سەرەکی » ئەدەب و هونەر » ئانا كارنینا،حیكایه‌تی‌ په‌ڕینه‌وه‌ی‌ روسیا له‌ كێڵگه‌كانه‌وه‌ بۆ كارگه‌كان

ئانا كارنینا،حیكایه‌تی‌ په‌ڕینه‌وه‌ی‌ روسیا له‌ كێڵگه‌كانه‌وه‌ بۆ كارگه‌كان

ئه‌یاد جه‌میل

روسیا سینه‌ما و موزیك و ئه‌ده‌بێكی‌ گه‌وره‌ و لێشاوێك له‌ هونه‌رمه‌ند و نووسه‌ر و ئه‌دیبی‌ هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ یه‌كه‌م فیلمی‌ كوردی‌ له‌ روسیا هاتووه‌ته‌ به‌رهه‌م، ئه‌و فیلمه‌ به‌رهه‌می‌ كورده‌كانی‌ رۆژگاری‌ سۆڤێتییه‌. ئه‌و رۆژگاره‌ دوای‌ رووخانی‌ ئیمپراتۆرییه‌ت و دروستبوونی‌ یه‌كێتی‌ سۆڤێت ئیتر ده‌وڵه‌تی‌ گه‌وره‌ی‌ روسیا له‌ قۆناغی‌ كشتوكاڵه‌وه‌ په‌ڕییه‌وه‌ بۆ قۆناغی‌ پیشه‌سازیی. تۆڵستۆی له‌ رۆمانی‌ ئانا كارنینادا باسی‌ ئه‌و روسیایه‌ ده‌كات كه‌ چۆن قۆناغی‌ كشتوكاڵی‌ تێده‌په‌ڕێنێ و ده‌چێته‌ قۆناغێكی‌ نوێوه‌، كه‌ له‌و رۆژگاره‌دا نه‌ك روسه‌كان بگره‌ گه‌لانی‌ دیكه‌ و به‌گشتی‌ بنیاده‌می‌ روسی‌ سوودمه‌ند بوون له‌ دنیای‌ پیشه‌سازی‌ نوێی‌ روسی‌. ئه‌وه‌تا كورد توانیوێتی‌ له‌و رۆژگاره‌دا فیلم به‌رهه‌م بهێنێ‌، هه‌ڵبه‌ته‌ گه‌شه‌ی‌ پیشه‌سازی‌ ته‌نیا فیلمسازی‌ نه‌بووه‌، به‌ڵكو ته‌واوی‌ بواره‌كانی‌ دیكه‌ی‌ گرتووه‌ته‌وه‌، به‌ چاپخانه‌ و كارگه‌ی‌ گه‌وره‌ گه‌وره‌وه‌.
ئه‌م ئیمپراتۆرییه‌تبوون و زلهێزبوونه‌ وای‌ كردووه‌ روسیا خاوه‌نی گه‌لێك نووسه‌ر و هونه‌رمه‌ندی‌ بلیمه‌ت بێت و نێوه‌ندی‌ رۆشنگه‌ری‌ روسی‌ هه‌میشه‌ له‌ پێشكه‌وتندابووه‌ و له‌ ئه‌ده‌بیاتدا روسیا خاوه‌نی پۆشكین و تۆڵستۆی و چیخۆف و دۆستۆیڤسكی و شۆڵۆخۆف و بولگاكۆف و گۆگۆڵ و… چه‌ندین نووسه‌ری‌ ناوداره‌.
هه‌رچی‌ تۆڵستۆیه‌ یه‌كێكه‌ له‌و نووسه‌رانه‌ و له‌ به‌ناوبانگه‌كانی‌ روسیا و دنیایه‌ و خاوه‌نی‌ كۆمه‌ڵێك به‌رهه‌مه‌ كه‌ زۆرینه‌ی‌ به‌رهه‌مه‌كانی‌ بۆ سه‌رچه‌ندین زمان وه‌رگێڕدراون. تۆڵستۆی‌ نووسه‌ری رۆمانی شه‌ڕ و ئاشتی و ئانا كارنینا و حاجی موراد و هاوسه‌ری به‌خته‌وه‌رانه‌ و دیلی قه‌فقاز و باوكی سێرگی و شه‌یتان و سۆناتای كورۆیتیزێز و سۆناتای خاچ و چه‌ندین رۆمان و كۆمه‌ڵه‌ چیرۆك دیكه‌یه‌. تۆڵستۆی‌ وه‌كو به‌شێك له‌ نووسه‌رانی‌ هاوسه‌رده‌می‌ خۆی‌ كوڕی‌ مه‌لاكێك بووه‌، كه‌ سه‌ره‌تای ژیانی وه‌كو كوڕه‌ مه‌لاكێك ژیاوه‌ و ده‌وڵه‌مه‌ندێكی‌ خۆشبه‌خت و خواپێداوبووه‌، به‌ڵام ورده‌ ورده‌ بیر و باوه‌ڕی گۆڕاوه‌ و تا ڕۆژێك بڕیارێكی زۆرقورس ده‌دات و ده‌ستبه‌رداری ئه‌و سه‌روه‌ت و موڵكانه‌ ده‌بێ كه‌ له‌ باوكییه‌وه‌ بۆی ماوه‌ته‌وه‌، تۆڵستۆی‌ ده‌ستبه‌رداری‌ سامانێك ده‌بێ‌ و سامانێكی‌ دیكه‌ بنیاد ده‌نێ‌ كه‌ میراتی‌ نییه‌ و خۆی‌ خاوه‌نێتی‌، ئه‌و سه‌روه‌ت و سامانه‌ی‌ خۆی‌ بنیادی‌ ده‌نێ‌ به‌رهه‌مه‌ ناوازه‌كانێتی‌، بیری‌ ناتوندوتیژی‌ و ژیانه‌ ساده‌ و رۆحانییه‌كه‌یه‌تی‌ كه‌ سه‌ركرده‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ وه‌كو گاندی‌ سه‌رسامكردووه‌. به‌ڵام ده‌ستبه‌رداربوونی پاره‌ و سامان باجه‌كه‌ی‌ قورسه‌ و هه‌روا ئاسان به‌سه‌ر تۆڵستۆیدا تێنه‌په‌ڕیوه‌ و له‌ پای ئه‌و بڕیاره‌و جێبه‌جێكردنیدا خێزانه‌كه‌ی به‌جێی ده‌هێڵن و به‌هۆیه‌وه‌ سۆفیای ژنی ئاماده‌ نییه‌ له‌ گه‌ڵێ بژی، به‌ڵام تۆڵستۆی سووره‌ له‌سه‌ر ئه‌و ژیانه‌ نوێیه‌ی كه‌ هه‌ڵیبژاردووه‌، ژیانێكی ساده‌ و ساكار و ئاسایی. كه‌ هه‌ر خۆی خزمه‌تی خۆی ده‌كات نه‌ك خزمه‌تكار و كویله‌ی هه‌بێ هه‌ر له‌و دنیایه‌ رۆحییه‌ی خۆیدا مایه‌وه‌ و په‌ره‌ی به‌ فیكری ناتوندوتژی و یه‌كسانی دا و تا ئه‌و كاته‌ی ناوبانگی به‌جیهاندا بڵاوبووه‌وه‌، یه‌كێك له‌و كه‌سایه‌تییه‌ ده‌گمه‌ن و به‌ناوبانگانه‌ی‌ دنیا مهاتما گاندییه‌ كه‌ كاریگه‌ری‌ تۆڵستۆی‌ له‌سه‌ر بووه‌ و له‌ ژێر كاریگه‌ری ئه‌ودا گه‌شه‌ی به‌ بیری ناتوندوتیژی خۆی داوه‌. تۆڵستۆی‌ ته‌واوی‌ ئه‌و ساڵانه‌ی‌ ژیانی‌ ساده‌ و ساكار ژیا و له‌ پاش خۆی‌ كۆمه‌ڵێك به‌رهه‌می‌ به‌جێهێشت كه‌ نه‌وه‌ له‌ دوای‌ نه‌وه‌ له‌ سه‌رانسه‌ری‌ دنیادا ده‌خوێنرێته‌وه‌.
ئانا كارنینا وه‌كو رۆمانی‌ گه‌ڕان به‌دوای‌ زه‌مه‌نی‌ ونبووی‌ پروست و خۆشه‌ویستی‌ له‌ زه‌مانی‌ كۆلێرای‌ ماركیز و تاوان و سزای‌ دۆستۆیڤسكی‌.. به‌ یه‌كێ‌ له‌ رۆمانه‌ به‌ناوبانگه‌كانی‌ جیهان داده‌نرێ‌، ئه‌م رۆمانانه‌ به‌رهه‌می‌ نایاب و ئاستبه‌رزی‌ ئه‌و نووسه‌رانه‌ن كه‌ به‌هۆی‌ ئاستبه‌رزی‌ به‌رهه‌مه‌كانیانه‌وه‌ له‌ سه‌رانسه‌ری‌ جیهاندا بڵاوبوونه‌ته‌وه‌ و بۆ چه‌ندین زمانی‌ دنیا وه‌رگێڕدراون، و به‌ ئه‌ندازه‌یه‌ك لای‌ خه‌ڵكی‌ ئاسایی و خوێنه‌ری‌ ئاساییش ناسراون. گه‌رچی‌ ئه‌م رۆمانانه‌ قه‌باره‌ ئه‌ستوورن و هه‌ركامیان ده‌گریت پتر له‌ پێنج سه‌د لاپه‌ڕه‌یه‌ و هه‌ندێكیان خۆیان له‌پێنج سه‌د هه‌زار وشه‌وه‌ تا ملیۆنێك وشه‌ ده‌بن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هێشتا خاوه‌نی‌ خوێنه‌رێكی‌ زۆرن و له‌ رۆمانه‌ پڕفرۆشه‌كانی‌ دنیان، هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌مه‌ش بێ‌ هۆ نییه‌ و ئاستی‌ رۆمانه‌كان و شاره‌زایی نووسه‌رانی‌ له‌ نووسینی‌ رۆماندا وای‌ كردووه‌ كه‌ خوێنه‌ر له‌سه‌رانسه‌ری‌ جیهاندا به‌ شه‌یداییه‌وه‌ بیانخوێننه‌وه‌.
ئانا كارنینا یه‌كێكه‌ له‌و رۆمانانه‌ كه‌ بۆ زۆربه‌ی‌ زمانه‌ جیهانییه‌كان وه‌رگێڕدراوه‌ و به‌یه‌كێ‌ له‌ رۆمانه‌ ئاستبه‌رزه‌كانی‌ رۆمانی‌ كلاسیك داده‌نرێت و پتر له‌سه‌دان جار چاپكراوه‌ته‌وه‌.

عه‌شق و ململانێی‌ چینایه‌تی‌
رۆمانه‌كه‌ به‌ به‌خته‌وه‌ری‌ و نا به‌خته‌وه‌ری‌ خێزان ده‌ست پێده‌كات و نووسه‌ر چیرۆكی‌ خێزان و دابونه‌ریتی‌ روسیای‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌. له‌ خێزانی‌ به‌خته‌وه‌ر و نابه‌خته‌وه‌ره‌وه‌ ده‌چێته‌ نێو ده‌وڵه‌تێكه‌وه‌ كه‌ ده‌یه‌وێت به‌ره‌و به‌خته‌وه‌ری‌ و قۆناغێكی‌ نوێی‌ ژیان هه‌نگاوبنێ‌، لێره‌وه‌ ده‌چێته‌ نێو گه‌لێك بابه‌تی‌ دیكه‌وه‌، رووداوه‌كان سه‌ر به‌ نێوه‌ندی‌ سیاسی‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و ئابووریدا ده‌كه‌ن و له‌و باسانه‌وه‌ ده‌گلێن. تۆڵستۆی‌ له‌چیرۆكی‌ خێزانه‌كانه‌وه‌ چیرۆكی‌ روسیایه‌كی‌ به‌رین و ئیمپراتۆر ده‌گێڕێته‌وه‌ و باسی‌ ژیار و شارستانییه‌تی‌ روسیا و ململانێكانی‌ ئه‌و رۆژگاره‌ ده‌كات. له‌چیرۆكی‌ عه‌شقی‌ ئانا و ڤرۆنسكیدا وێنه‌ی‌ خێزانی‌ روسی‌ و چینه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی‌ روسیا و ململانێی‌ دابی‌ كۆن و دنیای‌ مۆدێرن ده‌گێڕێته‌وه‌ و باسوخواسی‌ په‌ڕینه‌وه‌ی‌ روسیایه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی‌ كشتوكاڵییه‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی‌ تازه‌ی‌ پیشه‌سازی‌. چیرۆكی‌ ململانێی‌ روسیا له‌ نێوان دوو جیهاندا له‌ رێگای‌ ژنێكی‌ یاخییه‌وه‌ كه‌ ئانای‌ عاشقه‌، هاوكات له‌نێو ئه‌و روداوانه‌دا ململانێی‌ نه‌ته‌وه‌یی و شوناس ده‌بینین، بیركردنه‌وه‌ی‌ مرۆڤی‌ روسی‌ له‌ نه‌ته‌وه‌. خه‌مساردی‌ و هه‌ڵهاتن له‌ نه‌ته‌وه‌ و لای‌ هه‌ندێكیش گرنگیدان به‌ روسیا.
ئانا ژنێكی‌ جوان و سه‌رنجڕاكێشه‌، جوانی‌ سیحرئاسا و هێزی‌ جه‌زب و راكێشانی‌ پیاوانه‌ و عاشقێكی‌ یاخییه‌ و گوێ به‌ دابونه‌ریتی‌ روسیا نادات و عاشقی‌ ڤرۆنسكی‌ ده‌بێ‌ و ناپاكی‌ له‌ مێرده‌كه‌ی‌ ده‌كات، ئانا ده‌بێ‌ به‌سیمبولی‌ ئه‌و ململانێیه‌ كه‌ نووسه‌ر باسی‌ ده‌كات له‌ روسیای‌ سه‌رده‌می‌ قه‌یسه‌ریدا.

په‌نجه‌ ده‌خاته‌ سه‌ر برینه‌كان
كاتێ‌ خوێنه‌ر ده‌ست به‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ ئه‌م شاكاره‌ ده‌كات كه‌ دوو به‌رگه‌ و زیاتر له‌هه‌زار لاپه‌ڕه‌یه‌، سه‌ره‌تا واهه‌ست ده‌كات كه‌ چیرۆكی‌ ئه‌ڤینی‌ ژنێك ده‌خوێنێته‌وه‌ كه‌ ناپاكی‌ له‌ مێرده‌كه‌ی‌ ده‌كات، لێ‌ چیرۆكی‌ ئانا و ڤرۆنسكی‌ و ئه‌لیكس و له‌ڤین و كیتی‌ دیوێكی‌ رۆمانه‌كه‌ن و دیوی‌ دووه‌می‌ رۆمانه‌كه‌ نیشاندانی‌ ئیمپراتۆرییه‌تی‌ روسییه‌ له‌و رۆژگاره‌دا، وێنه‌ی‌ ململانێكانی‌ چینایه‌تی‌ و ژیانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ وڵاته‌كه‌یه‌. تۆڵستۆی‌ له‌ دیالۆگی‌ پاڵه‌وانه‌كانه‌وه‌ په‌نجه‌ ده‌خاته‌ سه‌ر برینی‌ روسیا و گرفته‌كان نیشانده‌دات. ئانا كارنینا چیرۆكی ئه‌و روسیا به‌رینه‌یه‌ كه‌ تۆڵستۆی‌ باسی‌ ده‌كات. چیرۆكی‌ ئه‌و روسیانه‌ی‌ كه‌ روسیبوونیان به‌كه‌م زانیوه‌ و لاسایی فه‌ڕه‌نسییه‌كانیان كردووه‌ته‌وه‌. باسی ده‌وڵه‌تی‌ قه‌یسه‌ری و حوكمڕانی و ژیانی خه‌ڵكی ده‌كات. له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌ چیرۆكی كێشه‌ی لایه‌نگرانی كاولین و سیچۆڤ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ چۆن ده‌وڵه‌ت ئه‌و عه‌یامه‌ سه‌ركوتی‌ كردوون، لاله‌یه‌كی‌ تره‌وه‌ چیرۆكه‌كان سه‌رده‌كێشن بۆ دیالۆگی‌ فیسیۆلۆژی و رۆح، باسی شیعر وشاعیران و رۆمان وچیرۆك و موزیك و ئۆپێرا و فه‌لسه‌فه‌یشی‌ فه‌رامۆش نه‌كردووه‌، نووسه‌ر ژیان له‌ مۆسكۆ و پترسبۆرگ و نه‌ریتی كچ به‌ شودان له‌ روسیا ده‌گێڕێته‌وه‌ و باسی‌ چۆنێتی دۆزینه‌وه‌ی وزه‌ی كاره‌با ده‌كات، چیرۆكی‌ ژیانی‌ خه‌ڵكی ره‌شۆكی و ئه‌رستۆكرت و جیاوازییه‌كان ده‌گێڕێته‌وه‌ و باس له‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی خزمه‌تی زۆره‌ملێی سه‌ربازی له‌ روسیا و باسی‌ روخاندنی سیستمی كۆیله‌داری ده‌كات، چیرۆكی سه‌ركوتكردنی دیكابریسته‌كان له‌لایه‌ن نیكۆڵای‌ و باسی كۆمۆنیسته‌كان و ره‌عیه‌ت و سته‌مكردن و باسوخواسی‌ سه‌دان بابه‌تی‌ گرنگ كه‌ ئه‌و رۆژگاره‌ له‌ روسیادا هه‌بوون. خوڵاسه‌ ئه‌م رۆمانه‌ ته‌نیا حیكایه‌تی‌ عه‌شق و ناپاكی‌ نییه‌، رۆمانێكی‌ پڕ و چڕه‌ له‌ چیرۆكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و سیاسی‌ و ئابووری‌. ته‌نیا وێنه‌ی‌ ئانای‌ نازدار نییه‌، به‌ڵكه‌ هه‌زار وێنه‌ی‌ تێدایه‌ كه‌ گوزارشت له‌ روسیا ده‌كه‌ن. رۆحی‌ یاخیگه‌ریی له‌ ئانادا و نه‌ترسان له‌ ناپاكی‌ و به‌دووكه‌وتنی‌ ویست و ئاره‌زووی‌ دڵی‌ گرێدراوی‌ چیرۆكی‌ په‌ڕینه‌وه‌یه‌ له‌ روسیایه‌كی‌ كشتوكاڵییه‌وه‌ بۆ روسیایه‌كی‌ مۆدێرن و پیشه‌ساز. كۆتایی روسیا په‌ڕینه‌وه‌یه‌ له‌ ئیمپراتۆرییه‌ته‌وه‌ بۆ قۆناغێكی‌ نوێ‌ و به‌رئه‌نجام یه‌كێتی‌ سۆڤێتی‌ لێ‌ دێته‌ به‌رهه‌م و پاشتریش له‌دوای‌ روخانی‌ سۆڤێت روسیا دوای‌ ساڵانێك له‌ غه‌یبووبه‌دا جارێكی‌ تر هۆشی‌ دێته‌وه‌ و وه‌كو ورچ هه‌ڵده‌ستێته‌وه‌. به‌ڵام كۆتایی ئانا بژارده‌ی‌ مه‌رگه‌. تۆڵستۆی‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ زۆر زیره‌كانه‌ و سه‌رنجڕاكێش كۆتایی به‌ چیرۆكی‌ ئانا ده‌هێنێ‌، كاتێ‌ ئانا خۆی‌ ده‌كوژێت خوێنه‌ر هۆكاری‌ خۆكوشتنه‌كه‌ی‌ به‌چه‌ند هۆكارێكه‌وه‌ گرێده‌دات، نائومێدی‌ له‌ ڤرۆنسكی‌ و عه‌شقه‌كه‌ی‌ یان له‌ كۆمه‌ڵی‌ نه‌ریتی‌ و كۆنه‌په‌رستی‌ روسی‌ كه‌ وه‌كو ژنێكی‌ له‌كه‌دار و قێزه‌ون سه‌یری‌ ده‌كه‌ن، ئه‌وه‌تا كیتی‌ ئاماده‌نییه‌ ئانا ببینێ‌ چون ناپاكه‌ و ئابڕووی‌ چووه‌. ئه‌وانی‌ دیكه‌ش به‌داخه‌وه‌ن كه‌ ئانا وه‌كو ژنێكی‌ نه‌جیبزاده‌ خلیسكاوه‌ و ئابڕووی‌ چووه‌. نائومێدی‌ له‌ روسیایه‌كی‌ دواكه‌وتوو یان نائومێدی‌ له‌ عه‌شق وا له‌ئانا ده‌كات خۆی‌ بكوژێت. داوای ئه‌وه‌ی‌ ئانا داوای‌ ته‌ڵاق له‌ مێرده‌كه‌ی‌ ده‌كات و دوای جیابوونه‌وه‌ ژنێكی‌ تێكشكا و نائومێده‌ له‌ عه‌شق و ژیان و هاوكات هه‌ستی ناپاكی و ناوی زڕاوی ئه‌وه‌نده‌ی تر نائومێدی ده‌كات. كۆتایی ئانا كۆتاییه‌كه‌ به‌ ویستی‌ خۆی‌ و به‌ ده‌ستی‌ خۆی‌ مه‌رگ هه‌ڵده‌بژێرێ‌، به‌ڵام ئایا كۆتایی ئانا كۆتایی روسیایه‌؟ روسیای‌ دوای‌ ئانا ده‌وڵه‌تێكی‌ گه‌وره‌ و به‌رین له‌ دوای‌ له‌ناودانی‌ ئیمپراتۆرییه‌ته‌ ئیمپراتۆرییه‌تێكی‌ دیكه‌ بنیاد ده‌نێن. له‌دوای‌ خۆكوشتنی‌ ئاناوه‌ رۆمانه‌كه‌ وه‌كو روسیا درێژه‌ به‌ گێڕانه‌وه‌ و ژیان ده‌دات و چیرۆكی له‌ڤین و كیتی دواین به‌شی‌ رۆمانه‌كه‌یه‌. ئانا وه‌كو رۆحێكی‌ یاخیگه‌ر مه‌رگی‌ هه‌ڵبژارد و كیتی‌ و له‌ڤینیش درێژه‌ به‌ گێڕانه‌وه‌ی‌ ژیان ده‌ده‌ن.

 1,091 جار بینراوە