجێگیر و ناتەندورست بوون و بەردەوام مەترسی و هەڕەشەی هەمەلایەنە رووی دەكردە ناو سنوری ئەوسای هەرێمی كوردستان.
لەبەر ئەوە لە سەرەتاییەكانی دەرچوونیدا، تا چەند ژمارەیەكی، بە پێی هەلومەرجی بابەتی و خۆیی و پێویستی دۆخ و قۆناغ ژمارەی لاپەرەكانی و تیراژ و دیزاین و فۆرمەكەی گۆڕانكاری هەمەچەشنی بەسەر هاتووە.بەڵام لە سەرەتادا، زۆر بە جددی و ماندوویەتیەكی زۆری ستافی ئیداری و تەكنیكی و سەرنوسەر و دەستەكەی، چەندین ژمارەی ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ‌، بە دژوارییەكی زۆر گەیشتنە بەردەستی خوێنەرانی، تا لەدوایدا ڕێچكەی خۆی گرت و بەردەوام بوو، كە هەتا ئێستاش ڕۆژانە دەردەچێ‌.
بۆیە لێرە بە پێویست دەزانرێ‌،كە فۆرم و پێكهاتەی ناوەڕۆك و قەبارە و كاتەكانی دەرچوون و ڕێكخستنی رۆژنامەی كوردستانی نوێ‌، بە پێی پۆلێن بەندی قەبارەی لاپەڕە و ژمارەكەی و ناوەڕۆك و پێكهاتەی لاپەڕەكانی بخەینەروو.

ڕۆژانی دەرچوون.
لە سەرەتادا تەنیا رۆژانی شەممە پشووی ڕۆژنامەكە بوو، واتە ڕۆژانی یەك شەممە،دووشەممە، سێ‌ شەممە ، چوار شەممە، پێنج شەممە، هەینی دەردەچوو.
ئەوەی شایانی باسە، تا ئەمرۆش،كە ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ‌، ڕۆژانە دەردەچێ‌، ڕۆژانی شەممە پشویەتی.

دابەشكردنی لاپەڕەكانی.
هەر ڕۆژنامە و گۆڤار و بڵاوكراوەیەك، بە پێی نەخشە و پلان و بەرنامە و سیاسەتەكەی خۆی و ئەو ئامانجەی هەیەتی یاخود لە پشتەوەیەتی، شێوە و دابەشكردنی ڕۆژنامەكەی هەر لە یەكەم لاپەڕە تا دەگاتە دوالاپەڕەی دابەش دەكات و نەخشەی بۆ دەكێشێت.
بێگومان نەبوونی نەخشە و پلانێكی بەوجۆرە، ڕۆژنامەو هەر بڵاوكراوەیەكی تر ناتوانێت هێلە گشتیەكانی كار وئەركەكانی و تایبەتمەندییەكانی خۆی دیاری بكات. هەروەها ناتوانرێت لە ڕۆژنامە و بڵاوكراوەكانی هاوچەشن و تەمەن و قۆناغی جیا بكرێتەوە.
بۆیە ئەگەر سەیری نەخشەی دابەشكردنی ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ‌ بكرێ‌، زۆر بەروونی دەردەكەوێت، كە هەر لە سەرەتای دەرچوونی و لەیەكەم ژمارەییەوە، لاپەڕەكانی بە پێی بایەخ و گرنگی ئەو لایەن و بوارانەدا دابەشكردووە، كە بۆ سەردەم و قۆناغەكەی جێی بایەخ و سەرنجی هاووڵاتیان و خوێنەران و وەرگرەكانیەتی و پێویستیان پێیەتی وپێداویستی دۆخ وقۆناغەكەی ئەو كاتەی كوردستان بوون.
لەسەرەتادا، كە لە دووتوێی 8 لاپەڕە دەچووە، وبەمشێوەییەی خوارەوە دابەشی كردووە:
لاپەڕە یەك: بۆ هەواڵ
لاپەڕە دوو: بۆ كاروباری سیاسی
لاپەڕە سێ‌: بۆ لێكۆلینەوە
لاپەڕە چوار- پێنج: بۆ رێپۆرتاژ و كاروباری ناوخۆ
لاپەڕە شەش: بۆ ئەدەب و ڕۆشنبیری گشتی
لاپەڕە حەوت: بۆ وەرزش و ئاگاداری و پاشماوەكان
لاپەڕە هەشت: هەمەڕەنگ.
بەڵام پێش ئەوەی ڕۆژنامەكە هەولێری پێ‌ جێ بهێلن و سلێمانی بكاتە سەنتەری ئۆفیسی سەرەكی خۆی، چەند جارێك لە هەولێر بە 12 لاپەڕە دەرچووە.بەڵام لە ساڵی 1999ەوە، تا ساڵی 2004 بە تەواوەتی بە 12 لاپەڕە دەرچووە.
ژمارەی لاپەڕەكانی.
ڕۆژنامە بە گشتی و ڕۆژنامەی ڕۆژانە بە تایبەت، لە زۆر كاتی جودادا بەهۆی كۆمەڵێك هۆكار و پێداویستی و خواست و بەرنامەی خودی ڕۆژنامەكە یان وەرگر و خوێنەرانی گۆڕانكاری لە ژمارەی لاپەڕەكانی دێتەئاراوە و روودەدات.ئەمەش شتێكی ئاساییە، تەنها ئەوەیە، كە ئەركێكی دیكە دەخاتە سەرشانی ستاف و كەسی دیكە و پێویستە ئەو كارە ڕاپەرێنن، یاخود ستافی جێگیری ڕۆژنامە، زیاتر لە ژمارەكانی پێشووتر هەوڵەكانیان بخەنەگەر و توانایی زیاتر بەكارببەن.
لەسەرەتادا ژمارەی لاپەڕەكانی كوردستانی نوێ‌ 8 لاپەڕە قەبارەی تابلۆید بووە، ناوەناوەش لە بۆنە تایبەتیەكاندا بۆتە 12 لاپەڕە یاخود 16 لاپەرە تا دووجاریش بۆتە 20 لاپەڕە.
لێرەدا دەكرێ‌ ئاماژە بەخالێك بكەین، ئەویش ئەوەیە،كە كوردستانی نوێ‌ لەساڵی 1992تاساڵی 2001 ،ژمارەی لاپەڕەكانی لە نێوان (8 بۆ20) لاپەڕە بووە، بە هەمان قەبارەی سەرەتایی،واتە بە قەبارەی تابلۆید دەرچووە. بەڵام لە قۆناغ و ساڵانی دواتردا، ژمارەی لاپەڕەكانی زیاتر بووە و ڕۆژانە بە 12 لاپەڕە چاپ و بڵاوكراوەتەوە.پاشان لەوەش تێپەڕیوە و زیاد كراوە و بۆتە 24 لاپەڕە و هاوپێچ لەگەڵ چەند پاشكۆیەكی جیاوازدا دەردەچێت.
لەلایەكی تریش بەپێی یەكێك لە ڕۆنامەنوسە دێرینەكانی كوردستانی نوێ‌، كە ماوەیەكیش سەر نوسەری رۆژنامەكە بووە، كوردستانی نوێ‌ لە ڕۆژی 28/1/1992ەوە، بۆتە 12 لاپەڕە.
بەمەش بۆمان دەردەكەوێت، كە ماوە ماوە ژمارەی لاپەڕەكانی زیاتر بوون، لە هەمانكاتیش ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ بایەخدانی زیاتر بە ڕۆژنامە و لاپەڕە جیاجیا و هەمەچەشنەكانی ناوەرۆكی لاپەڕە و بابەتەكانیان. بۆیە لە ساڵی 2002ەوە، بەمشێوەیەی خوارەوە لاپەڕەكانی دابەش كردووە:
لاپەڕە 1 بۆ هەواڵ
لاپەڕە 2 بۆ وتار و راپۆرتە هەواڵ
لاپەڕە 3 بۆ هەواڵی ناوخۆ
لاپەڕە 4 بۆ كاروباری ناوخۆ
لاپەڕە 5 بۆ ریپۆرتاژ
لاپەڕە 6 ،7،8 بۆ وتار و لێكدانەوەی سیاسی
لاپەڕە 9،10 بۆ لێكۆڵینەوەو بابەتی تایبەتی بە بوارەكانی پەروەردە و كاروباری ژنان و مافی مرۆڤ و میدیا و …..ئیتر.
بەڵام لەساڵی 2005 ژمارەی لاپەرەكانی دەكرێتە 16 لاپەڕە. لەكۆتاییەكانی ساڵی 2009 بە تەواوەتی شێوەی لاپەڕەكانی دەگۆردرێت و دەكرێت بە دوو رۆژنامەی جیاوازی رۆژانە، بەس بە یەك فۆرمی چاپ وهونەركاریدا.ڕۆژنامەی یەكەم تایبەت دەكرێ‌ بە هەواڵ و كاروباری سیاسی و فۆڕمی دووەمی ڕۆژنامەكە تایبەت دەكرێت بە ڕۆشنبیری گشتی و بە سەرجەمی لاپەرەكانی دەكرێتە 24 لاپەڕە. زۆرجار بە پاشكۆكانییەوە ژمارەی لاپەڕەكانی دەگاتە 32 لاپەڕە.
جارێكیتر لە ناوەڕاستی ساڵی 2011 فۆرمی دوو ڕۆژنامەیی بۆ یەك ڕۆژنامە گۆڕدرایە و وەك پێشووی لێكرایەوە و تا ئێستاش وەك خۆیەتی.

تێبینی: سه‌رچاوه‌ و په‌ڕاوێزه‌کان له‌ ئه‌رشیڤی کوردستانی نوێدا پارێزراون

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

8 + seventeen =

x

هەواڵێ هاوشێوە

ناوەڕۆكی سەردانەكەی عەبدولمەهدی بۆ ئێران

سەرۆك وەزیرانی عیراق ڕایدەگەیەنێت، لە زۆر ڕەهەندی ئابووری و ئەمنی ...