سەرەکی » ئەدەب و هونەر » ئه‌بستراكت ئێكسپرێشنیزم له‌ توێژینه‌وه‌یه‌كی ته‌واو كوردی و خۆماڵیدا

ئه‌بستراكت ئێكسپرێشنیزم له‌ توێژینه‌وه‌یه‌كی ته‌واو كوردی و خۆماڵیدا

خه‌لیل عه‌لی

كتێبی ئه‌بستراكت ئێكسپرێشنیزم له‌ نیگاری هاوچه‌رخی كوردستانی باشووردا له‌ لایه‌ن هونه‌رمه‌ند و ره‌خنه‌گر وه‌هبی رەسوڵ-ەوە نووسراوه‌ و له‌ لایه‌ن وه‌زاره‌تی رۆشنبیری – به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی خانه‌ی وه‌رگێڕان له‌ دووتوێی كتێبێكی (672) لاپه‌ڕه‌ییدا له‌ چاپخانه‌ی شڤان له‌ شاری سلێمانی له‌ ساڵی (2010) چاپ و بڵاوكراوه‌ته‌وە.

ناوه‌ڕۆكی ئه‌م كتێبه‌ ماسته‌رنامه‌یه‌كه‌ پێشكه‌شی به‌شی شێوه‌كاری كۆلێجی هونه‌ر-ی زانكۆی سلێمانی كراوه‌ و به‌شێكه‌ له‌ پێداویستییه‌كانی وه‌رگرتنی پله‌ی ماجستێر له‌ هونه‌ری نیگاركێشاندا.

شایانی باسه‌، ئه‌م كتێبه‌ كۆمه‌ڵێك ته‌وه‌ری هه‌ستیاری هونه‌ری تێدایه‌، كه‌ توێژه‌ر، یان نووسه‌ر به‌ ئاگاییه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا كردووه‌. بۆیه‌ ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ به ‌دواداچوون بۆ ئه‌و سیما و تایبه‌تمه‌ندییه‌ هونه‌ری و ئیستاتیكیانه‌ ده‌كات، كه‌ بزاڤی ئه‌بستراكت ئێكسپرێشنیزم له‌كاری هونه‌ری به‌دیهاتووی هاوچه‌رخی كوردستاندا تاكگه‌رایی تێدا به‌ده‌ستهاتووه‌، ئه‌وه‌ش له‌ڕێی بنكۆڵكردن له‌ سیسته‌مه‌ به‌رهه‌مێنه‌ره‌كانی نیگاركێشان و ئه‌و هێمایانه‌وه‌، كه‌ له‌سه‌ر رووه‌ نیگاركێشراوه‌كه‌ی هه‌ڵیانگرتووه‌، له‌ میانی كردنه‌وه‌ی كۆد و ئاسته‌ بینراوه‌كانی له‌ڕێی شیكردنه‌وه‌ی بونیادی بینه‌یی (رووداوه‌ ئیستاتیكییه‌كه‌) كاره‌ هونه‌رییه‌كه‌وه‌.

هه‌روه‌ك نووسه‌ر ده‌ڵێت: ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ ده‌كه‌وێته‌ چوار وه‌رزه‌وه‌، كه‌ وه‌رزی یه‌كه‌می (چوارچێوه‌ی گشتی توێژینه‌وه‌) ته‌رخانه‌ بۆ خستنه‌ڕووی كێشه‌ی سه‌ره‌كی توێژینه‌وه، ‌كه‌ نائاماده‌یی دیاریكراوه‌ مه‌عریفییه‌كان بۆ چه‌مك و تایبه‌تمه‌ندێتی سیمای ئه‌بستراكت ئێكسپرێشنیزم و میكانیزمی كاركردن و روونكردنه‌وه‌ی به‌ها و گرنگی له‌ به‌دیهاتووه‌ هونه‌رییه‌كانی كوردستانی باشووردا له‌خۆده‌گرێت، له‌ڕێی كۆمه‌ڵێك پرسیاره‌وه‌، كه‌ له‌ چه‌ند خاڵێكدا چڕ و كۆكراوه‌ته‌وه‌ و توێژه‌ر مانا و مه‌به‌سته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی له‌م لێكۆڵینه‌وه‌دا روونكردۆته‌وە.

به‌ڵام له‌وه‌رزی دووه‌می ئه‌م كتێبه‌دا، وه‌ك چوارچێوه‌یه‌كی مه‌عریفی توێژینه‌وه‌كه‌ ئاماده‌كراوه‌ و پێنج توێژگه‌ له‌خۆ ده‌گرێت، توێژگه‌ی یه‌كه‌م له‌بری پێشه‌كییه‌كه‌ بۆ چه‌مكی زاراوه‌ی پۆست مۆدێرنه‌ بۆ ده‌ورانی ئه‌و زاراوه‌یه‌ له‌ كایه‌ی چه‌مكگه‌رایی و مه‌عریفیدا، توێژگه‌ی دووه‌میش تایبه‌ته‌ به‌ بونیادی فیكری فه‌لسه‌فه‌ی چه‌مكی پۆست مۆدێرنه‌، ئیدی ئه‌م توێژگه‌یه‌ ره‌خنه‌ی فیكری پۆست مۆدێرنه‌ بۆ ڕاگره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی فیكری مۆدێرنه‌ له‌خۆده‌گرێت له‌(خودگه‌رایی و ئه‌قڵانی و نه‌هلیستی) ئیدی به ‌پێی بیروڕا و هزری فه‌یله‌سوفانی گومه‌نگه‌را، تا گه‌یشتن به‌ بینگه‌ی ره‌خنه‌یی فه‌لسه‌فه‌ی هایدگه‌ر له‌م بواره‌دا.

هه‌روه‌ها توێژگه‌ی سێهه‌میش تایبه‌تمه‌نده‌ به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی به‌خششه‌كانی پۆست مۆدێرنه‌، له‌ هه‌ردوو كایه‌ی مه‌عریفی و بینه‌ییدا، كه‌ ئه‌م توێژگه‌یه‌ كاریگه‌ری فیكری پۆست مۆدێرن و به‌خششه‌كانی له‌سه‌ر چه‌ند خولگه‌ له‌ كایه‌ی مه‌عریفیدا روونده‌كاته‌وه‌، وه‌ك روونكردنه‌وه‌ بۆ دوالیزم و كاریگه‌ری كۆمه‌ڵگه‌ی به‌كاربه‌ری و رێژه‌گه‌رایی و رێكه‌وت و وه‌رچه‌رخانه‌كانی هزری ئایینی و نه‌هلستی بوون له‌ هه‌ستكردن به‌ ناسنامه‌ و ئینتیما و هه‌ژموونی راگه‌یاندن و وێنه‌ له ‌سه‌رده‌می ئێستاماندا. به‌ڵام ده‌رباره‌ی كایه‌ی بینه‌یی، توێژه‌ر له‌ ده‌روازه‌ی چه‌ند ته‌وژمێكی هونه‌ری هاوچه‌رخی داوه‌ به‌ ئاماژه‌دان به‌ هه‌نجه‌تی ئیستاتیكی و مه‌عریفیان.

توێژگه‌ی چواره‌میش بۆ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی ورد و درێژی ته‌وژمی ئه‌بستراكت ئێكسپرێشنیزم دێت، به‌ ده‌ستپێك به‌ ریشه‌ی مێژوویی ئه‌و ته‌وژمه‌ هونه‌ریه‌ و تێپه‌ڕین به‌ بونیادی فیكری ئه‌بستراكت ئێكسپرێشنیزم و پێكهاته‌ی رووی كاركردنی بینه‌یی له‌ نیگاری هونه‌رمه‌نده‌كانیدا، تا گه‌یشتن به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی به‌دیهاتووی هونه‌ری و ستایلی هونه‌ری دیارترین هونه‌رمه‌نده‌كانی له‌ ئه‌مریكا و ئه‌وروپا.

هه‌روه‌ها له‌ وه‌رزی دووه‌م به‌ توێژگه‌ی پێنجه‌م كۆتایی دێت، كه‌ له‌ ژێر ناونیشانی (ده‌روازه‌یه‌ك بۆ مێژووی هونه‌ری نیگاركێشان له‌ كوردستانی باشوور) دایه‌. كه‌ له‌م توێژگه‌یه‌دا پوخته‌یه‌ك بۆ مێژووی بزاوتی هونه‌ری نیگاركێشان له‌ كوردستان به ‌شێوه‌یه‌كی گشتی له‌ سه‌رده‌مه‌ مێژووییه‌ كۆنه‌كاندا بۆ سه‌رده‌می ئیسلام خراوه‌ته‌ڕوو، هه‌رچۆن تێیدا نمایشی ئه‌و ژێده‌ره‌ خاوه‌ن فشار و هه‌ژمونگه‌راییانه‌ كراوه‌ له‌ بزاڤی هونه‌ری نیگاركێشاندا له‌ كوردستانی باشور به ‌شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت، وه‌ك رۆڵی رووداوه‌ مێژوویی و ژێده‌ره‌كانی تری وه‌ك ژینگه‌ی سروشتی و جوگرافی و كه‌لتوری میللی و سیاسه‌ت و ئه‌ده‌ب و رۆڵی ئه‌م ژێده‌رانه‌ له‌ ئاماده‌بونه‌وه‌ی ده‌قێكی بینه‌یی هاوچه‌رخدا، له‌ته‌ك خستنه‌ڕووی سه‌ره‌تاكانی نیگاركێشانی هاوچه‌رخ له‌ كوردستانی باشووردا.

به‌ڵام له‌ وه‌رزی سێهه‌مدا، به‌جێهێنانی توێژینه‌وه‌كه‌ ده‌نوێنێ، كه‌ میتۆدی توێژینه‌وه‌كه‌(وه‌سفی شیكاری) ده‌گرێته‌وه‌ و نموونه‌كانی توێژینه‌وه‌كه‌ش له‌ رێی پۆلێنكردن و رێكخستنیان به‌پێی مێژوو ته‌مه‌نی هونه‌ری هونه‌رمه‌ند و به‌های له ‌نێوه‌ندی هونه‌ری كوردستاندا جیاكراونه‌ته‌وه‌ بۆ دیاریكردنی كاره‌كان(نموونه‌ی كاره‌كان) كه‌ (24) تابلۆیه‌، به ‌شێوازێكی مه‌به‌ستگه‌رایی خۆبه‌خۆیی هه‌ڵبژێردراون، هه‌رچه‌نده‌ توێژه‌ر بیروڕای شاره‌زایانی ده‌رباری و مه‌ودای نواندنیان بۆ كۆمه‌ڵگه‌ بنچینه‌ییه‌كه‌ وه‌رگرتووه‌، توێژه‌ر پشتی به‌ستووه‌ به‌و پێوه‌ره‌ ئاماژه‌ییانه‌ی، كه‌ ده‌رئه‌نجامی چوارچێوه‌ی تیۆری توێژینه‌وه‌كه‌ هاتونه‌ته‌ كایه‌، به‌و وه‌سفه‌ی ئامرازگه‌لێكن بۆ شیكردنه‌وه‌.

شایانی باسه‌، ئه‌م كتێبه‌ به‌ یه‌كێك له‌ شاكاره‌كانی هونه‌ری شێوه‌كاری داده‌نرێت له‌ نێو كتێبخانه‌ی كوردیدا، كه‌ له‌بواری هونه‌ری شێوه‌كاری جیهانی، كوردی نووسرابێت، چونكه‌ به‌ شێوازێكی زانستی فۆرمه‌ڵه‌ی پێشهاته‌ هونه‌رییه‌كانی بواری شێوه‌كاری ده‌كات له‌ رابردوو و ئێسته‌دا، كه‌ شایه‌نی خوێندنه‌وه‌یه‌.

وه‌هبی رەسوڵ

 111 جار بینراوە