سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » عه‌رشی غوربه‌تی ئاراس، سۆزداری له‌گه‌ڵ مردندا؟

عه‌رشی غوربه‌تی ئاراس، سۆزداری له‌گه‌ڵ مردندا؟

به‌كر حه‌سه‌ن

1-2

چه‌ند وشه‌یه‌كی پێویست
ئاراس عه‌زیز عه‌بدولكه‌ریم-ی شاعیر، له‌ كۆتایی حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی ڕابردووه‌وه‌ ده‌نووسێت، دواجار كۆمه‌ڵێك شیعری له‌ شیعره‌كانی هه‌ڵبژارد و له‌ دوو توێی كتێبێكدا به‌ ناونیشانی حه‌سره‌ت له‌ ساڵی 2008 دا به‌ چاپی گه‌یاند، هه‌ر ئه‌و كاته‌ من زۆر دڵخۆش بووم كه‌ ئاراس دواجار بڕیاریدا كۆمه‌ڵێك شیعر چاپ بكات، چونكه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای ده‌ستپێكردنه‌وه‌ به‌ نووسین، ده‌نگێكی شیعری تایبه‌ت و جیاواز بوو! هه‌روه‌ها ئه‌و كاته‌ هاوڕێی نووسه‌رم یادی به‌ خێر، ڕه‌خنه‌گر ئومێد ئاشنا، ئاماژه‌ی به‌و ده‌نگه‌ شیعریه‌ جیاوازه‌ی ئاراس له‌ قسه‌كردنمان ده‌رباره‌ی شیعر ده‌دا. به‌ڕاستیش وابوو ده‌نگێك بوو كه‌ له‌ شیعری ئه‌وسای كوردیدا، كه‌ سه‌رده‌می گۆرانی وتن بۆ ئایدۆلۆژیا بوو، ده‌نگئ ئاراس ده‌گمه‌ن بوو. هه‌روه‌ها بۆ مێژووش، پێویسته‌ ناوی فاتیح عیزه‌دین بهێنێریت كه‌ ئه‌ویش ئه‌و زه‌مه‌نه‌، عه‌رشێكی غوربه‌تی له‌ شیعردا دامه‌زراندبوو. ئه‌وه‌ش دیسان له‌و زه‌مه‌نه‌دا بوو، كه‌ برای ڕه‌خنه‌گر و نووسه‌ر ئازاد عه‌بدولواحید خوێندنه‌وه‌یه‌كی بۆ شیعری محه‌مه‌د عومه‌ر عوسمان كرد و وه‌ك دنیایه‌كی نوێی شیعری كوردی ناساند و وه‌ك ده‌نگێكی جیاواز و له‌ هه‌مانكاتدا وه‌ك ده‌نگێكی نوێی داهێنه‌ر ئاماژه‌ی پێدا، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئومێد ئاشنا هه‌ر به‌ قسه‌، باسی له‌ ده‌نگی تایبه‌تی ئاراس ده‌كرد و نه‌یخسته‌ سه‌ر كاغه‌ز و به‌و شێوه‌یه‌ش ئاراس و فاتیح مانه‌وه‌! به‌ڵام من له‌ دووتوێی ئه‌م نووسینه‌دا، هه‌وڵ ده‌ده‌م، خوێندنه‌وه‌ك، بۆ ده‌نگی شیعری ئاراس له‌ دیوانی حه‌سره‌ت دا بكه‌م، كه‌ دووباره‌ ده‌ڵێم، به‌ داخه‌وه‌، ده‌بوایه‌ ئه‌و كاتانه‌. له‌ هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا بكرایه‌!

زمان ماڵی بوونه‌ و تایبه‌ته‌ به‌ شاعیر و ڕووناكبیران
په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌ده‌ب له‌گه‌ڵ مردندا به‌ گشتی له‌ دوو سه‌رچاوه‌وه‌ خوێنده‌وه‌ی بۆ ده‌كرێت، یه‌كه‌میان، مردن وه‌ك مه‌رجه‌عیه‌تی خودی ئینسان كه‌ هه‌ر وه‌ك ژیان له‌ ناو ئینسان خۆیایه‌تی یان به‌شێكه‌ له‌ بوون. دوهه‌میان، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی مردنه‌ وه‌ك لایه‌نی جوانی و ده‌لاله‌ت. هه‌ردوو سه‌رچاوه‌كه‌ش له‌ ناو زماندا كار ده‌كه‌ن. به‌ڵام داهێنانی شاعیران و ڕووناكبیران، ته‌نها له‌و كاته‌دا به‌ داهێنان ئه‌ژمار ده‌كرێت. كه‌ ئینسان له‌ ناو بوونه‌ زه‌یفه‌كه‌ی خۆی دێته‌ ده‌ره‌وه‌، له‌ ده‌ره‌وه‌ جارێكیتر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ناو بوونه‌ ڕه‌سه‌نه‌كه‌ی خودی خۆی، چونكه‌ له‌ ناو بوونه‌ زه‌یفه‌كەدا، ده‌سه‌ڵات هه‌یه‌، ده‌سه‌ڵاتێكی ئاماده‌ و داگیركه‌ر، یان چه‌ند ده‌سه‌ڵاتێك هه‌ن. كه‌ بریتین له‌ ده‌سه‌ڵاته‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و ئاینه‌كان و ده‌سه‌ڵاته‌ ئایدۆلۆژیه‌كان جا چ سیاسی بێت و چ ئابووری بێت و چ ئاسمانی بێت، ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ به‌ ماسكه‌ زیره‌كه‌كه‌یه‌وه‌ وه‌ك ده‌سه‌ڵاتێكی دیكتاتۆری دیجیتاڵ ده‌ربكه‌وێت، كه‌ له‌ هه‌موو ئایدۆلۆژیاكانی تر زیره‌كتر و خه‌ڵه‌تێنتر ده‌رده‌كه‌وێت و زۆر زووتر ده‌توانێ ده‌سته‌مۆی خود بكات و ته‌واوی بوون داگیربكات! هه‌موو ئه‌م ده‌سه‌ڵاتانه‌ له‌ ناوه‌وه‌ی ئینسان كار ده‌كه‌ن، یه‌كجار له‌ تاكدا و دووجاریش له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا! ئه‌گه‌ریش گوتاره‌كانیان به‌ ڕواڵه‌ت نوێبوونه‌وه‌ بێت، به‌ڵام له‌ جه‌وهه‌ردا گوتاره‌كانیان ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتداری و داگیركردنه‌، داگیركردنه‌ كاتێك كه‌ بوون له‌ ناو خویدا له‌ قاڵب ده‌دات و وای لێده‌كات به‌ ته‌نیا خه‌ون نه‌بینێت و فریای بیركردنه‌وه‌ نه‌كه‌وێت تیا تێڕامانی تێدا بكات، له‌و كاته‌دا. كه‌ ڕێگا به‌ بوون نادرێت بیربكاته‌وه‌ ئه‌وه‌، ده‌سه‌ڵات چ له‌ ناوه‌وه‌ی چ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئینسان بێت، هه‌ر دیكتاتۆره‌ و هه‌میشه‌ له‌ ئاماده‌باشیدان بۆ دامه‌زراندنی دادگایه‌ك بۆ دادگاییكردنی ئه‌و ئازادیانه‌ی له‌ ناو بوونی تاك و دواجاریش له‌ ناو بوونی كۆمه‌ڵگه‌دا هه‌وڵی تێڕامان و خۆدۆزینه‌وه‌ی ده‌ده‌ن ئه‌مانه‌ و ده‌یان شتی تری سه‌رده‌می ته‌كنۆلۆژیا و ده‌یان شتی تر له‌م سه‌رده‌مه‌ی مۆدێرنه‌ و پۆسته‌كانیشیه‌وه‌، ئه‌وه‌ ئه‌و گێژاوی میتافیزقییه‌یه‌ كه‌ مارتین هایدیگه‌ر به‌ره‌و ڕووی ده‌بێته‌وه‌ و به‌ره‌نگاری ده‌بێته‌وه‌ و هه‌ر له‌و كاته‌وه‌ به‌ره‌نگاری ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ئه‌فلاتون شاعیران به‌ تاوانی ناعه‌قڵانیبوون له‌ پێنووس ده‌دات.
هایدگه‌ر زمان به‌ ماڵی شاعیران و ڕووناكبیران ده‌زانێت، ئه‌وانیش به‌ پاسه‌وانێكی به‌ ئاگای ئه‌و ماڵه‌ ده‌زانێت، به‌وه‌ش ئینسانی شاعیر و ڕووناكبیر ده‌بێت له‌ ناو ئه‌و بوونه‌دا كه‌ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ زه‌یفه‌ به‌ڕیوه‌ی ده‌بات هه‌ڵبێن. ڕابكه‌ن و دژی بوه‌ستنه‌وه‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ وه‌ك بوونێك دیسانه‌وه‌ لێكدانه‌وه‌ بۆ بوونی خۆیان بكه‌ن كه‌ بریتیه‌ له‌ بوونه‌ ڕه‌سه‌نه‌كه‌، هه‌روه‌ها له‌ ده‌ره‌وه‌ ته‌ماشای ناوه‌وه‌ی ده‌وروبه‌ر بكات، ته‌ماشا، ئاراس به‌شێكه‌ یان بوونێكه‌ له‌ ده‌وروبه‌ر ئه‌ی له‌ كوێوه‌ ته‌ماشای بوونی خۆی ده‌كات؟ به‌ڵام له‌ چوارچێوه‌ی تێگه‌یشتنی هایدگه‌ردا كه‌ ده‌ڵێت (زمان، ماڵی بوون)ی شاعیرو ڕۆشنبیرانه‌!
ئاراس ده‌ڵێت:

(من دوو شتم نه‌بینیوه‌
خوا و به‌ختیاری
دایكم ده‌یوت ڕۆڵه‌ی كه‌ساس!
ئه‌و ڕۆژه‌ی تۆ له‌ دایك بوویت.
خوا میوانی نیوه‌ڕۆ بوو!
ساتێ زووتر له‌ دایك بای
ئه‌تدی چۆنه‌!
دایكم ده‌یووت ڕۆڵه‌ی كڵۆڵ!
ئه‌و ڕۆژه‌ی تۆ
بۆ یه‌كه‌م جار
گریه‌ت هاته‌ ناو ناخی هه‌راو ژاوه‌ژاوی
دنیای جه‌جاڵ
هه‌ر ئه‌و ڕۆژه‌ش
(گۆدۆ)ش له‌ ناو دڵی (پێكیت)دا له‌ دایك بوو!)حه‌سره‌ت ل8.
غوربه‌ت له‌ ئه‌ده‌بدا هه‌وڵدانێكه‌ بۆ به‌ ده‌ستخستنه‌وه‌ی شكۆمه‌ندییه‌كانی بوون و ڕاستیه‌ شاراوه‌ خه‌فه‌كراوه‌كانی ویژدانی بوون، ئه‌وه‌ش به‌ ته‌نێ و ته‌نیا به‌ هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌ی ئینسان له‌ خودی خۆی له‌ بوون وه‌ك كیانی بوونی ئینسان یان جه‌وهه‌ری ئینسان، به‌ ئه‌نجام ده‌گات. نه‌ك وه‌ك مه‌وجودێكی مه‌حكوم به‌ ژیان و دابونه‌ریت و یاساكانی به‌ ئه‌نجام ده‌گات. هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌ له‌و خودی بوونه‌ كه‌ ده‌وروبه‌ر و مێژوویه‌ك له‌ وه‌هم سنووره‌كانی كێشاوه‌، یاخیبوونێك وه‌ك كۆده‌تایه‌ك دژ به‌ شه‌پۆله‌ بێبه‌زه‌یه‌كانی په‌راوێزخستن و به‌ كۆیله‌كردن و فرێدانی بوون وه‌ك (كیانی بوون) و گیرۆده‌یی خولانه‌وه‌ له‌ ناو ژیانی ڕۆژانه‌دا و هه‌روه‌ها كاڵه‌یه‌كی مه‌حكوم به‌ ژیان له‌ یاساكانی ئه‌واندا بیر له‌ بوونی ئینسانی ده‌كاته‌وه‌. ئه‌وه‌ش ئه‌و پرۆژه‌ی دڵه‌ڕاوكێیه‌یه‌ كه‌ تیایدا (زمانی بوون).. (بوون، به‌ده‌ر له‌ هێزه‌ وه‌همیه‌كان مه‌وجوده‌كان، به‌ده‌ر له‌ گوناهه‌ ناڕه‌سه‌نه‌ وه‌همیه‌ مه‌وجوده‌كان)، به‌ده‌ر له‌مانه‌ ده‌كه‌وێته‌ خوێندنه‌وه‌ی خودی خۆی، ئه‌و خوێندنه‌وه‌یه‌ دڵه‌ڕاوكه‌ی بوونه‌ كه‌ ئینسان تیادا ڕاده‌چڵه‌كێت و مانده‌گرێت و دواییش ڕاده‌كات. دڵه‌ڕاوكه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنێت، زمانی ئاراس له‌ دڵه‌ڕاوكه‌ی بوونی خۆیدا وه‌ك شاعیرێك، هه‌وڵ ده‌دات له‌ ناو دڵه‌ڕاوكه‌ی خۆیدا بۆ جارێكیتر خۆی به‌رهه‌م بێنێته‌وه‌، دڵه‌ڕاوكه‌یه‌ك كه‌ له‌ ئاراسدا جگه‌ له‌ ئازار و جگه‌ له‌ ته‌نهایی و فرێدان و مه‌حكوم بوون به‌ توانه‌وه‌ و مردن، هیچ شتێكی تری بۆ نه‌هێشتۆته‌وه‌. دڵه‌ڕاوكه‌یه‌ك كه‌ ئه‌گه‌ر خودا تیایدا خاوه‌نی به‌ختیاری بێت و به‌ختیاری ببه‌خشێته‌وه‌، ئه‌وه‌ بێگومان له‌و ڕۆژه‌وه‌ی ئاراس له‌ دایك بووه‌ ئه‌و خودایه‌ ئاماده‌ نه‌بووه‌، هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر به‌ختیاریش خودا له‌ زیهنیدا به‌رهه‌م بهێنێت، ئه‌وه‌ دیسان ئه‌ویش ئاماده‌ نییه‌، ئه‌وه‌ش مانای وایه‌ ئاراس له‌ نێوان ئاماده‌نه‌بوونی خودا و به‌ختیاریدا، كه‌ هیچ كامێكیان ناتوانن خوێندنه‌وه‌ بۆ یه‌كتری بكه‌ن، ئه‌وه‌ ئه‌و دوا ئه‌نجامه‌یه‌ كه‌ شاعیر پێده‌گات، كه‌ پێویسته‌ ناو بوونه‌ زه‌یفه‌كه‌ی به‌جێبهێڵێت و بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناو بوونه‌ ڕه‌سه‌نه‌كه‌ی، له‌وێدا به‌ دوای خودا و به‌ختیاریدا بگه‌ڕێت، ئه‌وجاش هه‌وڵده‌دات له‌و بوونه‌ زه‌یفه‌ی ناوه‌وه‌ خۆی ڕزگار بكات، ئاراس لێره‌وه‌ به‌ دوای بووندا ده‌گه‌ڕێت، به‌ڵام ئه‌و به‌ دوای بوونه‌ ڕه‌سه‌نه‌كه‌ی خۆیدا ده‌گه‌ڕێت، هۆكاره‌كه‌شی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زه‌یفه‌كه‌ مه‌حكومی كردوه‌ به‌ قه‌باره‌یه‌كی ئیسفنجی بۆ هه‌ڵمژینی نه‌هامه‌تییه‌كان و بێ به‌هاییه‌كان له‌ نه‌بوونی وجودی خودا و به‌ختیاریدا. ئاراس له‌وێدا له‌ ناو بوونه‌ ڕه‌سه‌نه‌كه‌ی خۆیدا ده‌گه‌ڕێت، ماڵی ئه‌و وه‌ك هه‌موو شاعیرێكی شیعرنووس زمانه‌، به‌ڵام زمانی شیعری ئاراس زمانی بوونێكی ڕه‌سه‌نه‌، ئه‌و زمانه‌ی كه‌ مارتین هایدگر ته‌نیا به‌ زمانی شاعیر و ڕووناكبیرانی ده‌زانێت و به‌ موڵكی ئه‌وانی ده‌زانێت و به‌و زمانه‌ ده‌ڵێت ماڵی بوون و به‌م شێوه‌یه‌ باس له‌و زمانه‌ مه‌زنه‌ ده‌كات، هایدگر، ده‌رباره‌ی ئه‌و زمانه‌ وتویه‌تی: (زمان ماڵی (بوون)ه‌، ڕووناكبیران و شاعیران پاسه‌وانی به‌ ئاگای ئه‌و ماڵه‌ن، له‌ ئاگایی ئه‌واندا بریتییه‌ له‌ به‌ده‌ستخستن و به‌دیهێنانی دیارده‌ی بوونی ئه‌وان كه‌ به‌ هۆی زمانه‌وه‌ له‌ قسه‌كانیاندا ده‌ریده‌بڕن و به‌ هۆی زمانه‌وه‌ هه‌ڵیده‌گرن و ده‌یپارێزن.) ته‌ماشا، هایدگه‌ر ده‌ڵێت ڕووناكبیران و شاعیران، كه‌واته‌، زمانی قسه‌كردن و زمانی شیعر نووسین و زمانی بیركردنه‌وه‌ی ڕووناكبیران و شاعیرانی داهێنه‌ر جیاوازه‌ له‌ زمانی ڕۆژانه‌ی قسه‌ كردن. یان له‌و شاعیر و به‌ ناو ڕووناكبیرانه‌ی كه‌ هه‌ر په‌له‌ قاژێ له‌ ناو بوونه‌ زه‌یفه‌كه‌ی خۆیاندا ده‌كه‌ن! چونكه‌ ناتوانن خۆیان تووشی دڵه‌ڕاوكه‌ بكه‌ن! په‌له‌قاژێكردن، دڵه‌ڕاوكه‌ بوون به‌رهه‌م ناهێنێت، چونكه‌ تێرامان تیایدا ئاماده‌ نییه‌!
ئاراس له‌وێوه‌، له‌ ناو ئه‌و( زمان)ه‌وه‌،له‌ بوونه‌ ڕه‌سه‌نه‌كه‌ی خۆیدا، له‌وێوه‌ له‌ ناو ئه‌و ماڵه‌وه‌ كه‌ له‌ بناغه‌دا هی خۆیه‌تی له‌ كاتی گه‌ڕان به‌ دوای خوا و به‌ختیاره‌كاندا. هیچ شتێك له‌و دوو شته‌ و هیچ شتێكێش له‌ لێكچوونه‌كایان نادۆزێته‌وه‌، به‌ڵام هه‌ر له‌و گه‌ڕانه‌ به‌رده‌وامه‌دا دواینجار مردن ده‌دۆزێته‌وه‌. مردنێك كه‌ له‌وه‌ته‌ی هه‌یه‌ و هه‌ر ئه‌و ڕۆژه‌ی ئاراس له‌ دایك بوه‌، وه‌ك چۆن له‌ گه‌ڵ هه‌موو كه‌سێكیتردا له‌ دایك ده‌بێت، هه‌ر ئاواش له‌ گه‌ڵ ئاراسدا له‌ دایك بوه‌.. ئه‌و مردنه‌ كه‌ كۆتایی به‌ ئاراس و به‌ هه‌موو ئینسانێك ده‌هێنێت، بوون ده‌كات به‌ عه‌ده‌م،به‌ڵام نه‌ ئاراس و نه‌ كه‌سێكیتریش نایبینێت، هیچ نیه‌و له‌ هه‌مانكاتیشدا هه‌یه‌، دیار نیه‌وكه‌چی له‌ ناوماندا ده‌ژی.. شاعیر له‌وێدا تووشی غوربه‌ت ده‌بێت و له‌وێدا بوونه‌ ڕه‌سه‌نه‌كه‌ی بڕیارده‌دات، كه‌ عه‌رشێك بۆ ئه‌و غوربه‌ته‌ دابمه‌زرێنێت، ناوی ده‌نێت،عه‌رشی غوربه‌تی من، له‌وێدا ئازادیه‌ داگیركراوه‌كه‌ی به‌ ده‌ست دێنێته‌وه‌!
هیچ كام له‌ فه‌یله‌سوفه‌كان له‌ مێژووی كۆن و نوێدا وه‌ك مارتین هایدگه‌ر، نه‌یتوانیوه‌ وێنه‌یه‌كی زیندوو بدات به‌ مردن، مردن لای هایدگه‌ر، هه‌میشه‌ زیندووه‌، هایدگه‌ر له‌ شیكردنه‌وه‌ ئه‌نتۆلۆجیه‌كاندا باس له‌ ئاماده‌یی مردن ده‌كات. گۆرانی بۆ مردن ده‌ڵیت، به‌ جۆرێكیتر له‌و جۆره‌ی له‌ سه‌ری ئێمه‌دایه‌ میتافیزیق مردن وێنه‌ ده‌كات، ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هایدگه‌ر له‌ نێوان چه‌نده‌ها جۆری بیركردنه‌وه‌ی فه‌لسه‌فه‌یدا، په‌رده‌ له‌ سه‌ر میتافیزقیه‌ت ده‌رباره‌ی مردن لاده‌دات و ڕاستییه‌كانمان بۆ ڕوون ده‌كاته‌وه‌، به‌ مانا هایدگه‌ر مردن هه‌ر وه‌ك بوونێكی ته‌نیا فینۆمینولوجی ڕه‌تده‌كاته‌وه‌، مردن لای هایدگه‌ر ئه‌و هێزه‌یه‌ كه‌ هه‌موو كات ‌هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ژیانی ئینسان ده‌كات، هه‌ر ئه‌و هه‌ڕه‌شه‌یه‌شه‌ ده‌بێته‌ هۆی له‌ دایكبوونی دڵه‌ڕاوكێ، به‌ڵام دڵه‌ڕاوكه‌ی هایدگه‌ری له‌ دڵه‌ ڕاوكه‌ی كیكگارد ناچێت كه‌ دڵه‌ڕاوكێ ده‌به‌ستێته‌وه‌ به‌ بابه‌تی گوناهه‌ ڕه‌سه‌نه‌ وه‌همیه‌كانه‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی دڵه‌ڕاوكێ لاهوتی بێت له‌ فه‌لسه‌فه‌ی وجودا، به‌ڵكو دڵه‌ڕاوكه‌ی هایدگه‌ر په‌یوه‌نده‌ به‌ تێگه‌یشتنی جۆرێك له‌ دنیابینی عیلمانی پوخت، كه‌ بریتییه‌ له‌ دڵه‌ڕاوكه‌ی مردن كه‌ له‌چوارچێوه‌ی بوونی ئینساندا له‌ ڕێگایه‌كی عه‌قڵانیدا كه‌ ڕۆچۆته‌ ناو وجوده‌وه‌. ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌، كاتێك كه‌ ئینسان بیرله‌وه‌ده‌كاته‌وه‌ كه‌ توانای مردنی له‌ كیس بچێت و بیری لێنه‌كاته‌وه‌، ئه‌وه‌ مانای ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت، كه‌ ئینسان ته‌واوی توانای بوونی خۆی له‌ ده‌ست داوه‌. مردن به‌ بۆچوونی هایدگه‌ر دیارده‌یه‌كی بیولۆجی نییه‌ تا هۆكاره‌كانی دیاری بكرێت، به‌ڵكو تاقیكردنه‌وه‌یه‌كه‌ی زیندووه‌ و خودییه‌ و له‌ ناو ئینسان خۆیدا به‌ ڕێوه‌ ده‌چێت.

عه‌رشی غوربه‌تی ئاراس
(ده‌ترسم پیریش بببینم
ڕۆژێ نه‌یه‌ت
مه‌رگ تیایدا یه‌خه‌م بگرێت!
كه‌ی دێ؟ كه‌ی دێ؟
مه‌رگ كه‌ی دێ؟
مه‌رگێ ده‌مه‌ و شه‌فه‌قێكی باراناوی
مه‌رگێ تاسوی جه‌سته‌ی من بێ!
مه‌رگێ بێده‌نگ
كێشم بكات بۆ هه‌ناوی) حه‌سره‌ت ل12.
ته‌ماشا، چۆن گوێمان له‌ خۆزگه‌ پڕ له‌ سۆز و سۆزدارییه‌كه‌ی ئاراس ده‌بێت بۆ باوه‌شی مردن، كاتێك كه‌ مردن بانگ ده‌كاته‌ ناو هه‌ناوی خۆیه‌وه‌، تا ئاهه‌نگێك له‌ خۆشبه‌ختی پێكه‌وه‌ نساز بده‌ن. له‌ عه‌رشی غوربه‌ته‌وه‌ بانگی مه‌رگ ده‌كات، ته‌ماشا ئه‌و بانگردنه‌، خاڵی ده‌سپێكردنی قۆناغی یه‌كه‌می سۆزدارییه‌ له‌ گه‌ڵ مردن، كه‌ ئاراس بڕیاریداوه‌ له‌ گه‌ڵ مردندا له‌ عه‌رشی غوربه‌تی خۆیدا بیكات زه‌ماوندی ئازادی ساز بكات، ئه‌وه‌ خاڵی ده‌سپێكردنی زمانی بوونه‌ ڕه‌سه‌نه‌كه‌ی ئاراسه‌ وه‌ك بوون، به‌ڵام بانگی مردن ناكات. بۆ ئه‌وه‌ی داوای لێبكات كه‌ له‌ خۆكوشتندا یارمه‌تی بدات! یان تا مردن ڕێگایه‌كی گونجاوی بۆ بدۆزێته‌وه‌ تا بێ له‌ ئازار ڕزگاری بێت، نا. به‌ڵكو بۆ ئه‌وه‌ بانگی ده‌كات تا ئازادیه‌ زه‌وتكراوه‌كه‌ی خۆی له‌ ناو ئه‌ودا بدۆزێته‌وه‌، تا بتوانێت له‌ ژیان به‌رده‌وام بێت، كاتێك سارته‌ر وته‌نی ( مردن و ژیان، دوو دیوی یه‌ك كه‌ون) ده‌بن، زمانی شیعر زه‌ماوه‌ندێكێك ساز ده‌كات، كه‌ تیایدا ئازار له‌ ئاخ و ناڵه‌ و فرێدان و په‌راوێزخستنه‌وه‌، ده‌بێت به‌ چێژێك، ده‌بێت به‌ مۆسیقایه‌ك بۆ سه‌ماكردن له‌گه‌ڵ ژیاندا، به‌ڵام سه‌مایه‌ك له‌ باوه‌شی مردندا.
دواجاریش ئه‌م هه‌ڵبژارده‌یه‌ی ئاراس، مردن وه‌كو دێرینترین هاوڕێی ژیانی خۆی ده‌یبینێت، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لای، وه‌ك پێویستیه‌ك بۆ ژیان، وه‌ك پێویستیه‌ك بۆ هاوكێشه‌ی ژیان. بوون و نه‌بوون. ئه‌و ده‌زانێت كه‌ مردنی ئه‌و هه‌ر ئه‌و ڕۆژه‌ له‌ دایك بووه‌ كه‌ ئه‌و تیایدا له‌ دایك بووه‌. یان مردنی من و تۆ و هی ئه‌وانی تریش هه‌ر ئه‌و ڕۆژه‌ له‌ دایك بووه‌، كه‌ هه‌موومان تیایدا له‌ دایك بووین.. ئه‌وه‌ ئه‌و ڕۆژه‌یه‌، كه‌ نه‌ خودا و نه‌ به‌ختیاری له‌وێنده‌رێ نه‌بوون، به‌ڵكو هه‌ر مردن له‌وێ بوو، وه‌ك هایدگه‌ر پێی وایه‌ كه‌ مردن له‌ ناو بوونی ئێمه‌ هه‌مووماندا خۆی حه‌شار داوه‌ به‌ڵام وه‌ك نهێنییه‌ك، هه‌ر له‌ به‌ر ئه‌وه‌یه‌، به‌ تاسه‌وه‌ بانگی ده‌كات، ئه‌و ده‌زانێت كه‌ ڕۆژێك له‌ ڕۆژان له‌ ناو بوونی خۆیدا له‌گه‌ڵ ئه‌و هاوڕێ نادیاره‌ نه‌بینراوه‌دا، ته‌نیا بۆ چركه‌ ساتێك له‌ ژوانێكدا به‌ یه‌ك ده‌گه‌ن و ئاراس له‌وێدا له‌ ناو ئه‌و ئازارانه‌دا بێ ئه‌وه‌ی ویستبێتی و ئاواتی پێ خواستبێت. ڕۆژانه‌ ده‌یان جار ته‌زیوه‌ و مردووه‌ و زیندۆبۆته‌وه‌.. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌، پێش ئه‌و ژوانه‌ كه‌ هه‌موو چركه‌ ساتێك ئاماده‌یه‌، خۆی ده‌سپێشخه‌ری ده‌كات و بانگ له‌ مردن ده‌كات و زۆر به‌ سۆزدارییه‌وه‌ داوه‌تی ده‌كاته‌ ناو عه‌رشی غوربه‌ته‌كه‌ی خۆیه‌وه‌، تا پێكه‌وه‌ ببنه‌ سۆزداری یه‌كدی، ئه‌وه‌ ئه‌و سۆزدارییه‌یه‌ كه‌ حه‌سره‌ته‌كانی شاعیر، له‌ ناو عه‌رشی غوربه‌تدا بۆ ئه‌به‌دیه‌ت به‌ڕێوه‌ی ده‌بات، ئه‌وه‌ش ئه‌و پرسیاره‌یه‌، كه‌ هه‌ر یه‌كێك له‌ ئێمه‌ له‌ خۆی ده‌كات، ئایا بۆچی و به‌ ته‌مای چی ئه‌م شاعیره‌ ئه‌و سۆزدارییه‌ داده‌مه‌زرێنێت؟ وه‌ڵامه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌، ئاراس له‌و ڕۆژه‌وه‌ی له‌ دایك بووه‌، به‌دوای خودا و به‌ختیاریدا ده‌گه‌ڕێت، نایدۆزێته‌وه‌، ئه‌وان بوون به‌ دوو وه‌هم، به‌ڵام مردن ڕاستییه‌كه‌، ئه‌وه‌تا له‌ ناو خۆیدایه‌، به‌شی دووهه‌می خۆیه‌تی و هه‌ردوولایان له‌ ناو یه‌كتریدا ده‌ژین، هه‌ر له‌ به‌ر ئه‌وه‌یه‌ بانگی ده‌كاته‌ عه‌رشه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌، تا سۆزداری له‌گه‌ڵ بكات. ئازار هه‌میشه‌ له‌ ماڵی زمانی شاعیران و ڕووناكبیراندا، ماڵێكه‌ بۆ به‌رهه‌مهێنانی چێژ و به‌رده‌وامی.

(شه‌وانی من گیرخواردن و
ڕێ وونبونی نێو ئه‌شكه‌وته‌!
شه‌وانی من دۆزه‌خێكی بێ سره‌وته‌
ناڵه‌م وه‌كو لوره‌ی گورگی
قه‌راغ شاره‌!
شه‌وانی من ویستگه‌یه‌كی پڕ ئازاره‌!
من به‌ ڕۆژیش دارێك، ماڵێك نیشانه‌مه‌.
تا خانوه‌كه‌م لێ تێكنه‌چێ!
كێ ئه‌وه‌نده‌ كۆڵه‌واره‌؟!) حه‌سره‌ت ل20.
ئاراس، بوونێكه‌ له‌ ئازار و ته‌نیایی. بوونێكه‌ كه‌ له‌ ته‌نیایی خۆیدا په‌ نا ده‌باته‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌م بنێت به‌ ئازاره‌كانییه‌وه‌. به‌ هیوای كه‌م بونه‌وه‌یان ده‌یانخواته‌وه‌. به‌و جۆره‌ش ئازاره‌كان له‌ ناوه‌وه‌ زیاد ده‌كه‌ن و كه‌ڵه‌كه‌ ده‌بن و له‌ هه‌مان كاتدا له‌ ده‌ره‌وه‌ زاوزێ ده‌كه‌ن. هه‌ر ڕۆژه‌و به‌ ده‌موچاوێكی نوێوه‌ دێنه‌ بوونی ئینسانه‌وه‌، هه‌ر له‌ به‌ر ئه‌وه‌ له‌ تاوا. چونكه‌ ئازار كۆتایی نایه‌ت، ته‌نیایی به‌رده‌وام ئازار به‌رهه‌م دێنێت، ئازار دوایی نایه‌ت، خواو به‌ختیاریش كۆچیان كردووه‌ و ناگه‌ڕێنه‌وه‌. هه‌ر له‌ تاوا. ده‌رگای عه‌رشی غوربه‌ته‌كه‌ی خۆی بۆ سۆزداری له‌گه‌ڵ مردن به‌ ڕووی مه‌رگدا ده‌كاته‌وه‌، ده‌یه‌وێت. هه‌موو ئه‌و شه‌وه‌ تاریكه‌ ئه‌شكه‌وتیانه‌ی گیرخواردن و ڕێیه‌ وونبوونه‌كان، به‌ سه‌ر ته‌واوی ئازاره‌كاندا بڕوخێنێت و هه‌موو دۆزه‌خه‌ به‌رده‌وام داگیرساوه‌كان بكوژێنێته‌وه‌. بۆ ئه‌وه‌ی ڕیگایه‌ك بۆ ڕاكردن بكاته‌وه‌، به‌ ڕاستییه‌كانی بوونه‌ ڕه‌سه‌نه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ ڕاده‌كاته‌ ناوعه‌رشی غوربه‌ته‌وه‌، هه‌وڵده‌دات ناوناونیشانی خۆی بدۆزێته‌وه‌. تا له‌وێ، له‌ گه‌ڵ هاوڕێ ڕاستییه‌ هه‌میشه‌یه‌كه‌ی، سۆزداری بكات! ئه‌و ڕاكردنه‌، ڕاكردن نییه‌ له‌ بوون، به‌ڵكو ڕاكردنه‌ به‌ بوون و نه‌بوونه‌وه‌، به‌ بوونه‌ ڕه‌سه‌نه‌كه‌وه‌ تا له‌ چنگی بوونه‌ ناڕه‌سه‌نه‌كه‌ ئازادی بكات، هه‌روه‌هاش به‌ ژیان و به‌ مردنه‌وه‌. ئه‌و هیچ شتێك له‌ گه‌ڵ خۆی نابات، ته‌نیا دوو شت نه‌بێت، كه‌ ئه‌وانیش موڵكی خودی خۆین و هی كه‌سی تر نین. ئه‌و دووشته‌ش، ژیان و مردنه‌. ئه‌و له‌و كاته‌دا كه‌ ژیان به‌ موڵكی خۆی ده‌زانێت، هه‌ر له‌و كاته‌شدا مردن به‌ موڵكی خودی خۆی ده‌زانێت، چونكه‌ به‌شێكه‌ له‌و، ژیان و مردن دوانه‌یه‌كن، به‌ ڕۆژێك و به‌ سكێك له‌ دایك بوون! ئیتر ڕێگا به‌ داگیركردنی بوونی خۆی نادات له‌ لایه‌ن هێزه‌ وه‌همیه‌كانه‌وه‌. به‌ چ ڕێگایه‌ك ژیانی ڕزگار ده‌كات. هه‌ر ئاواش به‌و ڕێگایه‌، نه‌بوونیشی/عه‌ده‌میشی، ڕزگار ده‌كات. ده‌گه‌ڕیته‌وه‌ بۆ بوونه‌ ڕه‌سه‌نه‌كه‌ی خۆی، له‌وێدا له‌گه‌ڵ عه‌ده‌می خۆیدا ده‌كه‌وێته‌ دڵداری و سه‌ماكردن له‌ ناو عه‌رشی خۆیدا. ئه‌وه‌ش گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ شكۆمه‌ندیه‌كانی ئینسان، به‌ بوون و نه‌بوونه‌وه‌/به‌ وجود و عه‌ده‌مه‌وه‌). كه‌واته‌ ئاراس عه‌زیز عه‌بدولكه‌ریم له‌ كۆمه‌ڵه‌ شیعری (حه‌سره‌ت)دا، ڕێگایه‌كی تازه‌ بۆ ژیان ده‌دۆزێته‌وه‌، ڕێگایه‌ك له‌ ناو بوونی خۆیدا، له‌گه‌ڵ نیوه‌ی دوهه‌می خۆیدا، ئه‌و ڕێگایه‌ش هه‌ر له‌ زمانی شیعر و زمانی ڕووناكبیراندایه‌، ئه‌وه‌ش له‌گه‌ڵ مه‌به‌ستی هایدگه‌ر كه‌ ده‌ڵێت (زمان، ماڵی بوونه‌) دا ده‌قاو ده‌ق یه‌كده‌گرێته‌وه‌، ئه‌وه‌تا زمانی شیعر لای ئاراس ڕێگایه‌ك بۆ به‌ ده‌ستهێنانی ئازادی له‌ په‌یوه‌ندیه‌كی سۆزداریدا له‌ باوه‌شی مردندا، ده‌دۆزێته‌وه‌ ئه‌وه‌ش ئه‌و وێستگه‌ مه‌زنه‌یه‌ كه‌ زمان پێی ده‌گات. له‌ پێناوی حه‌وانه‌وه‌ و ئارامی و دوایش مسۆگه‌ركردنی نه‌مری وه‌ك ئینسانێك وه‌ك ناونیشانی بوونێك. وه‌ك شاعیرێك كه‌ له‌ به‌رزیدا ده‌مرێت، به‌ڵام ئه‌و كاته‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ ئازادیدا گۆڕانی ده‌ڵێت! (به‌رز بمبینی!)! ته‌ماشا ئاراس ده‌ڵێت:

(ئێوارانێ هه‌ست به‌ پیربوونی خۆم ده‌كه‌م!
له‌م كونجه‌دا
هه‌ڵئه‌تروشكێم به‌ خه‌مگینی!
ئه‌ی له‌و داخه‌! ته‌مه‌ن ده‌ڕواو،
هه‌ر ناگه‌مه‌ به‌رزاییه‌ك،
دوور بتبینم!
به‌رز بمبینی!) حه‌سره‌ت ل16

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

وشه‌ داتاشین و واتا هه‌ڵپاچین نا..گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ره‌سه‌نایه‌تی

ئەحمەد حسێن ئەحمەد ئێمه‌ هه‌ر به‌ گوێگرتن و بێده‌نگبوون به‌رامبه‌ر ...