سەرەکی » ئابووری » جیهانی سایبرانی لە ستراتیجییەتی نیشتمانیدا

جیهانی سایبرانی لە ستراتیجییەتی نیشتمانیدا

فەیسەڵ عەلی*

جیهانی سایبرانی كە هەموو جیهانی بەخۆیەوە سەرقاڵكردووە، موڵكی دەوڵەتێك یان نەتەوەیەك نییە بە تەنیا، بەڵكو لە خاوەندارێتییەكەیدا هەموو جیهان هاوبەشن، لە هەر جێگەیەكیش مرۆڤی لێ بێت لەوێ هەیە، كاریش بۆ سودوەرگرتن لێی دەكرێت.

وەك لە نووسینەكانی پێشوو ئاماژەیان پێكرا، رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان هەوڵی حەوكمەكردنی ئەم جیهانە دەدەن، تێڕوانینی ستراتیجی لەمەڕ كاراكردنی دەخەنەڕوو، لەڕێیەوە پەیوەندیی نێوان نەتەوەكان رێكدەخەن و ژینگەیەكی دروست بۆ پارێزگاریكردنی دروست دەكەن. هەر دەوڵەتە و بەجیا هەمان هەنگاو و كار دەكەن، ئەمەشیان لە چوارچێوەی كارتێكردنی ئەو جیهانە و كارلێكردنی ئەمان لەسەری دەیكەن، بە ئاقاری دەستەبەركردنی خەونەكانیانی ئاڕاستە دەكەن، بۆ تەواوكردنی دیمەنە ستراتیجییەكەی ئەم پرسە، كە لە نووسینەكانی پێشووماندا خرابوونەڕوو، لێرە ناوەڕۆكی یەكێك لەو ستراتیجیەتە نیشتمانییانە باس دەكرێت، كە لەسەر ئاستێكی فراوان و وەك نمونەیەكی بەكردەوە، لەوەی دەوڵەتان لەم بوارەدا چییان كردووە. رەنگە ستراتیجیەتی نیشتمانیی سایبرانی ئەمریكا كە لە ئەیلولی 2018 دەرچووە، نمونەیەكی دیار و گرنگ بێت، چونكە هی دەوڵەتێكە كە بۆ چەندین دەیە و بە ئێستاشەوە گەورەترین پێگەی ئابووریی جیهانی هەیە.

سەرچاوەی هەڕەشەكان و بەرپەرچدانەوەی
ئەو ستراتیجیەتە پشت بە چوار ستون (Four Pillars) دەبەستێت، هەر یەكە و ئامانجێكی دیاریكراوی هەیە. بەو ئامانجانە دەستپێدەكەین كە رێسای بنچینەیی ئەو ستراتیجیەتەن، پاشان ئەو پرسانەی بە هەر یەكێكیانەوە پەیوەستە دەخەینەڕوو. ئامانجی یەكەم، بە ئاڕاستەی ئیدارەدانی مەترسییەكانی سەر ئاسایشی سایبرانییەوە پەیوەستە، تا ئاسایش و سیستمی زانیاریی وڵات بپارێزێت و توانای خۆگونجاندنی Resilience زیاد بكات. ئامانجی دووەم بایەخ بە پاراستنی كاریگەریی دەوڵەت لەسەر مەنزومەی تەكنەلۆجیای جیهانی سایبرانی و پەرەسەندنی دەدات، تا ببێتە بزوێنەری كارای گەشەی ئابووری، داهێنان و لێهاتوویی. ئامانجی سێیەمیش، لە رێی دیاریكردنی سەرچاوەی هەڕەشەكان و بەرپەرچدانەوە و رێگرتن لەو رەفتارانە، بەرەنگاری هەموو ئەوەی هەڕەشە لە سەقامگیریی و بەرژەوەندیی نیشتمانی دەكات ببێتەوە، بە پاراستنی باڵادەستیی كاریگەریی نیشتمانی لەسەر مەودای جیهانیی سایبرانی. ئامانجی چوارەمیش، پێداگیرییە لەسەر پاراستنی كرانەوەی ئینتەرنێتە بە رووی جیهان و گونجاوی ئیشكردنی و ئاسایش و متمانەپێكردنێتی، بەو جۆرەی كە پشتیوانی لە بەرژەوەندیی نیشتمانی بكات.

لەوەی سەرەوە دەردەكەوێت، كە ئامانجەكانی ستراتیجییەتی نیشتمانی بە پاراستنی ئاسایشی نیشتمانیی سایبرانی و پاراستنی ئەو بنەچانەی پێوەی پەیوەستن دەستپێدەكات، پاشان مكوڕبوون لەسەر باڵادەستی لە مەنزومەی تەكنەلۆجیای سایبرانی لە جیهاندا، تا لە پڕۆسەی گەشەپێدان دەستكەوتی هەبێت، دوای ئەمەش بەرپەرچدانەوە سەرچاوەكانی هەڕەشەیە بۆ خزمەتكردنی بەرژەوەندییەكانی نیشتمان و دوایینیشیان بایەخدانە بە كرانەوەی جیهان بە رووی جیهانی سایبرانی و فەراهەمكردنی ئینتەرنێتێكی متمانەپێكراو، هەموو ئەمانە لە چوارچێوەی پتەوكردنی بەرژەوەندیی نیشتمانیدایە. لەم بوارەدا دەكرێ دوو تێبینی بخەینەڕوو: یەكەمیان، لە لۆجیكی بەرژەوەندیی تایبەتی نیشتمانییەوە لە جیهانی سایبرانی بڕوانرێت، رەنگە ئەم پرسە لە نێو زۆربەی نەتەوەكانی جیهان هاوبەش بێت. تێبینی دووەم، جیهانی سایبرانی وەك دەستكەوتێكی گەشەپێدان لە مامەڵەكردن لەگەڵ دەوڵەتانی تر تەماشا بكرێت، وێڕای ئەوەی ئامرازێكی كارتێكردنیش بێت، دەشێ ئەمە خەسڵەتێكی زۆربەی دەوڵەتە پێشكەوتووەكان بێت.

پاراستنی تۆڕەكان
لێرەوە دێینە سەر پێناسەكردنی ئەو پرسە سەرەكییانەی بە هەریەكێك لەو ئامانجانەی كە لە سەرەوە ئاماژەیان پێكرا پەیوەستن، ئەگەر بە ئامانجی یەكەم دەست پێبكەین، كە تایبەتە بە پاراستنی ئاسایشی سایبرانی، دەردەكەوێ كە پرسەكانی سێ تەوەری سەرەكی لەخۆدەگرێت، یەكەمیان تایبەتە بە پاراستنی تۆڕەكان، سیستمی زانیاریی حكومی و گرتنەبەری هەموو رێوشوێنێك تا بتوانرێ ئیدارەی مەترسییەكان و پاراستنی بنەچەكانی لێوە بدرێت، تەوەری دووەمیان، بایەخ بە پاراستنی بونیادی لەرزۆكی دەوڵەت، كە پێشتر لە وتارێكدا باس لەمەڕ پێداویستییەكانی ئەم پاراستنە كراوە، تەوەری سێیەم، پەیوەستە بە تاوانی زانیاری و هاندانی هەمووان بۆ خەبەردان لەم جۆرە تاوانە، تا بە زووترین كات بدۆزرێنەوە و رێوشوێنی پێویستی بۆ بگیرێتەبەر.
دێینە سەر پرسەكانی ئامانجی دووەم، كە تایبەتە بە باڵادەستیی مەنزومەی تەكنەلۆجیا و دەستكەوتەكانی، ئەم پرسانە سێ تەوەرەی هەیە، یەكەمیان پشتیوانیكردنی زیندوویی ئابووریی دیجیتاڵی، كاراكردنی گونجاندنێتی لەگەل گۆڕاوەكان و پتەوكردنی داهێنانە لە بوارە هەمەجۆرەكانیدا. دووەمیان، زەرورەتی پارێزگاریكردنە لە توانا و ناوازەیی و هەوڵدان بۆ پەرەپێدانی و پتەوكردنی پێدراوەكانێتی. سێیەمیان، بایەخ بە بونیاتنانی سامانی مرۆیی دەدات كە ببنە خاوەن داهێنان و ئەفراندن، بەجۆرێك توانایەكی بەرزی كاركردن و بەرهەمیان هەبێت. لە چوارچێوەی چالاكییەكانی ئەم سێ تەوەرەدا، ستراتیجیەتییەكە بایەخ بە داهێنان و پێداویستییەكانی و رێگەكانی سودوەرگرتن لە خاوەن بەهرەكان دەدات.

لێڕەدا دەگەینە پرسەكانی كاركردنەسەر جیهانی سایبرانی و بەرپەرچدانەوە سەرچاوەكانی هەڕەشەكردن، كە پەیوەستە بە ئامانجی سێیەم، ئەم پرسانە دوو تەوەری سەرەكی هەن، یەكەمیان، بایەخ بە كاریگەرییەكانی سەر جیهانی سایبرانی دەدات، لە رێی زامنكردنی سەقامگیریی سایبرانی كە پشت بە هەماهەنگیی نێودەوڵەتی دەبەستێت بۆ پابەندبوونی دەوڵەتان بەو رێسایانەی بۆ رێكخستنی رەفتاری سایبرانی دەوڵەتان داڕێژراون. دووەمیان، بەرپەرچدانەوە هەموو ئەوەی هەڕەشە لە جیهانی سایبرانی دەكات، دەبێتە سەرچاوەی ناسەقامگیریی ئەم جیهانە، ئەو بەرپەرچدانەوەە، كاراكردنی سزادانی هەموو ئەو دەوڵەتانە دەگرێتەوە كە پابەندی ئەو رەفتارەی لەسەری رێكەوتوون نابن، هەروەها كاركردن لەمەڕ بەرەنگاربوونی ئەو كاریگەرییە پیس و خراپانەی لە پڕۆسەی مامەڵەكردن لەگەڵ داتا و زانیارییەكاندا دەكرێن، وێڕای ئامادەكردنی دەستپێشخەریی بەرپەرچدانەوە لەكاتی پێویستدا.

بونیادنانی بنچینەیەكی پەیوەندیی
پرسەكانی ئامانجی چوارەم كە تایبەتە بە فەراهەمكردنی ئینتەرنێتێكی زامن و كراوەی جیهانی بۆ هەمووان، ئەمەشیان دوو تەوەری سەرەكی هەن، یەكەمیان، پرسی فەراهەمكردنی ئینتەرنێتە كە خەسڵەتەكانی ئەمان و متمانە و گونجان و توانای كرانەوەی بە رووی هەموو جیهاندا هەبێت، دووەمیان تەواوكەری یەكەمە، كە پێداگیریی لەسەر كاراكردنی بونیادی پانتاییەكی فراوانی سایبرانی بۆ ئینتەرنێت هەبێت كە بەشی تەواوی جیهان بكات، هەروەها هاوكاری لەگەڵ دەوڵەتان و دامەزراوە ئەكادیمییەكان و دەستەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی لەمەڕ جیهانێك بكرێت كە خاوەن هزری لەبار و گونجاو لەگەڵ ئاراستەكانی ئەم دوو تەوەرە بەرامبەر بە جیهانی سایبرانی هەیە، ئەم هاوكارییە چەند لایەنێك لەخۆدەگرێت، دیارترینیان، بونیادنانی بنچینەیەكی پەیوەندییە كە لێوەی گونجان و كاری هاوبەش بۆ ئەو كرانەوە دەستنیشانكراوە بكات، هەروەها دامەزراندنی شەراكەتێكی فراوانی جیهان و كارا تا حەوكەمەی جیهانی سایبرانی بكات.

ئەم ستراتیجیەتە نیشتمانییەی جیهانی سایبرانی كە خراوەتەڕوو لێرە، بیرۆكەی هەمەجۆری سەبارەت بە ئاڕاستەكانی ئایندەی سایبرانی باسكردووە كە زیاتر پێداگیری لەسەر بەرژەوەندیی نیشتمانی خاوەن ستراتیجیەتەكە و هەوڵدان بۆ دەستەبەركردنی دەستكەوتی گەشەپێدان دەكات. هەرچەندە ئەو بەڵگەنامەیەی ئەو ستراتیجیەتەی خستۆتەڕوو، تەنیا بیرۆكەكانی باسكردووە و ئاڕاستەكانی روونكردۆتەوە و نەچۆتە قوڵایی چۆنێتی پراكتیزەكردنیەوە، وەلێ ئەوەی لێرەدا خراوەتەڕوو دەكرێ بۆ ئایندە سودی لێوەربگیرێت و بەهایەكی خۆی هەبێت. ئەوەی لێرەدا پێویستە ئاماژەی پێ بكرێت، ستراتیجیەتێكی لەم جۆرە بەردەوام پێویستی بە پەرەدانی بەردەوام هەیە تا پێدراو و پێشهاتە نوێیەكان لەبەرچاو بگرێت و وەڵامی پێداویستییەكانیش بداتەوە.

* سەرۆكی مونتەدای ئابووریی كوردستان

 112 جار بینراوە