ئه‌ندێشه‌

داربڕ

چه‌ند مایه‌ی‌ په‌شیمانیه‌كی گه‌وره‌ ده‌بێت، كاتێك داربڕێك لقه‌دارێك به‌ته‌وره‌كه‌ی‌ ده‌بڕێته‌وه‌و به‌پاچه‌كۆڵه‌یش ره‌گوڕیشه‌كه‌ی‌ هه‌ڵده‌كێشێت، ئه‌مه‌ نمونه‌ی‌ فكرو ئایدۆلۆجیه‌ته‌ له‌نێوان ره‌سه‌نایه‌تی و مۆدێرنیته‌دا، كه‌ قووڵایی‌ درێژكراوه‌ی‌ له‌م خاكه‌دا بۆ هه‌زاران ساڵ له‌مه‌وبه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌و، رووداوو سه‌ربرده‌كانیشی مێژووی‌ مرۆڤایه‌تی‌ به‌نموونه‌ دێرین و شارستانیه‌ته‌كانی‌ شه‌ره‌فمه‌ند كردوه‌، كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆیش كوژاوه‌ته‌وه‌ یان خامۆشه‌، به‌ڵام له‌یاده‌وه‌ریی و تۆماری ئینسانیدا سه‌ره‌ڕای‌ په‌لاماری‌ چه‌ندین سوپا بۆسه‌ر خاكه‌كه‌ی‌ كه‌سه‌رزه‌مینی‌ یه‌كه‌مین لانكه‌ی‌ شارستانیه‌ته‌ – دوای‌ گوازرانه‌وه‌ی‌ ململانێكه‌ له‌به‌هه‌شتی‌ خولده‌وه‌ بۆ به‌هه‌شتی‌ ئادن – هه‌ر به‌نه‌مری ماوه‌ته‌وه‌.
ئه‌و نمونه‌یه‌ی‌ ره‌سه‌نایه‌تی و مۆدێرنیته‌، چه‌مكێكه‌ له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێك كه‌س به‌خه‌ون و خه‌یاڵه‌كانیه‌وه‌ تائاستی‌ سه‌رخۆشبوون مه‌ست بكات، به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌ر به‌هۆشهاتنه‌وه‌و به‌ئاگاهاتنه‌وه‌یه‌كدا ده‌بینێت كه‌ چه‌ند زیانی‌ به‌ خۆی‌ گه‌یاندوه‌. زۆر كه‌سیش له‌وانه‌ی‌ كه‌ به‌درێژایی مێژوو خۆیان به‌ریفۆرمخواز ناوده‌برد هه‌وڵی‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ ره‌سه‌نایه‌تی و هاوچه‌رخبوونیان له‌یه‌ك فۆرمدا داوه‌.
ئه‌مڕۆ له‌كاتێكدا گه‌ل ومیلله‌ته‌كه‌مان له‌و ره‌وشه‌ هه‌ستیارو وه‌رچه‌رخێنه‌ره‌دا به‌ره‌و به‌ده‌ستهێنانه‌وه‌ی‌ ناسنامه‌و كیانی‌ وجودی خۆی‌ له‌ناو گه‌لان و میلله‌تانی‌ دیكه‌ی‌ سه‌رزه‌میندا هه‌نگاو ده‌نێت، دووچاری‌ پلانێك بۆته‌وه‌ كه‌ ئامانجی‌ شێواندنی‌ مێژووه‌ ره‌سه‌نه‌كه‌مان و ئاراستكردنمانه‌ به‌ره‌و كاردانه‌وه‌و ئینفیعالاتی‌ فكریی و ئایدۆلۆجیی خێل وخوار له‌سۆنگه‌ی‌ پابه‌ندبوون به‌به‌هاو قیه‌مه‌ نه‌گۆڕه‌كانمان، یان غاردان و چوون به‌ره‌و گوته‌ی‌ كرانه‌وه‌و ئینفیتاح.
له‌راستیدا شارستانیه‌ت و مه‌ده‌نیه‌ت، نوێبوونه‌وه‌و مۆدێرنیته‌، ره‌سه‌نایه‌تی و هاوچه‌رخێتی‌ هه‌ناسه‌هه‌ڵكێشان و قووتدانی‌ هه‌واو ده‌ردانه‌وه‌ی‌ به‌قسه‌ی‌ گه‌وره‌و زاراوه‌ی‌ ره‌نگاوڕه‌نگ نیه‌، به‌ڵكو شارستانیه‌ت: یاسای‌ فكرو مادده‌و ئینسان و وجودو خودای‌ ئافرێنه‌ره‌. هیچ شارستانیه‌تێك به‌بێ‌ فكر بوونی‌ نابێت، هیچ فكرێكیش به‌بێ‌ خودا بوونی‌ نیه‌. هیچ ئومه‌تێكیش به‌بێ‌ نموزه‌جی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ وجودی‌ نیه‌و ناشبێت. ئه‌وه‌ ره‌سه‌نایه‌تی و مۆدێرنیته‌یه‌.
ئه‌مڕۆ هه‌موومان به‌جه‌نجاڵێكی‌ درێژخایه‌نی‌ فكرو ئایدۆلۆجیادا تێپه‌ڕده‌بین، كه‌ تیایدا ئاستی‌ شێواندنی‌ پره‌نسیپ و به‌هاكان واقعێكی‌ شه‌بیهی‌ ئه‌و قۆناغه‌ی‌ هێناوه‌ته‌ كایه‌وه‌، كه‌ تیایدا مه‌لائیكه‌ت و جن و به‌شه‌ر به‌گێژاوێكی‌ سه‌رسوڕمانی‌ گه‌وره‌دا تێپه‌ڕین، كه‌ پرسیار بوو له‌وه‌ی‌ ئێمه‌ كێین؟ كێ دروستی كردووین؟ نهێنی هه‌بوون و وجوودمان چیه‌؟ پرسیار گه‌لێك خرپه‌ی‌ ده‌روون قووڵیكرده‌وه‌و له‌فه‌له‌كی مێشكدا سووڕایه‌وه‌ له‌نێوان عه‌قڵ و دڵ، روح و مادده‌و تایبه‌ت و گشتیدا، ده‌روازه‌ی‌ بواره‌كانی‌ سلوك و هه‌ڵسوكه‌وتی‌ كرده‌وه‌ له‌وه‌ی‌، كه‌ هی تۆیه‌و له‌وه‌ی‌ كه‌ له‌سه‌رته‌ له‌ماف و ئه‌ركدا. پرسیار گه‌لێك بانگهێشتی‌ وه‌ڵامێكی‌ ده‌كرد، بۆ رێكخستنی‌ پێداویستیه‌كانی‌ ژیانی رۆژانه‌مان له‌قوت و ئاسایشدا. سه‌رسوڕمانێك به‌ره‌و ماهیه‌تی دیانه‌ته‌ ئاسمانیه‌كان و بیروباوه‌ڕه‌ ته‌شریعیه‌كانیان و راستڕه‌وو چه‌پڕه‌وو خۆرهه‌ڵاتیی و خۆرئاوایی و كۆمۆنیستیی و سه‌رمایه‌داریی داپۆشكاریی سه‌رده‌می‌ عه‌وله‌مه‌مان ده‌بات.
له‌سه‌رده‌می‌ ئه‌مڕۆماندا یاساكانی‌ كیمیا، فیزیا، ئه‌تۆم، ئه‌لكترۆنیات و ماتماتیك، تاده‌گاته‌ یاساكانی‌ گه‌ردوونناسیی و پراكتیكه‌كانی ده‌زانرێن و ئاشكران، به‌ڵام دیسان هه‌ر هه‌موویان، به‌بێ گه‌وهه‌ری یاسای فكر ناتوانن به‌خته‌وه‌ریی و ئاسووده‌یی خواستراومان پێ ببه‌خشن. كه‌ پێشتریش وەڵامی پرسیارەکان لە خەڵقی حەزرەتی ئادەم و مه‌عریفه‌ی‌ كه‌ونیش‌ له‌ئه‌نجامی‌ ململانێی نێوان خێرو شه‌ڕدا له‌یاسای‌ فكرو مادده‌دا(زانستی ئایدۆلۆجیا) به‌رجه‌سته‌بوو، واقیعه‌كه‌یش لێره‌وه‌ بووبه‌ گه‌وره‌ترین داستانی‌ مه‌لحه‌می و ململانێیه‌كی گه‌وره‌و دژواری له‌سه‌ر گۆی‌ زه‌وی‌ لێكه‌وته‌وه‌، كه‌ تارۆژگاری‌ ئه‌مڕۆمان به‌رده‌وامه‌و تیایدا به‌شه‌ریه‌ت له‌ئینسانبوونه‌كه‌ی‌ ده‌رخراوه‌و له‌سه‌ر لێواری داڕماندایه‌.
له‌و روانگانه‌وه‌ پابه‌ندبوونمان به‌ناسنامه‌ فكریی و ئایدۆلۆجیه‌كه‌مان و ئینتیمامان بۆ به‌هاو قیه‌مه‌ ره‌سه‌نه‌كانمان و به‌رزڕاگرتن و شانازیكردن به‌كه‌سایه‌تیه‌ مێژوویه‌كانمان تاكه‌ رێگای‌ تێپه‌ڕاندن و ده‌ربازكردنی‌ جیاوازی‌ ماددی‌ نێوان ئێمه‌و ئه‌وانه‌. ئه‌مه‌ شێوازی‌ مامه‌ڵه‌كرنمانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانی‌ دیكه‌و پێویستیشه‌ هه‌ر ئه‌وها بێت، به‌و شێوه‌یه‌ ده‌ستی‌ داربڕمان له‌ سه‌ر ئه‌و داره‌ دوورخسته‌وه‌و ئیتر له‌مه‌ودوا سه‌وزده‌بێت و ده‌گه‌شێته‌وه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

دیداری‌ كۆیه‌

سه‌ره‌ڕای‌ زاڵبوونی مۆركی‌ به‌ حه‌ق و ناحه‌ق خۆبه‌مه‌زلومزان به‌سه‌ر وتاری‌ ...