سەرەکی » کەلتوور » خوێندنەوەیەكی فەلسەفی بۆ رۆمانی تاعون

ئەلبێركامۆ و خەبات لە دژی خراپە و چەوسانەوە

خوێندنەوەیەكی فەلسەفی بۆ رۆمانی تاعون

ریچارد كامبەر

لە فارسییەوە: ئەكرەمی میهرداد

1-2

لەساڵانی دوای جەنگی جیهانی دووەم، كامۆ بەو ئەنجامە گەیشت كە پەیداكردنی رێگاكانی خەبات لەدژی زۆرداری و خراپە ئاسانترە لەبەدەستهێنانی رێگاكانی ئاڵوگۆڕی كۆمەڵگا بۆئەوەی بتوانین چاكەو خێرێكی زیاتر داهێنان بكەین، ئەو بەو ئاكامە گەیشت كە دڵ و مێشكی ئێمە (ئەگەر لەڕەوشی سروشتیدا بن) گەواهی دەدەن كە مەرگ، رەنج، بێدادی، بەندایەتی و خراپەن و ژیان، خۆشبەختی، دادپەروەری و ئازادی خێرو چاكەن، لەبەرئەوە بەهەر ئەندازەیەك كە بتوانین دەبێت رێگربین لەمەرگ، رەنج، بێدادی و ستەم و هەر بەو رێژەیەش دەبێت ئەم جیهانە بێ چارەسەرە بكەینە لانەیەكی باشتر، بەڵام كاتێك تێدەكۆشین فراوانتر لەسنووردارییەكانی مێژوو و ئەزموونمان بیربكەینەوە، بۆئەوەی سیستەمێكی كۆمەڵایەتی نوێ و باشتر ئافەرین بكەین، دەكەوینە بەرامبەر ئەو مەترسییەی كە هەڵەو گومان بكەین لەكاروانی هەوڵ و خەبات لەپێناوی بڵاوكردنەوەی خێری بەدیهێنەری مەرگ، رەنج و بێدادی و ستەم، سەرەنجام كامۆ دەگاتە ئەوەی كە ئێمە دەبێت بە هاوكاری و پشتیوانی بەرامبەر بەو خراپانە خەبات بكەین، بەڵام لەهەوڵەكان بۆ بەدەستهێنانی خێرو چاكە لەڕێگای ئاڵوگۆڕی كۆمەڵگا، دەبێت هۆشیار بین لەوەی نەقوربانی بین و نەجەللاد.

بەمانای دڕدۆنگ بوونە
ئەم بیركردنەوەیە لەدوو ئاڕاستەدا شایانی گرنگیدانن، هەم لەگرنگی دڵنیابوون لەئەخلاق و هەم لەئاڕاستەی ئاگاداربوون لەئاڵوگۆڕی سیاسی رادیكاڵ، ئەمەش بەمانای دڕدۆنگ بوونە بەرامبەر بەو ئاڵوگۆڕانە. ئەم بیرانە یادەوەری دیدگا موحافەزەكارەكانی (ئەدمۆند برك)ی فەیلەسوفی ئێرلەندی بەریتانیایین لەكۆتایی سەدەی هەژدە كە داكۆكی دەكرد لەبزاڤی سەربەخۆیی ئێرلاندو شۆڕشی كۆچبەرانی ئەمریكایی، بەڵام بەرامبەر شۆڕشی فەرەنسا نەیاربوو، جێگای سەرنجە كەدیدگاكانی بێرك تاڕادەیەك لەو بڕوا ئاینییەی سەرچاوەی دەگرت كە خراپەكارێكی ناچارییە و توخمی مرۆڤ بەعەقڵ و حیكمەت ناتوانێت بە (كەمال و خێری تەواو بگات) نموونەی باڵای دیدگاكانی كامۆ سەبارەت بەخەبات لەدژی خراپەو چەوسانەوە لەڕۆمانی (تاعون) دایە، كە بەقەڵەمی توانا ئەم بیرانەی نووسیوە، دیدگای كامۆ دەربارەی یاخیبوون و شۆڕش لە (مرۆڤی یاخی) دایە، كە هەڵبەت هێزو توانای تاعوونی نییەو بەڵگەكانی پڕن لەكەوتن و هەستانەوەو پەرێشانی.

بریتین لەداگیركردنی ئەوروپا
تاعوون رۆمانێكی نواندنە، لەڕوخساردا داستانی بڵاوبوونەوەی تاعونسی لوكوانە لەشاری ئۆرانی سەر دەریای وڵاتی ئەلجەزایر لە 16ی ئەپریل هەتا 19ی فوریەی ساڵی دواتر، لەئاستی نواندندا، كۆمەڵێك پرس و هەڵبژاردنی ئەخلاقی (خەبات، هەڵاتن، خۆشەویستی، خۆپەرستی و ئیرەیی) دێنە مەیدان كە وا لەمرۆڤەكان دەكەن بیر لەوانە بكەنەوە، لەهەمان كاتی رووبەڕووبوونیان بەرامبەر مەترسی و خراپەی گەورەو پێشبینی نەكراو، ناچاربن پەیامی هەریەك لەوان بكرێتە یەكێك لەڕێگاچارەكان، مەترسی و خراپەی بەرجەستەكراو لەداستانی تاعوندایە، بەڵام بەئاسانی دەتوانین خراپەكانی دیكەش ببینین یان جێگای مەترسی و خراپەی تاعون بگرنەوە، ئەو مەترسی و خراپانەش بریتین لەداگیركردنی ئەوروپا لەلایەن نازییەكان یان سەركوتی خەڵك بەدەستی دیكتاتۆرە تۆتالیتارەكانی (خۆیان).
هیچ شتێك روو نادات
كەسایەتی سەرەكی لەم رۆنامەدا (دكتۆر برنارد ریۆ)یە، پزیشكی ناو چینی كرێكار كە لەشاری ئۆران ژیان و كار دەكات. لەكۆتایی رۆماندا، ریۆ ئاشكرای دەكات كە ئەو وەكو كەسی سێیەم داستانەكەی گێڕاوەتەوەو دەڵێت ئەمەشی هەتا كۆتایی رۆمانەكە شاردۆتەوە بۆ ئەوەی بتوانێ نەخشی شاهیدێك ببینێ كە رووداوەكانی ئەزموون كردووە، ئەم سەرنجە ئاوازێكی ئاوێتەیە لەنێوان رۆمان و دیدی رۆژنامەوانیدا كە لەگەڵ رووداوەكاندا بەردەوام بووە، بەڵام ئاشكراكردنی درەنگانی ئەم مەبەستە بۆ ئەوەیە كەگومانی خوێنەر دوابخات و كەمی بكاتەوە بەرامبەر ئەوەی كەخودی دكتۆر ریۆ نووسەری ئەم یاداشتانەیەو رەوشی بابەتی بوونی باسەكانی ریۆش بەرامبەر نەخشی خۆی بكاتە تابلۆیەكی سەرنج راكێشی ناو رۆمانەكە، ریۆ خۆی بەمرۆڤێك نیشاندەدا كە (بەرامبەر بێدادی ناڕازییەو مامەڵەو سازش لەسەر حەقیقەت ناكات)و لەتەواوی رۆمانەكەشدا هیچ شتێك روو نادات كەئەم بانگەوازە رەد بكاتەوە.

خەباتە لەدژی ئازارو مەرگ
ریۆ لەڕاستگۆییدا زۆر لەمۆرسۆ دەچێت، بەڵام بەپێچەوانەی مۆرسۆ كە خۆی خۆشدەوێ، مەبەستی خۆشی و سەلامەتی خەڵكی دیكەی هەیەو پابەندیشە بەئامانجی مرۆیی پیشەكەی، ریۆ نە خەیاڵییەو نەزوهد فرۆش، ئەو لاوازی ئەخلاقی نەخۆشەكانی و سنوورداریی پیشەكەشی باش دەناسێ. بەرپرسیاری پیشەكەی ئەو خەباتە لەدژی ئازارو مەرگ-ئەگەرچی دەزانێ كەهەمیشە مەرگ سەردەكەوێ.
لەم دیدەدا ئەو هاو شێوەی سیزیفە، ئەم لێكچوونەش بەزیادبوونی مەرگ و زیانەكانی تاعون زیاترو زیاتر بەرچاو دەكەوێ، ریۆ لەگەڵ ژان تارۆی هاوڕێی دەڵێ:
(باشە بۆ خوا باشتر نییە كەئێمە باوەڕمان بەو نەبێت و بەهەموو تواناوە لەدژی مەرگ بجەنگین، چاو لەئاسمان نەكەین كە خودا لەوێدا بێدەنگ دەنیشتووە؟).
(بەڵێ، دەزانم بەڵام ئەمە نابێت بەمانای دەست شتن بێت لەخەبات).
(بەڵێ، بەڵگە نییە بۆ ئەوە، بەڵام ئێستا تەنها دەتوانین بڵێین كە ئەم تاعوونە بۆ تۆ چ مانایەكی هەیە).
(بەڵێ، شكست لەدوای شكست هەتا ئەبەد) تاعون ل117-118، بەڵام ریۆ لەسیزیف هەوڵی زیاتر دەدا، ئەو سەرەڕای بڕوابوون بەخۆی و رق و بێزاری لەخودایان، بۆ مانا بەخشین بەهەموو ساتەكانی ژیانی خۆی، هەوڵی بەردەوام دەدا، تا ئایندەی خەڵكانی دیكە درێژترو تۆزێك باشتر بكات.

ئەمە پرسە گرنگەكە نییە
ریۆ لەشیكردنەوەی دیدگای ئەخلاقی خۆی لەسەر تەوەری دانایی و نەزانی ئەخلاقی ئەم دڵنیا دەكاتەوە.
(بەشێوەیەكی گشتی، مرۆڤەكان زیاتر باشن نەك خراپ، بەڵام ئەمە پرسە گرنگەكە نییە، مرۆڤەكان كەم و زۆر نەزانن، بەهەمان كەم و زۆریش ئەو شتە هەیە كە ناویان خراپەو چاكەیە. گەورەترین خراپەی چارە نەكراوی ئەوان نەزانیە كە بڕوایان وایە هەموو شت دەزانن و هەر بۆیەش ئەو مافە بەخۆیان دەدەن كە بكوژن) تاعوون ل20-21.

ئەم بڕوایە هاوشێوەی دیدی دوولانەی سوكراتە: 1-مرۆڤەكان هەمیشە ئەو كارانە دەكەن كە بەبڕوای خۆیان باشن، 2-ئەوانەی كە چاكە دەناسن كاری باش دەكەن. لەڕاستیدا، ریۆ پاش ئەوەی بەراوردی نێوان كاری گروپەكانی فریاكەوتن لەگەڵ كاری مامۆستایاندا دەكات كە بەمنداڵان دوو كۆی دوو دەكاتە چوار، ئەو هانی هەمووان دەدات كە دەبێت لەدژی تاعوون هەرچەندمان بۆ دەكرێت خەڵك رزگار بكەین و سەرەنجام دەڵێت: (ئەمەش حەقیقەتێكی ستایشی نییە، بەڵكو گونجاو بوو)، بەڵام ئەوەی كە ریۆ رۆشنی ناكاتەوە ئەوەیە كە خەڵك چۆن دەزانن كە ئەمە (خێر) و (چاكە)یە. خۆی پێی خۆشە ناوی بنێت پیرۆزی

هەر لەسەرەتاوە سێ كەسی دیكەش بڕیاران داوە كە هاوڕێ لەگەڵ ریۆ بەرامبەر ئازارو مەرگ بجەنگن. ژان تارۆی ناڕۆشن و بەگومان كە بەرپرسیاریی گروپەكانی فریاكەوتنە، جۆزیف گران، كارمەندی لاوازو نووسەر دوای ئەوەی شەوانە دێت و ئامارو زانیارییەكان یاداشت دەكات، دكتۆر كاستل، پزیشكی بەتەمەن و ئەزموون كە هەوڵدەدات سیرەمێكی كاریگەر دروست بكات بۆ نەهێشتن یان چارەسەری تاعوون، ئەگەرچی هەریەك لەم چوار كەسە خاوەنی رووخسارو لایەنی قارەمانین، بەڵام تارۆ لەناویاندا تەنها كەسە كەقارەمانی بەهۆشیارییەوە كردۆتە ئامانجی خۆی (یان هەروەكو خۆی پێی خۆشە ناوی بنێت پیرۆزی).

هەندێك جار، تارۆ لەو قارەمانە گەڕۆك و مەزنە ئەمریكییانە دەچێت كە دروست لەساتێكی ناخۆشدا بەسواری ئەسپ فریاری خەڵك دەكەون و لەبەرامبەر دوژمنی ترسناكدا دیفاع لەوان دەكەن، تارۆ چەند هەفتە پێش ئەوەی تاعوون بڵاوبێتەوە هات بۆ شاری ئۆران، لەهۆتێلێكی گەورە ژوورێكی بەكرێ گرت، یەكسەر بازنەیەك لەئاشناییانی پەیدا كرد. ئەگەرچی لاوبوو، بەڵام دەرامەتێكی باشی لەكارەكەی نەبوو، هیچ كەس نەیدەزانی خەڵكی كوێیەو چ شتێك ئەوی گەیاندۆتە ئۆران، كاتێك تاعوون تەشەنەی كرد، تارۆ نەخشەیەكی بۆ گروپەكانی فریاكەوتن داڕشت بۆئەوەی كاەر پێویست و سەختەكان بۆ رێگری لەتاعوون سازبدەن. ریۆ بەئەوی گوت بەختی زیندوومانەوەت یەك بەسێیە، بەڵام تارۆ شانێكی لەقاندو داستانی شارێكی ئێرانی گێڕایەوە كە لەوێ تەنها مردوو شۆرێك لەتاعوون رزگاری بوو.

 1,290 جار بینراوە