سەرەکی » وتار » محه‌مه‌د مێرگه‌سۆری‌ » مافەكانی مرۆڤ-حقوق الانسان–Human Rights

مافەكانی مرۆڤ-حقوق الانسان–Human Rights

چەمكی مافەكانی مرۆڤ، پەیوەندی راستەوخۆی بە دامەزراندنی رێكخراوی نەتەوەیەكگرتوەكانەوە لە ساڵی 1945 هەیە. لەگەڵ راگەیاندنی گەردوونی بۆ مافەكانی مرۆڤ لەساڵی 1948 لەلایەن كۆمەڵەی گشتی نەتەوەیەكگرتوەكان، ئەم چەمكە چەسپا و مافە سروشتەكان شوێنی دەستەواژەی مافەكانی پیاو « The Rights of Man»ی، گرتەوە ، كە والێكدەدرایەوە ئەم دەستەواژەیە مافەكانی رەگەزی مێ مسۆگەر ناكا.
بنچینەی ئەم تێرمە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی «گریك – یۆنان» و رۆمای كۆن. ئەو دوو شاریستانیە مافەكانی مرۆڤیان گرێدەدا بە پرەنسیپەكانی یاسای سروشتی و تا سەدەكانی دواتر و رێنسانس بەمشێوەیە مایەوە. بە گوێرەی ئەم یاسایە، دەبێ‌ دەستەڵات مامەڵە ورەفتار لەگەڵ هاوڵاتی و مرۆڤ بكات. پرەنسیپەكانی یاسای سروشتی، تا سەدەكانی ناوەڕاست هیچ پەیوەندیەكی بە تیۆری لیبرالی سیاسیەوە نەبوو، لە سەردەمی شارستانی یۆنانی و رۆمانیەكانیەوە تا سەدەی ناوەڕاست، پرەنسیپەكانی یاسای سروشتی زیاتر پەیوەندیان بە ئەرك و مافەكانی رەگەزی نێر یان پیاوانەوە هەبووە، بەوەی كە پیاوان تایبەتمەندی خۆیان هەیە. جگە لەوەش ئەو پرەنسیپانە رێگەیان دەدا بە بوونی كۆیلایەتی و بەندایەتی و دانیان بە شەرعەیەتی ئەو بەندایەتیە دەدا. بەوەش ئەو یاسایە دوور و هەڵاوێرد- تستپی بوو، لە مافە بنچینیەكانی مرۆڤ، وەك ئەوەی ئەمرۆ هەیە، كە خوازیاری پاراستن و بەدیهێنانی ئازادی گشتی و یەكسانی جیهانیە.
لەم سەردەمەدا مافەكانی مرۆڤ پێنج تایبەتمەندی خۆی هەیە. یەك: چاوپۆشیكری كردن و بەدوورگرتنی بنەمایەكانی مرۆڤ لە پرەنسیپە بەراییەكان و بیروبیانوەكانی پێشووتر، لە ئیستادا مافەكانی مرۆڤ خواستەكانی تاك و گروپەكان دەگرێتەوە، لە پێناو دووبارە نەخشەكێشانەوەی دەستەڵات و سامان و داهات و هەموو لایەنەكانی تر، لەگەڵ بەشداریكردن و بوونی بەش تێیاندا. دووەم: ئەم چەمكە دەگەرێتەوە بۆ پرەنسیپە سەرەكیەكانی و لەوبارەیەوە تایبەتمەندی زیاتر پێدەدرێ‌ لەوەی هەیەتی. لە واقعدا هەندێ‌ لە شارەزایان دوورتر دەڕوانە مافەكانی مرۆڤ و لە مافە جەوهەریەكانی، تەنها لەمافی ژیان و یەكسانیدا چڕناكەنەوە. سێ: پاراستنی مافەكانی تاك یان هەر گروپێك، پەیوەندیدارە بە چەند مەرجێكی دیاریكراو، بە هەمانشێوەی دابینكردنی مافەكانی ئەوانی تر. چوار: ئەگەر ئەو مافە، مافێكی مرۆییە و ئەو خەسلەتەی هەیە. مانای وایە، كە ئەم مافە مۆركێكی گەردوونی هەیە و دەبێ‌ هەمووان وەك یەك و بە یەكسانی خاوەنی مافەكانیان بن.
لێرەدا سێ قۆناغ و نەوەی یەك لەدوایەكی گەشە و دەركەوتنی مافەكانی مرۆڤ لە یەك جیادەكەینەوە، كە لە بنچینەدا هەریەكەیان تەواوكەری ئەوەی دیكە بوون. قۆناغ و نەوەی یەكەم: مافە مەدەنی و سیاسیەكان، دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی حەڤدەهەم و هەژدەهەم، كە شۆڕشەكانی فەرەنسا و بریتانیا و ووڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكایان بەخۆوە بینی. مافەكانی مرۆڤیش بووە بەشێك لە فەلسەفەی سیاسی و لیبرالی فەردی وبیروڕای سیاسی، ئەو سەردەمە و لێكەوت و دەرئەنجامەكانی ئەو شۆڕش و گۆڕانكاریانەی لەو دوو سەدەیەدا هاتنەكایەوە. ئەو مافانەش بوونەتە مەرج و پێوەر و لە بەندی 2 و تا 21ی جاری گەردوونی مافەكانی مرۆڤدا جێكراونەتەوە:-
– پاراستنی مرۆڤ لە هەموو جۆرە جوداییەكی رەگەزی و نەژاد و هەموو شێوەكانی دیكەی جوداكاری.
– پاراستنی سەلامەتی و ژیان و ئازادی تاك.
– رزگاربوون و پاراستن لە بەندایەتی و كۆیلایەتی و دوورخستنەوەی زۆرەمیڵێ‌.
– پاراستن لە ئەشكەنجەدان و لە هەموو جۆرە مامەڵە و سزادانێكی قورس و نامرۆڤانە و ناشایستە.
– پاراستنی تاك و هاوڵاتیان لە گرتن و راگرتن – توقیف و دوورخستنەوەی بەبێ‌ هۆكار.
– پاراستنی مافی تاك لە دادگایكردنی عادیلانە و ئاشكرادا.
– دەستوەرنەدان لە ژیانی شەخسی و نامەونامەگۆڕینەوە.
– ئازادی گەڕان و نیشتەجێ بوون.
– دەتوانێ‌ داوای مافی پەنابەری بكات، لەكاتی هەڵاتن لە دەست چەوساندنەوە و زۆرداریدا.
– ئازادی لە بیروڕا و بیروباوەر و ئایین .
– ئازادی بۆچوون و رادەبڕین.
– مافی كۆبوونەوە و گردبوونەوە و رێكخستنی مەدەنی و ئاشتیانە هەیە.
– بەشداری كردن لە بڕیار و دەستەڵاتدا بەشێوەی راستەوخۆ یان لە رێی هەڵبژاردنی ئازادانەدا.
– مافی موڵكداری تایبەتی و بێ بەشنەكردن لەو مافە بەبێ‌ هیچ هۆكارێك.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*