سەرەکی » وتار » ئەكرەم میهرداد » سەروەریی و سەربەخۆیی نەتەوەیی

سەروەریی و سەربەخۆیی نەتەوەیی

ئه‌کره‌م میهرداد

سەروەری و سەربەخۆیی نەتەوەیی توانا و هەوڵ و بیركردنەوەی هەر نەتەوەیەكە بۆ رزگاری و جیابوونەوەی لە دەوڵەتی داگیركار یان دابەشكار و شێوازی ئەو نەتەوەیە بۆ دیاریكردنی دەسەڵاتی دڵخوازی خۆی. لە یەكەمین بەڵگەنامەكانی ماف و ئازادییەكانی مرۆڤی هەردوو شۆڕشی ئەمریكا و فەرەنسا مافی نەتەوەكان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان بە سروشتی و پیرۆز و هەق ناوبراوە. لە بەڵگەنامەی مافەكانی مرۆڤی شۆڕشی فەرەنسی ساڵی 1793 دا هاتووە: (( هەر نەتەوەیەك پێوانەی خاكەكەی یان ژمارەی دانیشتوانی هەرچەند بێت، مافی ئەو نەتەوەیە بۆ سەروەری و سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتی دڵخوازی خۆی سروشتی و پیرۆز و بەرهەقە))1 سەروەری و سەربەخۆییش لە دوو پرسی گرنگدا جێبەجێ دەبن، كە یەكەمیان نیشتمان و وڵاتی سەربەخۆیە و ئەوی دیكەشیان دەسەڵاتی سەروەرە لە چوارچێوەی ئەو نیشتمانەدا.
خاك یان زێد ئەو سەرزەمینە و ناوچەی مێژووی ژیانی ئەو كۆمەڵەیە كە خۆیان بە نەتەوەیەكی جیاواز و سەربەخۆ لە نەتەوە، نەژادەكانی دیكە دەزانن. پابەندی نەتەوایەتی بۆ خاك و زێد زۆربەی جارەكان وا لێكدەدرێتەوە كە ئەو خاكە لە خاوەندارێتی ئەو نەتەوەیەدایە یان زۆر جار دەسەڵاتەكان وا دەنوێنن كە خاوەنداری مێژوویی ئەو خاك و ناوچەیەن. پرسی نەتەوایەتی بۆ خاوەندارێتی لە زێد و خاك بە سەرەتایی ترین و مێژووییترین شێوازەكانی نەتەوایەتی دادەنرێت و ئەمەش لەگەڵ خودان بوون لە نەژاد و فەرهەنگ و مێژوو بە یەكەمین هەوڵەكان دادەنرێن بۆ سەروەری و سەربەخۆیی نەتەوەكان یان جیابوونەوەی ئەو نەتەوە و نەژادانەی كە پێشتر پێكەوە ژیاون. قۆناغی گەشانەوەی ناسیۆنالیزمی نەتەوەیی كاتێك دەردەكەوێت كە ئەو كۆمەڵە خەڵكەی خۆیان بە نەتەوەیەكی جیاواز و سەربەخۆ دەزانن كە خوازیاری بەدەستهێنانی دەوڵەت و نیشتمانی سەربەخۆ و (ئازاد) بن. پابەندی ئەو بیركردنەوە نەتەوەییە بەو خاك و زێدەوە توخمی سەرەكی یان ناوەندی لە پێكهاتەی ناسنامەی نەتەوەییدا دروست دەكات كە هەندێكجار داوای گەڕانەوەی ئەو خەڵك و ناوچانەش دەكەن كە وەكو بەشێك لە خۆیانی دەزانن.
پەیوەندییەكانی سەروەری و سەربەخۆیی لەگەڵ نەتەوایەتیدا لە هەوڵی ئەو كۆمەڵ و نەتەوەیەدا چڕ دەبێتەوە كە دەیەوێت دەوڵەتی نەتەوەیی یان نیشتمانی خۆی دروست بكات، یان ئەگەر پێشتر دەوڵەتیان هەبووبێت ئەوا دەیانەوێت سنوور و پێكهاتەكانی ئەو دەوڵەتە لەگەڵ هەلومەرجی سەروەری و سەربەخۆیی نەتەوەیی خۆیان هاوتا و هاوئاهەنگ بكەن. ئەم پرسەش پایە سەرەكیەكانی دیكەی ناسیۆنالیزم دروست دەكات و دەیكات بە هێزێكی گرنگ و زیندووی كۆكردنەوەی خەڵك لە دەوری ئەو سیاسەت و دەسەڵات و سەركردایەتیە نەتەوەییە. بەڵام هەندێك كاتیش بە ناوی دەسەڵاتی سەروەر و سەربەخۆ بۆ پاراستنی یەكێتی خاكی ئەو نەتەوە و وڵاتە ستەم و چەوسانەوەی زۆر لە نەژاد و پێكهاتە و نەتەوەكانی دیكەش كراوە و هەتا ئەو رادەیەی كە توانەوی ئەوانی دیكە لە بۆتەی نەتەوەی دەسەڵاتداردا كراوەتە سیاسەت و پەیڕەوی سەرەكی ئەو دەوڵەتە دیاریكراوە، واتە سەروەری و سەربەخۆیی نەتەوەی باڵادەست رێگر و پێشێلكارە بۆ سەروەری و سەربەخۆیی نەتەوەكانی دیكە، كە ئەمەش لەگەڵ هەموو رێبازەكانی مافی مرۆڤ و لیبرالیزم و دیموكراسی و ماركسیزمدا ناگونجێ، چونكە هەموویان لە روانگەی سەروەری و سەربەخۆیی مرۆڤەوە پرسی نەتەوایەتیان باس و لێكۆڵینەوە كردووە. پرانسیپی ماف و ئازادییەكانی مرۆڤ لە سەردەمی مۆدێرن چوارچێوەی گشتیە بۆ سەروەری و سەربەخۆیی تاك و كۆمەڵەكان بۆ دیاریكردنی چارەنووسی خۆیان. دوایین سەنگەری نەتەوەكانیش بۆ پاراستنی ناسنامە و پێكهاتەكانی خۆیان لە زمان و خاكدا خۆی دەبینێتەوە كە نەتەوە ژێردەستەكان بتوانن یان توانیویانە زمان و خاكی خۆیان بپارێزن و هێشتا لە ناو ئەو خاك و زمانەدا بژین، بۆیە ئەم پرسەش باسدەكەین چونكە لە مێژوودا زۆر نەژاد و نەتەوە هەن كە تەنانەت زمان و خاكی خۆشیان بۆ نەپارێزراوە. سەرەتای سەروەری و سەربەخۆیی هەر نەتەوەیەكیش بێگومان لە زمان و خاكەوە دەستپێدەكات بەرەو سیاسەت و دەسەڵات و ئازادی و فەرهەنگ و ئابووری هاوبەش، واتە پێكەوە بەستنی هەموو توخمەكانی نەتەوایەتی لە جەستەی سەروەری و سەربەخۆییدا.

ناسیۆنالیزمی جوداخواز
پرسی سەروەری و سەربەخۆیی لە ناسیۆنالیزمدا بەو شیكردنەوە و ریزبەندییەی كە ((نووسەری ناودار و مێژوونووسی ئینگلیزی (ئەریك هوبزباوم) باسیكردووە، دەكەوێتە شەپۆلی دووەمی مێژووی ناسیۆنالیزمەوە كە لە كۆتایی سەدەی نۆزدە و سەرەتای سەدەی بیست لە ئەوروپای ناوەڕاست و خۆرهەڵات روویاندا و بە (ناسیۆنالیزمی جوداخواز) یان سەربەخۆخواز ناویان دەهێنێت. چونكە دەوڵەتەكانی پێشوو دابەش دەكەن بۆ قەوارەی نەتەوەیی و نەژادی بچووكتر، هەروەكو ئەوەی لە ئیمپراتۆریای نەمسا ، مەجەر، روسیا، و هەندێك بەشی ئیمپراتۆریای عوسمانی روویاندا. شەپۆلی یەكەمی ناسیۆنالیزم، كەهۆبزباوم بە ((ناسیۆنالیزمی یەكێتی خواز)) ناویان دەهێنێت و لە مێژووشدا بە ناسیۆنالیزمی سیاسی ناسراون، گروپە نەتەوەیی و نەژادیە بچوكەكان لە دەوڵەتی نیشتمانی فراوان و گەورەدا كۆدەكاتەوە، هەروەكو چۆن لە فەرەنسا و بەریتانیا و ئیتاڵیا روویاندا. هۆبزباوم ناسیۆنالیزمی یەكێتی خواز بە (( ناسیۆنالیوم لە سەرەوە)) واتە لەلایەن دەوڵەتەوە باسدەكات و ناسیۆنالیزمی جودایی و سەربەخۆ خوازیش بە ((ناسیۆنالیزم لە خوارەوە)) دەناسێنێت كە هەوڵی خەڵك و بزاڤەكانە بۆ جیابوونەوە لە دەوڵەتی پێشووی داگیركار یان دابەشكار یان هەر ناوێكی دیكەی هەبێت بۆ نموونە دەوڵەت و ئیمپراتۆریای مێژوویی و كۆن))2.
ناسیۆنالیزمی سەروەری و سەربەخۆیی خواز كە بە شێوەی سەرەكی دەیانەوێت لە دەوڵەتی ناسیۆنالیستی یەكێتی خواز یان لە راستیدا داگیركار و دابەشكار بەتایبەتی لەم سەردەمەدا، واتا دوای پەیدابوونی شەپۆلی دووەم هەتا ئێستا جیاببنەوە و پشتیوانی خەڵك و سیاسەت و هەموو ئەو بونیادانه‌ی كە هاوبەشن لە بزووتنەوەی رزگاری و سەبەخۆیی خوازدا. ئەم پرسە ئێستا شێوازی سەرەكی ناسیۆنالیزم و هەر نەتەوەیەك بەم ئاڕاستەیەدا كار نەكات، بێگومان بە زیانی سەروەری و سەربەخۆیی نەتەوەیی خۆی دەبێت. لەدوای پەیدابوونی دەوڵەتی نەتەوە لە ئەوروپای ناوەڕاست و ئەوروپای رۆژهەڵات و بزووتنەوە نەتەوەییەكانی ئاسیا، ئەفریقا و خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و پاشان لە ئەمریكا و ئەمریكای لاتین و تەنانەت لە ئەوروپای خۆرئاواش ئیدی پرسی سەروەری و سەربەخۆیی دەبێتە ئامانجی سەرەكی نەتەوایەتی، واتا ئێستا كە باسی نەتەوایەتی دەكرێت یەكسەر هۆش و بیری هەمووان بەرەو سەروەری و سەربەخۆیی نەتەوەكان یان دەوڵەتەكان یان بزووتنەوە رزگاریخوازەكان دەچێت. تەنانەت هەموو بزووتنەوە نەتەوەیی یەكان، هەموو دەوڵەت و وڵاتەكانیش لە چوارچێوەی سەروەری و سەربەخۆییدا پێكهاتەكانی دیكەی نەتەوایەتیان پاراستووە یان دەیانەوێت بیپارێزن، كە ئەوانیش خاك، زمان، فەرهەنگ، مێژوو،پێكەوەژیان. سەرئەنجام دەبێت ئەوەمان بیرنەچێت كە دەسەڵات و دەوڵەتی سەروەر و سەربەخۆ باشترین و پارێزراوترین ئۆرگانی مانەوە و پاراستنی سەروەری و سەربەخۆیی هەر نەتەوەیەكە.
ئەو دەوڵەت و وڵات و بزاڤانەی كە لەسەر بناغەی سەروەری و سەربەخۆیی دروست بوون و هەوڵ دەدەن لەو دەوڵەت و وڵات و بزاڤانەی كە نامۆن بەم پرسانە جێگیرتر و ئارامتربن و زووتریش پرسەكانی نەتەوە و نەتەوایەتیان چارەسەر بوون، بە پێچەوانەشەوە ئەو نەتەوە و دەوڵەت و وڵاتانەی لەم پرسانە دوور یان نەیارن زۆربەی كاتەكان لە پشێوی و ناجێگیری و نائارامیدا دەژین. پەیوەندی نێوان سەروەری و سەربەخۆیی لەگەڵ پرسی نەتەوە و دەوڵەتەكاندا بە چوار شێواز دەركەوتوون یان مامەڵەیان لەگەڵ كراوە: یەكەم، دەوڵەتی هاووڵاتی و هاونیشتمانیە، كە دەوڵەت لەسەر بنەمای نەتەوە دروست نەبووە، بەڵكو لەسەر بنەمای دیموكراسی و هاووڵاتی دروست بوون، بەڵام سەروەری و سەربەخۆیی ناسنامە و پێكهاتە و نەژادەكان بەپێی بنەماكانی ماف و ئازادییەكانی مرۆڤ پارێزراون. هەر سێ دەوڵەتە گەورە و كۆنەكەی مۆدێرنیزمی سیاسی و دیموكراسی (بەریتانیا، ئەمریكا و فەرەنسا) بەم شێوەیە پرسی سەروەری و سەربەخۆیی نەتەوە و نەژاد و ناسنامەكانیان چارەسەر كردووە، ئەگەرچی لەوانیشدا هێشتا هەندێك پێكهاتە و ناسنامە هەن كە داوای مافی زیاتر یان سەروەری و سەربەخۆیی زیاتر دەكەن.

هاوتا و یەكسانە
دووەم، دەوڵەتی نەتەوە، واتە ئەو دەوڵەتانەی كە سنوورەكانی دەوڵەتی مۆدێرن و رەوشی نەتەوایەتیان هاوتا و یەكسانە، یان ئەو دەوڵەتانەی یەك نەتەوەیان تیادا دەژی. لێرەدا پرسی سەروەری و سەربەخۆیی لە رەوشی نەتەوایەتیدا چارەسەرێكی ئاسان و بێ كێشە كراوە و ئەو نەتەوەیە لەسەر خاك و نیشتمانی خۆی بەتەواوی سەروەر و سەربەخۆیە مادام نەتەوە و نەژادی دیكەشیان لەگەڵ ناژی، بێگومان پرسەكەیان ئاسانە.
سێیەم، نەتەوەی دەوڵەت لەو دەوڵەتانەدا دەبێت كە یان مێژووین وەكو (ئێران و توركیا) یان دەستكردی ئیمپریالیزمی سەدەی بیستن وەكو (عیراق و سوریا) دەوڵەتەكەیان هەیە و دێن بە زۆر نەتەوەی بۆ دروست دەكەن یان بۆی دادەتاشن و لە رێگای توانەوەی نەتەوە و ناسنامەكانی دیكە لە بۆتەی نەتەوەیی دەسەڵاتداردا پێشێلی ماف و ئازادییەكانی ئەو نەتەوە و ناسنامانە دەكەن. بەشێكی زۆری جیهانی دواكەوتوو یان نادیموكرات و ئازاد بەم شێوەیە چارەسەری پرسی نەتەوایەتیان كردووە، واتە لەسەر حسابی ماف و ئازادییەكانی چەوساوەكان نەتەوەی باڵادەست سەروەری و سەربەخۆیی خۆیان بەڕێوەدەبەن. ئەم مۆدێلە لە دەوڵەت (نەتەوەی دەوڵەت) هەمیشە لە قەیران و ناجێگیری و جەنگ و توندوتیژیدا دەژین و ئەزموونی نەتەوەی داگیركراو و دابەشكراوی كورد لەسەر دەستی دەوڵەتانی توركیا و ئێران و عیراق و سوریا بە باشی ئەم هەلومەرجە بەیان دەكات، لەو وڵاتانەدا نە كورد توایەوە و نە نەتەوەكانی خۆشیان حەسانەوە.
چوارەم، نەتەوەی بێدەوڵەت هەموولایەك و تەنانەت داگیركەرانیش دان بەوەدا دەنێن كە كورد نەتەوەیەكی سەربەخۆ لە تورك و فارس و عەرەب، بەڵام چونكە دەوڵەتی نیە و خاوەنی دەسەڵاتی سیاسی خۆی نیە، هەر بۆیە سەروەر نیە. هێشتا هەندێك نەتەوە هەن كە خاوەنی سەروەری و سەربەخۆیی خۆیان نین، چونكە دەوڵەتیان نیە، یان لەو دەوڵەتانەدا دەژین كە لەسەر بنەمای چەوسانەوە و توانەوەی نەتەوە ژێردەستەكان دروستكراون. سەرئەنجام بۆمان دەردەكەوێت كە پرسی سەروەری و سەربەخۆیی نەتەوەكان تەنیا بە دوو رێگا چارەسەر دەبێت، یان بەهۆی دەوڵەتی هاووڵاتی و هاونیشتمانی دەبێت لەو وڵاتانەدا كە زیاتر لە نەتەوە و ناسنامەیەكی تیادا دەژی، یان فرە نەتەوە و پێكهاتەیە. یان بەهۆی ئەوە دەبێت كە بنەماكانی مافی مرۆڤ جێبەجێ بكرێت و هەموو نەتەوە و ناسنامەكان بەهرەمەند لە سەروەری و سەربەخۆیی بۆ پاراستنی ماف و ئازادییەكانیان.

نەتەوە وەكو كۆمەڵێكی وێناكراو یان دروستكراو
(بەندێكت ئەندرسۆن) نووسەری ئینگلیزی لە كتێبی (كۆمەڵە وێناكراوەكان) لە ساڵی 1991 سەبارەت بە رەهەندەكانی دروستبوونی نەتەوە و دەركەوتنی كۆمەڵە جیاوازەكانی نەتەوایەتی وەكو كۆبوونەوەی مرۆیی و داكۆكی لە بوون و ناسنامەی خۆیان و سەرهەڵدانی ئەم دیاردە كۆمەڵایەتی و مرۆییە، بڕوای وایە كە دەركەوتنی نەتەوە و نەتەوایەتی لە ئەنجامی پاشەكشەی سێ دەسەڵات و چەمكی دێریندا بووە:
1. لەناوچوونی دەسەڵات و هەژموونی ئەو زمانە ئاینیانەی كە لە باری بوونناسیەوە خۆیان بە بەیانكەر و پارێزەری حەقیقەتی ئیلاهی داناوە. كە بێگومان لەدوای ئەو پاشەكشە شكستە زمانیەی دین، زمانی نەتەوە و ناوچەكان و فەرهەنگە جیاوازەكان لە ئاین دەبنە دیاردەی ئەو سەردەم و قۆناغە لە گۆڕانكاری مۆدێرن.
2. هەڵوەشاندنەوەی رێكخراوە كۆمەڵایەتیەكانی پێش مۆدێرن و لەناوچوونی دەسەڵات و هەژموونی ئەو فەرمانڕەوایانەی كە جیاواز و نەیار بوون بەرامبەر بەو ناوچە و فەرهەنگانەی كە بە ناوی ئیمپراتۆریا و هەژموونی دینی (پیرۆز) حوكمیان دەكرد و سەرئەنجام دەركەوتن و سەرهەڵدانی دەسەڵاتی ناوچەیی و فەرهەنگی.
3. لەناوچوونی هەژموونی چەمك و تێگەیشتنی پیرۆزی زمانی ئاسمانی كە سەرچاوەی بوون و پێكەوە بەستنی مرۆڤەكان بوون، یان لە راستیدا وایان بەیانكردووە كە سەرچاوەی بوون و پەیوەندی و (برایەتی!) نێوان مرۆڤەكان و ناوچە و فەرهەنگەكان لە دەسەڵاتی خودایی و دیندایە.3
ئەم سێ گۆڕانكارییە و سەرئەنجام سەرهەڵدان و بەهێزبوونی دەسەڵات و زمان و فەرهەنگ و پێكهێنەرەكانی كۆمەڵی نوێ،ئەو دیاردەیە دەنەخشێنن كە ئێستا بەناوی نەتەوە و نەتەوایەتی ناسراون. واتە لەناوچوونی هەموو ئەو زمان و فەرهەنگ و دەسەڵات و هەژموونی لە سەروو نەتەوەكان و ناوچەكان حوكمی ئەو هەموو شوێنانەیان كردووە و بە ناوی خودا و دینەوە سەدان ساڵ دەسەڵات و هەژموونی بنەماڵە ئاینی و ئیمپراتۆریاكانیان بەردەوام كردووە. پاشەكشە و لەناوچوونی ئەو دیاردە پێش مۆدێرنانە و سەرهەڵدان و دەركەوتنی پێكهێنەرەكانی نەتەوایەتی دەشێت وەكو بەشێك لە دروستبوونی سەروەری و سەربەخۆیی ئەو كۆمەڵانە بێت كە دوایی بە نەتەوە جۆراوجۆرەكان ناسراون.

كاریگەرترین تیۆرەكان
بێگومان تێۆری (كۆمەڵی وێناكراو)یان لە راستیدا دروستكراو لەلایەن زمان، فەرهەنگ، پێكەوەژیان، دەسەڵات، و هەژموونی سەروەر و سەربەخۆ لە دەسەڵات و فەرهەنگ و هەژموونی بێگانە یان داگیركار، هێشتا بەشێكە لە كاریگەرترین تیۆرەكان دەربارەی نەتەوە و نەتەوایەتی. تێگەیشتن لەم تیۆرە دەرگا ئاوەڵا دەكات بۆ تێگەیشتن لە لایەنە گرنگەكانی دروستبوون و شێوەسازیی كۆمەڵگاكانی ئەمڕۆ و ئەگەرەكانی ئاڵوگۆڕ كە دەتوانن لە ئایندەی ئەم كۆمەڵانەدا كاریگەر بن. كە باسی كۆمەڵی (وێناكراو) و (دروستكراو) دەكەین، بێگومان وێناكردن و دروستكردنی ئەوانە لەلایەن پێكهێنەر و دەسەڵات و هەژموونەكانی خۆیان، واتە وێناكردن و دروستكردنیان بەپێی بەرنامە و پرنسیپەكانی سەروەری و سەربەخۆیی ئەو كۆمەڵانەی كە خۆیان بە نەتەوەی دیاریكراو دەناسێنن. لەم زەمینەیەشدا بەرهەمەكانی نەتەوە و نەتەوایەتی پێویستیان بە فراوانكردن و باڵاكردنی هەموو لایەنەكانی مێژوویی، ئەدەبی، خەڵك ناسی، كۆمەڵناسی، فیمینیستی و لێكۆڵینەوەكانی دیكەیە دەربارەی ئەو كۆمەڵانەی كە دەیانەوێت سەروەر و سەربەخۆ بن لە سنوور و رەهەندەكانی خۆیاندا، ئەمەش دیسان بە مانای خۆناسین و شارەزایی دیكەیە كە ئەو نەتەوانە خۆیانی پێ باشتر دەناسێنن.

سنووردار نابێت
لەم بارەیەوە ئەریك هۆبزباوم بە تەواوی لەسەر هەقە كە دەڵێ: (( تەنانەت بزاڤ و دەوڵەتە ماركسیستەكانیش نەك تەنیا لە روخساردا، بەڵكو لە ماهیەتیشدا مەیلیان بەرەو ئەوە بوو كە نەتەوە و نەتەوەخواز بن. لەم زەمینەیەشدا شتێك روینەدا كە ڕێگا لەم رەوتە بگرێت. ئەم رەوتەش تەنیا بە دنیای سۆسیالیستدا سنووردار نابێت، چونكە هەر ساڵێك لە نەتەوە یەكگرتووەكان ئەندامی نوێ پەیدادەبن و دەوڵەت و نەتەوەی نوێش پەیدابوون)).4 تەنانەت نەتەوە و دەوڵەتە كۆنەكانیش لە هەلومەرجێكدان كە نەتەوە و دەوڵەتی دیكەیان لێ جیابوونەتەوە و وا دیارە هەرگیز لەم رەوشە نەتەوەییە رزگاریان نابێت. سەردەمی كۆتایی نەتەوایەتی، كە هەندێك جار و هەندێك لایەن بانگەوازیان بۆ دەكرد لەوەناچێ هەرگیز بێتە پێشەوە و ئەم بزاڤ و هەوڵانە لەناوبچن، تەنانەت ئەگەر بە لاوازیش بێت ناسنامە و نەتەوەكان هەر بەردەوام دەبن لە پاراستن یان هەوڵدان بۆ بەدەست هێنانەوەی سەروەری و سەربەخۆیی خۆیان. لەراستیدا نەتەوە و نەتەوایەتی بونەتە رەواییەكی جیهانی كە لە ژیانی سیاسی سەردەمی مۆدێرندا هێشتا زیندووە و سەرەڕای هەوڵی نەیارانی هەر بەردەوامە و بە رێگاوەیە.

1. اریك هوبزباوم، الامم و النزعە القومیە، ترجمە عدنان حسین، دار المدی للپقافە و النشر.
2. دایرە المعارف ناسیونالیزم، زیرنڤر الكساندر ماتیل، جلد دوم، ص 576.
3. بندیكت اندرسون، جماعت های تصویری،ترجمەی محمد محمدی، نشر رخداد نو، چاپ اول 1393، ص11.
4. ه.س.پ. ل 29.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*