سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » غوربه‌تێك لە نێوان دۆزه‌خی رابردوو و خاپورستانی ئێستادا

غوربه‌تێك لە نێوان دۆزه‌خی رابردوو و خاپورستانی ئێستادا

به‌ختیار كه‌ریمی

2-2

له‌ راستیدا ده‌ركه‌وتنی ره‌زاله‌ت و خه‌سیوی و ناپاكی و ناڕاستیی ئاكاری ئه‌و مرۆڤانه‌ بوو سه‌رده‌مانێك پێت وابوو مرۆڤن و ئه‌وینداری ئازادی و خۆشه‌ویستی مرۆڤ و ژیان هه‌وێنی ژیانیانه‌. گه‌ڕانه‌وه‌ی شاعیر بۆ نیشتمان دیسانه‌وه‌ پڕ ئازار بوو، ببینینه‌وه‌ی ئه‌ودیوی ده‌مامكی ئینسانه‌كان و به‌تاڵ بوون و درۆیینه‌ بوونی بانگه‌شه‌كانیان، شاعیر ئه‌باته‌ فۆرمێكی ڕه‌خنه‌گه‌رانه‌وه‌، بۆیه‌ له‌ خۆیه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات. ڕۆیشتن و گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ نیشتمان، ئه‌وی كرده‌ خاوه‌ن جیهانبینییه‌كی راسته‌قینه‌ كه‌ بتوانێ خۆی وه‌كو مرۆڤ بناسێته‌وه‌ و جه‌سورانه‌ بڕیار بدات و ئه‌ویندارانه‌ مرۆڤ ببینێ. وه‌ك له‌م تیكه‌ شیعره‌دا ده‌ڵێ:

ئه‌وانه‌ی پێیان وایه‌ له‌ شه‌هیدا نامرن
ئه‌وانه‌ی به‌ ئومێدی تۆوه‌ چوونه‌ غوربه‌ت
ئه‌وانه‌ی خوێندنی باڵایان داناوه‌ بیكوتنه‌وه‌ به‌ چاوی مردنا
زۆرن ئه‌ی نیشتمان
ئه‌وانه‌ی ماتڵن كه‌سێك له‌ تۆوه‌ بینبینێت
ئه‌وانه‌ی له‌ ئاوێنه‌ی تۆوه‌ چاو له‌ فیگۆڕی خۆیان ئه‌كه‌ن
تابلۆكانی ئه‌م جاده‌یه‌ له‌ خۆما بوو
ده‌ستم له‌ نه‌بوونی خۆم دا
له‌ تۆی بیره‌وه‌ری
من ته‌نها له‌ دووره‌وه‌ ژیانی خۆمم بینی

لایه‌نی هیۆمانیستیی شیعری»من غوربه‌تم»له‌چاو كتێبی یه‌كه‌می نووسه‌ر، زۆر به‌رچاوه‌. گه‌وره‌ترین خه‌می ئارام، مرۆڤ و پێگه‌ی مڕۆڤ له‌ هه‌ستیدایه‌.شاعیر خۆی به‌رپرسیار ده‌بینێ به‌رانبه‌ر به‌ مرۆڤ. ئارام مڕۆڤ ئه‌بینێ. وه‌ك خۆی، مڕۆڤ بێ ویتیرینی شته‌مادیه‌كان. لێره‌دا شاعیر ڕێگای خۆی زۆر سانا جوێ كردوه‌ته‌وه‌. شاعیر جه‌سته‌ی نیشتمانێكی له‌كۆڵ ناوه‌ كه‌ سه‌رتاپای ڕۆحی ده‌ستدرێژی پێكراوه‌. به‌ڕێ كه‌وتووه‌، ئه‌یه‌وێت خودی ژیان ببینێ، ڕوخساری ڕه‌نگینی عه‌شق بێ ده‌مامك و ڕاست و ڕوون ببینێ. به‌ڵام ئایا ده‌توانێ؟
هه‌وڵی شاعیر له‌ هه‌موو شیعره‌كانیدا چه‌مكی «Verfremdung « ئه‌مه‌ گه‌وره‌ترین خه‌می هێگل و هایدگه‌ر و سارته‌ر و ئه‌وانی تر بووه‌…هه‌رچه‌ن ئه‌وان به‌ هۆی سه‌قامگیریه‌تی ئازادی و دیموكراسی، سه‌رچاوه‌كانی Verfremdung باس ده‌كه‌ن، به‌ڵام شاعیری ئه‌م ده‌قانه‌، له‌و دۆخه‌دا به‌ لێهاتووییه‌كی فه‌لسه‌فی، ئه‌و بابه‌ته‌ ئه‌خاته‌ڕوو. گه‌ر سه‌رمه‌یه‌داری و پێكهاته‌كه‌ی، مرۆڤی ڕۆژئاوایی له‌خۆبێگانه‌ كردووه‌، خۆ نیشتمانی شاعیر بێبه‌شه‌ له‌ كه‌رامه‌ته‌كانی دنیایه‌كی لیبراڵ و سه‌رمایه‌داری، ئه‌ی ئه‌م هه‌موو نامۆیی و له‌خۆنامۆبوونه‌ له‌ چییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌؟!

من نازانم ئه‌م هه‌موو كۆتایییه‌
بۆ له‌ سه‌ره‌تای ئه‌م كۆڵانه‌دا ڕاوه‌ستاون
دراوسێ، چۆن پێوه‌ت ده‌م
ئه‌و كاته‌ی په‌نجه‌ره‌ بم و نه‌شكێم؟
به‌م هه‌موو چه‌تره‌وه‌
هێشتا «تۆ»م ته‌ڕه‌ و
منی ماسی
بۆ زه‌ریاییت نابینم؟
له‌ كوێته‌وه‌ ته‌واو بم، بۆ ده‌ست پێ كردنه‌وه‌ی مردن و
دراوسێ، من كه‌ مه‌رگێك قه‌رزار بم
ئه‌م هه‌موو گۆڕه‌ت له‌ چییه‌؟
من سه‌فه‌رم دیوارێكه‌ داڕووخاو

به‌جێهێشتنی نیشتمان له‌واقعدا به‌جێهێشتنی شوناس و بوونه‌. بوونێ كه‌ نه‌بوونی هه‌یه‌. بوونێ كه‌ هێشتا نه‌یتوانیه‌ چرۆ بكات و چاو به‌ گه‌ردونا بگرێ.شاعیر كۆتایی ئازاره‌ نه‌ویستراوه‌كان له‌ حه‌ره‌كه‌ت و ڕۆیشتندا ئه‌بینێ. ڕۆیشتن به‌ره‌ۆ ئه‌و جیهانه‌ پڕله‌ ئازادی و دادپه‌روه‌ری و یه‌كسانیه‌. كاتێ له‌سه‌ر سفره‌وخوانی ئه‌و نیشتمانه‌ پڕله‌هه‌وای ئازادیه‌دا ده‌گیرسێته‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی ململانه‌یه‌كی زه‌ینی و ده‌رونی ئه‌بێته‌وه‌. لێره‌شا زیندان ئه‌بینێ، زیندانێكی پڕ له‌ئازادی. لێرا ونبوون و نه‌بوونی خۆی ئه‌پێكێ. له‌هیچ تابلۆیه‌كی نیگاركێشی، له‌هیچ لاپه‌ڕه‌یه‌كی فه‌لسه‌فی و ئه‌ده‌بی و هونه‌ری جێگایه‌ك بۆ داكوتانی حووزوری نادۆزێته‌وه‌. دیسانه‌وه‌ مێژووی نیشتمانی به‌ سوپایه‌كی بێ چه‌ك و ڕه‌خت پیاسه‌كانی له‌ وڵاتی غه‌ریبیدا گه‌مارۆ ئه‌دات.

ئه‌وه‌تا خه‌ریكم به‌ مردنی خۆما دێمه‌وه‌ ئه‌ی نیشتمان
بڵێ لێم گه‌ڕێن با ئاسووده‌ بمرم
با ئاسووده‌ خۆم تف كه‌مه‌ ده‌سته‌كانی تۆ
ده‌سته‌كانت له‌ مردووییم نابنه‌وه‌

ناوه‌ڕۆكی ئه‌م شیعرانه‌ی ناو ئه‌م كتێبه‌، بێگانه‌ بوونه‌ له‌ نیشتمانی خۆی، شاعیر به‌دوای ژیان و عه‌شق و ئازادی و مرۆڤایه‌تیا ئه‌گه‌ڕێت، ڕه‌نگه‌كان بێ ڕه‌نگ ئه‌بینێ، ده‌نگه‌كان نامۆ ئه‌بینێ، عه‌شق هه‌رزه‌ ئه‌بیسێ، ئازادی و دیلی بۆی لێك نادرێته‌وه‌. هه‌ناسه‌كان، پێكه‌نینه‌كان، هاواره‌كان نامۆن. ده‌مامكه‌كان ئیزنی پێ ناده‌ن. دژواره‌ بێ ده‌مامك له‌ نیشتمانی پڕ ده‌مامكدا بژیت.
شرۆڤه‌ی تازه‌گه‌ریه‌كانی (من غوربه‌تم)
نرخ دانان بۆ رۆڵی مرۆڤ له‌گه‌ردوون وه‌كوو سوژه‌یه‌كی دانه‌ر بۆ پێكاندنی ئامانجه‌كانی، به‌رجسته‌بوونه‌وه‌ی رۆڵی هزروئه‌ندێشه‌، مرۆڤی هزرڤانی كۆمه‌ڵگای مۆدێرنی كرده‌ تاقه‌ ده‌ورگێری خاه‌ون ده‌سه‌ڵات له‌ هه‌ستیدا كه‌ خۆی ده‌توانێ چاره‌نووسی به‌ پشتیوانی هزر و ئه‌ندێشه‌ی نوێ بنووسێته‌وه‌. ئه‌م پرۆسه‌ نوێیه‌ی ته‌واو بواره‌كانی ژیانی گرته‌وه‌و له‌ ئه‌ده‌بیات و هونه‌ر و دیكه‌ی به‌شه‌كان ره‌نگدانه‌وه‌ی هه‌بووه‌. مۆدێرنیته‌ به‌ هه‌موو واتا و پێناسه‌ و كارتێكردنه‌كانی وه‌كو پرۆسه‌ی نوێژه‌ن بوونه‌وه‌ی رۆژئاوا، ژێرخانه‌كانی ژیانی رۆژئاوایان دایه‌به‌ر شه‌پۆپلی نوێ بوونه‌وه‌.
ئه‌ده‌بیات، فه‌لسه‌فه‌، كۆمه‌ڵناسی، ئابووری، سیاسه‌ت و…هه‌مووی كه‌وتنه‌ ژێر كاریگه‌ری بنیاتگۆڕینی پرۆسه‌ی مۆدێرنیته‌. شاعیرانی كوردستان له‌ژێر كاریگه‌ری ئه‌م ره‌هه‌نده‌ نوێیه‌ به‌ تایبه‌ت له‌ به‌شی ئه‌ده‌بیات و بگره‌ شیعر به‌ رێره‌وی نه‌كردن له‌ فۆرمه‌ كۆنه‌كانی شیعر، مودلێكی نوێی شیعریان دامه‌زراند. ڕه‌وتی نوێی شیعر له‌ كوردستان به‌ خوێندنه‌وه‌و بینین و تێگه‌ییشتن له‌و پرۆسه‌ نوێیه‌ ده‌ستی پێكرد. شیعری نوێ یان شیعری مۆدێڕن له‌ كوردستان له‌ چه‌ندین ڕووه‌وه‌ ده‌كرێ باسبكرێت. واتا پێش سواره‌ كه‌ گۆڕان و ره‌رچه‌رخانێكی به‌رچاو له‌ به‌رهه‌می شیعری له‌ ڕووی فۆرم و ناوه‌رۆك و سه‌ریهه‌ڵدا و به‌گشتی سنووری له‌گه‌ڵ شیعری كلاسیكا دیاری كرد و بوو به‌ خاوه‌ن پێناسه‌ی تایبه‌ت. به‌رهه‌می ئه‌م قۆناغه‌ به‌ پێی گۆرانی نوێی سیاسی و فه‌رهه‌نگی و كۆمه‌ڵایه‌تی ئێران و كوردستان له‌ قه‌باره‌ی ناوه‌رۆكی تایبه‌تی خۆیا خولقاوه‌وبه‌چه‌شنێ بینه‌ری ره‌نگدانه‌وه‌ی واتا و چه‌مكه‌ مۆدێرنه‌كان له‌ پێكهاته‌ی به‌رهه‌می شاعیرانین. له‌ كۆتاییه‌كان ده‌یه‌ی هه‌فتاد و سه‌ره‌تاكانی ده‌یه‌ی هه‌شتادی كۆچی هه‌تاوی ڕه‌وتی نوێی شیعری كوردی به‌دوری گرتن له‌ ناوه‌رۆكی ناسیۆنالیسمی تۆخ و گرینگیدان به‌ فۆرم و چه‌مكه‌ مۆدێڕنه‌كان وه‌كوو:dafamilirisation نامۆكردن یان ئاشنایی سڕێنه‌وه‌، تاكخوازی individualism، داڕشتی نوێ له‌ چه‌مكی
مرۆڤ،هه‌ستی، عه‌شق، ژیان، پێكهاته‌شكێنی له‌ شیعر و ده‌ربرینی ره‌خنه‌ی فه‌لسه‌فی له‌ جیهانی پڕشڵه‌ژانی مۆدێرندا و … ره‌وتی نوێی ئه‌ده‌بی له‌ كوردستان له‌ قۆناغه‌كانی تر جوێ كرده‌وه‌. هه‌روه‌ها ئاماژه‌مپێكرد تایبه‌تمه‌نی و لایه‌نه‌كانی مۆدێرنیته‌ به‌رفراوانن لێره‌دا ناكرێ هه‌مووی ده‌سنیشان بكه‌ین بۆیه‌ به‌ پێی نیاز ئه‌و خاڵانه‌ی كه‌ له‌ شیعری من <>من غوربه‌تم>> به‌رجه‌سته‌یه‌ باس ده‌كه‌ین.
(Dafamilirisation) نامۆكردن یان ئاشنایی سڕێنه‌وه‌:
نامۆكردن یان ئاشنایی سڕینه‌وه‌ ئه‌و ته‌كنیكانه‌ ده‌پێكێ كه‌ شاعیر بۆ نامۆ كردن و دێرده‌ركه‌وتنی مانا بۆ خوێنه‌ر به‌كاری ده‌بات واتا به‌كارهێنانی توخمه‌ خوازه‌یه‌كانه‌ له‌نێو ده‌قی ئه‌ده‌بی و شیعردا، به‌كارهێنانی خوازیه‌وشه‌ییه‌كان سه‌رنجی زه‌ین به‌ره‌و واتا نوێیه‌كان ڕاده‌كێشێ و واتا ناسیاوه‌كان بێبایه‌خ ده‌بن و بزر ده‌بن تاكو جیهانی ده‌ق له‌به‌رچاوی خوێنه‌ران نامۆ بنوێنێ.
«یه‌كێك له‌ گرنگترین خاڵه‌كان كه‌ فۆرمالیسته‌كان له‌باره‌ی فۆرمی ده‌ربڕینه‌وه‌ هێنایانه‌كایه‌وه‌ چه‌مكی ناسیاوی سڕینه‌وه‌ defhmilarrization بوو. شكلۆفسكی یه‌كه‌مجار ئه‌م چه‌مكه‌ی هێنایه‌ گۆڕێ و وشه‌ی روسی ostrannenja به‌كارهێنا. پاش ئه‌و یاكوبسێن و تینیانۆف چه‌ند جارێك ئه‌م چه‌مكه‌یان به‌ نامۆسازی ناودێڕ كرد. یه‌كه‌مین هێمای شكلۆفسكی بۆ ناسیوی سڕینه‌وه‌ له‌توێژینه‌وه‌كه‌یدا به‌ناوی «هونه‌ر چه‌شنی شێوازه‌» ده‌دۆزرێته‌وه‌. به‌ڕای شكلۆفسكی هونه‌ر، تێگه‌یشتنی هه‌ستیارانه‌ی ئێمه‌ دوباره‌ رێكده‌خاته‌وه‌و له‌م پێناوه‌دا رێسا ناسراوو پێكهاته‌ به‌ڕواڵه‌ت جێگیره‌كانی واقیع ده‌گۆڕێ. هونه‌ر خوو خده‌كانمان ده‌گۆڕێت و هه‌ر شتێكی ئاشنا له‌به‌رچاومان نامۆ ده‌كا. نێوان ئێمه‌و هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی كه‌له‌گه‌ڵیان ڕاهاتووین. (بۆ نموونه‌ كار، جل و به‌رگ له‌به‌ركردن، رازاندنه‌وه‌ی ماڵ، هاوسه‌ر، ترس له‌ شه‌ڕ) مه‌ودایه‌ك دروست ده‌كا، كه‌ره‌سته‌كان ئه‌گه‌ركو (خۆیان له‌ئارادابن) به‌ ئێمه‌ ده‌نوێنێ و هه‌موو شتێك له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی لایه‌نی خۆ كرد كه‌ زاده‌ی تێگه‌یشتنه‌ هه‌ستیاره‌كانی ئێمه‌یه‌، رزگار ده‌كات.»(ئه‌حمه‌دی،١٣٧٠:٤٧)
به‌بڕوای شكلۆڤسكی هونه‌ر تێگه‌یینه‌ هه‌ستاوییه‌كی ئێمه‌ سه‌رله‌نوێ ڕێك ئه‌خاته‌وه‌ و له‌م ڕه‌وته‌شدا یاسا و ڕێسا ئاشناكان و بنه‌ما به‌ڕواڵه‌ت هه‌میشه‌ییه‌كانی واقیع تووشی گۆڕانكاری ئه‌كات. خووه‌كانی ئێمه‌ ئه‌گۆڕێ و ئه‌و شتانه‌ی خوومان پێگرتوون و چشته‌كان به‌و چه‌شنه‌ی بۆخۆیان هه‌ن ئه‌نوێنێته‌وه‌.
له‌ شیعری ئارامدا ئاشنایی سڕینه‌وه‌ به‌زۆری به‌شێوه‌ی هنجارگریزی مانایی ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌. به‌شی مانا له‌ چاو دیكه‌ی به‌شه‌كانی زمان زۆرترین هنجارگریزی تێیدا ڕوو ئه‌دات. هاونشینی دووهه‌ستی جیاواز له‌ته‌نیشت یه‌كدا له‌شیعری مۆدێرن زیاتر بۆ ره‌نگینكردنی فۆرمی شیعر و لایه‌نی جوانناسیه‌.ئارام به‌ تێكه‌ڵاوكردنی هه‌سته‌ جیاوازه‌كان و هاونشین كردنی وشه‌جۆربه‌جۆره‌كان كه‌ له‌ یه‌ك ره‌گه‌ز نین هه‌ست و ره‌نگ و ده‌نگی جیاوازی خولقاندووه‌ وه‌ك ئه‌م چه‌ند نموونه‌یه‌:
(هاتنت، تازه‌ چ ده‌ردێ له‌ هه‌ره‌سی ئه‌م جاددانه‌ ده‌وا ئه‌كا؟)….(هاتنت، تازه‌ چ ده‌ردێ له‌ ترافیكی نه‌بوونم چاره‌ ئه‌كا؟!)…(دڵم ته‌نگه‌ وه‌كوو مه‌یانی ناوپات)…..( سه‌رم گێژه‌ له‌ گێژیی ئه‌م په‌نجه‌ره‌یه‌ و….)….(قاچی ئینسانم ئه‌وه‌ڕێ)…. (ببوورن ئه‌گه‌ر زرێبارم ئه‌ڕژێ!/ یان كوردیم ئه‌شه‌لێ/ ببوورن ئه‌گه‌ر ئالووده‌ین به‌ هه‌وای ویترینی به‌رتان)….( من دیوارێكم تا سبه‌ینێی ئه‌م ته‌مه‌نه‌ ئاجۆرییه‌.)….( خۆت مه‌خه‌ره‌ ئه‌به‌دییه‌تی كۆچه‌وه‌/خۆت مه‌خه‌ره‌ هه‌ره‌سی كات/ په‌راوێزی شار له‌ تۆدا گیره‌ و….)

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

له‌ ماڵی باوكمدا شوێنێك بۆ من نییه‌

سیامه‌ند هادی له‌ پرۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌دا زۆر جار له‌ ڕێگه‌ی هه‌واڵ ...