سەرەکی » ئابووری » رێكەوتنی چارەكە سەدەی نێوان چین و ئێران

(كاردانەوە و پێشهاتەكان)

رێكەوتنی چارەكە سەدەی نێوان چین و ئێران

راپۆرتی: یادگار عەلی – قاهیرە

كۆماری ئیسلامی ئێران‌و چین (رێكەوتنی هاوكاری گشتگیری چارەكە سەدە) كە لەساڵی (2016) ئیمزایان كردبو، لەڕێگەی نەخشەڕێگایەكەوە كارا دەكەن، بەڵام بەهۆی ئاشكرانەكردنی ناوەڕۆكەكەی، قسەوباس‌و مشتومڕی زۆری لێكەوتۆتەوە. بەپێی هەواڵی هەندێك لەناوەندە میدیاییەكان بەشێك لەناوەڕۆكی رێكەوتنەكە بریتییە لە بەخشینی (دورگەی كیش) بە پەكین لەگەڵ رێگەدان بەكردنەوەی بنكەی سەربازی‌و ئاسمانی ئەو وڵاتە لەناو خاكی ئێران، بەڵام بەرپرسانی تاران ئەو قسانە رەتدەكەنەوە‌و دەڵێن: «درۆ و وەهمە».

پلانی گشتگیری هاوبەش
بەپێی راپۆرتێكی (كەناڵی عەرەبیە)ی سعودی، لەبەرامبەر هەستانی كۆماری چین بەوەبەرهێنان لەهەموو كەرتە ئابووری، ئەمنی‌و سەربازییەكانی ئێران‌و پێشكەشكردنی پارەی پێشەكی لەبەرامبەر كڕینی نەوتی تاران، ئێران بەپێدانی دورگەی كیش‌و كردنەوەی بنكەی سەربازی‌و ئاسمانی چین لەوڵاتەكەی رازیبوە.

هەروەها بەپێی ناوەڕۆكی رێكەوتنەكە، چین لەگەشەپێدانی (بەندەری جاسك) و دروستكردنی شارێكی پیشەسازی بەشدار دەبێت، لەگەڵ دامەزراندنی پاڵێوگە، پیشەسازی پترۆكیماوی، ئاسن، ئەلەمنیۆم‌و دروستكردنی شاری گەشتیاری لەكەناراوەكانی (ناوچەی مەكران) كە لەسنووری دەریای عومانە.

لەبەرامبەردا؛ عەباس موسەوی وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران، راستی بەشێك لەو زانیارییانەی رەتكردەوەو لەپێگەی خۆی لەتۆڕی كۆمەڵایەتی (تویتەر)، نوسیوویەتی: «پلانی گشتگیری هاوبەش لەنێوان چین‌و ئێران، نەخشەڕێگایەكی روونەو رێبەری دیاریكردنی پەیوەندییەكانی نێوان هەردوو وڵاتە لەئایندەدا». هەروەها زانیاری پێدانی دورگەی كیش‌و جێگیركردنی هێزی بیانی لەئێران رەتكردەوەو بە (وەهم‌و درۆ) ناویبرد.
لەلایەكی ترەوە، مەحمود واعزی بەڕێوەبەری نووسینگەی سەرۆك كۆماری ئێران، وتی: «رێكەوتنی نێوان ئێران‌و چین، هیچ بەندو ماددەیەكی سەپێنەری بەسەر وڵاتەكەماندا تێدا نییە، هەروەها دەزگا راگەیاندنە بیانیەكانیشی بە تێكدانی پەیوەندی نێوان وڵاتەكەی‌و چین تۆمەتبار كرد».

لەسەر مشتومڕەكانی تایبەت بەناوەڕۆكی رێكەوتنەكە، ئەمیندارێتی ئەنجومەنی باڵای ناوچەكانی بازرگانی ئازادو ئابووری لەئێران ئەو راپۆرتانەی رەتكردەوە كە باس لەپێدانی دورگەی كیش لەكەنداو بەچین دەكەن.
لەكۆتاییەكانی مانگی رابردوودا، ئەحمەدی نەژاد سەرۆك كۆماری پێشوی ئێران لەپارێزگای گەیلان، هەندێك زانیاری لەسەر رێكەوتنەكە ئاشكرا كرد‌و وتی: «بەندەكانی رێكەوتنەكە نهێنین‌و دیالۆگەكان لەسەر رێكەوتنەكە دوور لەچاوی گەلی ئێران بووە». ئەحمەدی نەژاد باوەڕی وابو هەر رێكەوتنێكی نهێنی لەگەڵ لایەنكی بیانی بەبێ‌ گەڕانەوە بۆ ئیرادەی گەلی ئێرانی، ناكۆكە لەگەڵ بەرژەوەندییەكانی دەوڵەت‌و گەل، بۆیە پێیوابو ئەو رێكەوتنە شەرعی نییەو گەلی ئێران دانی پێدانانێت. رەخنەی لە ئەنجومەنی وەزیرانی وڵاتەكەیشی گرت، كە رێكەوتنەكەی پەسەند كردووە.

(120) ملیار دۆلاری ئەمەریكی
ماڵپەڕی (ئۆیل پرایس) راپۆرتێكی وردو تێروتەسەلی لەبارەی رێكەوتنە ئیمزاكراوەكەی نێوان چین‌و ئێران بڵاوكردەوەو بەپێی راپۆرتەكە، ئێران پیشەسازیی نەوت، غاز، پترۆكیمیاوی‌و گواستنەوە تەنانەت پیشەسازی سەربازیشی داوە بەچین. ماڵپەڕەكە ئەوەشی خستوەتەڕوو، چین بە بەهای (280) ملیار دۆلاری ئەمەریكی وەبەرهێنان‌و گەشەپێدان لەكەرتی نەوت، غاز و پترۆكیمیاوی لەئێران دەكات‌و ئەو بڕە پارەیە وەك پێشەكی‌و لەماوەی پێنج ساڵی یەكەمی رێكەوتنە (25) ساڵیەكە بە ئێران دەدات. هەروەها وەبەرهێنانێكی تریش بە بەهای (120) ملیار دۆلاری ئەمەریكی ئەنجام دەدات‌و دیسانەوە لەماوەی پێنج ساڵی یەكەمدا؛ ئەو بڕە پارەیەش پێشكەش بە ئێران دەكات، ئەمەیان زیاتر بواری گەشەپێدانی ژێرخانی گواستنەوەو پیشەسازی لەئێران دەگرێتەوەو دەكرێت بەڕەزامەندی هەردوولا، درێژتریش بكرێتەوە.

ماڵپەڕەكە بڵاویكردۆتەوە، چانسی یەكەم بە كۆمپانیا چینیەكان دەدرێت لەكاتی بانگەواز بۆ ئەنجامدانی پڕۆژە نوێیەكان‌و ئەوانەی وەستاون‌و ئەوانەشی هێشتا لەبواری نەوت، غاز و پترۆكیمیاوی لەئێران تەواو نەبوون.

هەر بەپێی ناوەڕۆكی رێكەوتنەكەی نێوانیان، چین دەتوانێت سەرجەم بەرهەمەكانی نەوت، غاز و كیمیاویات بەداشكاندنی لانیكەم (12 %) و بەوەرگرتنی ناوەندە ژمێری شەش مانگ لەئێران بكڕێت. هەروەها چین دەتوانێت بۆ ماوەیەك كە دووساڵ دەبێت پارەی پێدانی بەرهەمەكان دوابخات، لەوەش گرنگتر دەتوانێت پارەكان بەو جۆرە دراوانە بدات كە كاری بازرگانی لە ئەفەریقیا و وڵاتانی یەكێتی سۆڤێتی پێشوو پێ‌ ئەنجام دەدات. ئەوەش ساغكردنەوەی بۆ ئێران كارێكی قورسە و تەنها مەگەر بتوانێت لەبانكە دۆستەكانی لە ئەوروپا ساغیبكاتەوە.

بەپێی راپۆرتەكەی ماڵپەڕی (ئۆیڵ پرایس)، چین بەكۆی گشتی، بەڕێژەی داشكانی (32 %)، نەوت‌و غاز و بەرهەمەكانی پترۆكیمیاوی ئێرانی دەستدەكەوێت.

راپۆرتەكە باسی لە مەترسیەكانی رێكەوتنەكە لەسەر ئێران‌و وڵاتانی ناوچەكە كردوەو ئاشكرایكردوە، بنچینەی نهێنی لەڕێكەوتنەكە ئەوەیە كە چین بەشداری دەكات لەبنیاتنانی ژێرخانی ئێران لەچوارچێوەی پڕۆژەیەكی جیۆسیاسی چینی كە بە (یەك پشتێنە، یەك رێگا – (One Belt, One Road ناسراوە.

لایەنێكی تری گرنگی رێكەوتنەكە پەیوەست بە چینەوە ئەوەیە كە دەتوانێت سوود لەو هەموو دەستی كارە هەرزانە لەئێران وەربگرێت بۆ دروستكردنی دامەزراندنی كارگەكان كە لەلایەن كۆمپانیا چینیەكانەوە تەمویل، دیزاین‌و سەرپەرشتی دەكرێن‌و بەهەمان تایبەتمەندی كارگە هاوشێوەكانیان كە لەچین بنیاتنراون. هەموو ئەو بەرهەمانەش دواجار لەو كارگانە بەرهەم دەهێنرێن كە پێویستیان بەڕێگەیەكی نوێ‌ دەبێت بۆ گەیشتن بەبازاڕی رۆژئاوایی، ئەوەش لەلایەن چین خۆیەوە پلانی بۆ دادەنرێت‌و ئیدارە دەدرێت.

هاوسەنگی جیۆسیاسی دروست دەكات
بەپێی ناوەڕۆكی رێكەوتنەكە، ئێران ئیمزای گرێبەستێكی تری بۆ دامەزراندنی هێڵی شەمەندەفەر لەناوچە جیاجیاكانی ئێران لەگەڵ چین كردوە، ئەوە بێجگە لەگرێبەستی دامەزراندنی هێڵی بۆری غاز كە ئێران بەتوركیا، كازاغستان، كیرغیستان، ئۆزبەكستان‌و توركەمەنستان ببەستێتەوەو پاشان لەڕێگەی توركیاوە غازەكە بگات بە ئەوروپا.

راپۆرتەكەی (ئۆیڵ پرایس) ئەوەشی ئاشكراكردوە، رێككەوتنەكە جۆرێك لەهاوسەنگی تەواوەتی لەهێزی جیۆسیاسی لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست دروست دەكات، هەفتەی رابردووش عەلی خامنەیی رابەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی ئێران رەزامەندی لەسەر زیادكردنی بەندێك بۆ رێكەوتنەكە دەربڕی كە پەیوەندی هەیە بە هەماهەنگی سەربازی‌و ئاسمانی‌و دەریایی لەنێوان ئێران‌و چین، هەروەها روسیاش رۆڵی سەرەكی خۆی لەهاوكێشە نوێیەكەدا دەگێڕێت.

لەبارەی ئەو رێكەوتنەوە، (رۆژنامەی شەرق)ی لوبنانی لەڕاپۆرتێكدا بەپشتبەستن بەتێڕوانینی قاسم مەحب شارەزای سیاسەتی دەرەوە بڵاویكردۆتەوە، سەرباری ئەوەی بۆ ئێران بەستنی پەیوەندی ستراتیژی بۆ ئاڵوگۆڕی ئابووری‌و بازرگانی لەگەڵ وڵاتان گرنگە، بەڵام ئەو رێكەوتنامە (25) ساڵییە لە بەرژەوەندی چیندایە، چونكە لەهیچ روویەكەوە هاوسەنگی لەنێوان چین‌و ئێران نییە، هەروەها ئێران لەمكاتەدا كە كۆمەڵە سزایەكی توند و زۆری بەسەردا سەپێنراوە، هیچ بژاردەیەكی تری لەبەردەستدا نییە، ئەوەش وایكردوە چین بارودۆخی خراپی سیاسی‌و ئابووریی ئێران بقۆزێتەوەو داوای وەبەرهێنانی گەورەتر لەوە بكات كە ئێران خوازیارێتی، ئەوەش كێشەی گەورە بۆ ئایندەی ئەو وڵاتە دروست دەكات.

شتێكی نامۆ نییە
بەبڕوای ئەو پسپۆڕەی سیاسەتی دەرەوە، رێككەوتنی نێوان چین‌و ئێران مەترسی ئاسایش‌و سەربازیشی هەیە، چونكە بوونی چین لەئاوەكانی كەنداو و دەریای عومان دەبێتە هاتنەكایەی ململانێیەكی نوێ‌‌و توندتر لەگەڵ ئەمەریكا لەو ناوچەیەدا، ئەوەش وادەكات چین بیر لە دامەزراندنی بنكەی سەربازی‌و ئابووری لەدورگەی كیش بكاتەوەو ناسەقامگیری لەو ناوچەیە سەرهەڵبدات.

لەلایەكی ترەوە رۆژنامەی (قودس)ی ئێرانی باسی لەوەكردوە، ئەو رەخنانەی لەڕێكەوتنی نێوان چین‌و كۆماری ئیسلامی ئێران دەگیرێن زیاتر ناكۆكی شەخسی‌و حیزبین بەرامبەر سیاسەتی دەرەوەی ئێران، چونكە ئەو رێكەوتنە شتێكی نامۆ نییەو لەمێژووی ئێراندا هەمیشە پەیوەندی بەهێز لەنێوان هەردوو وڵات هەبوەو ئەزموونی پێشكەوتووی چین لەبواری گەشەپێدانی ئابووری لەڕابردوودا، وایكردوە چەندین وڵات رێكەوتنی لەگەڵ ببەستن، تەنانەت هەندێك لەو وڵاتە عەرەبیانەشی كە گوایە هاوپەیمانی ئەمەریكان.

حكومەتی ئێران لەڕۆژی 21ی حوزەیرانی 2020، رەزامەندی لەسەر نەخشەڕێگای جێبەجێكردنی پڕۆژەی (بەرنامەی هاوكاری گشتگیری 25 ساڵەی نێوان چین‌و ئێران) دەربڕی‌و حەسەن رۆحانی سەرۆك كۆماری ئێران، وەزیری دەرەوەی وڵاتەكەی راسپارد، لەپاش كۆتایهاتنی دانوستانەكان، ئیمزا لەسەر رێكەوتنەكە لەگەڵ لایەنی چینی بكات. دوای دوو رۆژیش وەزیری دەرەوە لەپێگەی خۆی لەتۆڕی كۆمەڵایەتی تویتەر ڤیدیۆی جێبەجێكردنی نەخشەڕێگای رێككەوتنەكەی لەگەڵ هاوتا چینیەكەی (وانگ لی) بەزمانی چینی بڵاوكردەوە.

print

 209 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*