سەرەکی » ئەدەب و هونەر » ساراماگۆ: ره‌شبینم به‌ڵام نه‌ك ئه‌وه‌نده‌ كه‌ گولله‌یه‌ك بنێم به‌سه‌ری خۆمه‌وه‌

ساراماگۆ: ره‌شبینم به‌ڵام نه‌ك ئه‌وه‌نده‌ كه‌ گولله‌یه‌ك بنێم به‌سه‌ری خۆمه‌وه‌

خۆسێ ساراماگۆ له‌ ساڵی 1922 له‌ لیشبۆنه‌ی پرتوگال هاتۆته‌ دنیاوه‌. راسته‌ دره‌نگ ده‌ستی به‌ نووسین كردووه‌، به‌ڵام به‌خێرایی له‌ناو رۆماننووسه‌ گه‌وره‌كانی دنیادا توانیویه‌تی خۆی بناسێنێت، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ سه‌ره‌نجام له‌ ساڵی 1998دا توانی خه‌ڵاتی نۆبڵی ئه‌ده‌بی وه‌ربگرێت.

ئه‌م نووسه‌ره‌ ناوداره‌ به‌ درێژایی ژیانی به‌ نووسه‌رێكی سه‌رقاڵ و قه‌ره‌باڵغ له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درا و هه‌تا كۆتایی ژیانی له‌ ساڵی 2010دا هه‌روا بوو. ئه‌و لایه‌نانه‌ی ساراماگۆ نووكی رمی تیر و توانجی ئاراسته‌ ده‌كردن بریتین له‌ بیروباوه‌ڕه‌ به‌ رووكه‌ش پیرۆزه‌كان و حكومه‌ته‌ دیكتاتۆره‌كان و نایه‌كسانیی كۆمه‌ڵایه‌تی. ئه‌وه‌ی لێره‌دا ده‌یخوێنینه‌وه‌ گفتوگۆیه‌كی ئه‌م نووسه‌ره‌یه‌ كه‌ تیایدا باسی خوو و خده‌ی نووسینی خۆی به‌گشتی ده‌كات و به‌تایبه‌تیش باسی رۆمانی كوێری ده‌كات.

لە فارسییەوە: محەمەد کەریم

 

*شێوازی ئیشكردنی رۆژانه‌ت چۆنه‌؟ ئایا هه‌موو رۆژێك ده‌نووسیت؟

كاتێك ده‌ست به‌ نووسینێك ده‌كه‌م كه‌ پێویستی به‌ به‌رده‌وامییه‌ وه‌كو نووسینی رۆمان، هه‌موو رۆژێك ده‌نووسم، هه‌ڵبه‌ته‌ وه‌ستانی جیاوازی تێده‌كه‌وێت چ ئه‌و كاتانه‌ی له‌ ماڵه‌وه‌م یان ئه‌و كاتانه‌ی له‌ سه‌فه‌رم، به‌ڵام بێجگه‌ له‌وه‌ زۆر سیستماتیكم. من زۆر له‌ خۆم ناكه‌م كه‌ ده‌بێت رۆژانه‌ چه‌ند سه‌عاتێكی دیاریكراو بنووسم، به‌ڵام هه‌وڵ ده‌ده‌م هه‌موو رۆژێك چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌كی دیاریكراو بنووسم كه‌ ئاسایی دوو لاپه‌ڕه‌یه‌. ئه‌مڕۆ به‌یانی دوو لاپه‌ڕه‌م له‌ رۆمانه‌ تازه‌كه‌م نووسی، به‌یانیش دوو لاپه‌ڕه‌ی تر ده‌نووسم. له‌وانه‌یه‌ بڵێیت دوو لاپه‌ڕه‌ له‌ رۆژێكدا زۆر نییه‌، به‌ڵام كۆمه‌ڵێ ئیشی تریش هه‌ن كه‌ ده‌بێت بیانكه‌م. بۆ نموونه‌ نووسینی تر و وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌و نامانه‌ی بۆم دێن. له‌مه‌ش بترازێت رۆژی دوو لاپه‌ڕه‌ بۆ رۆمانێك زیاد بكه‌یت یانی له‌ ساڵێكدا ته‌قریبه‌ن هه‌شسه‌د لاپه‌ڕه‌. به‌ كورتی ئیشی نووسینی من ته‌واو سروشتییه‌ و خوو و خده‌ی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ و رێوشوێنی نامۆم نییه‌. بۆ نموونه‌ خه‌م و خه‌فه‌تی كاتی نووسین و ترس و له‌رز له‌ لاپه‌ڕه‌ی به‌تاڵ. كۆت و پێوه‌ندی نووسه‌ر و هه‌موو ئه‌و شته‌ سه‌یر و سه‌مه‌رانه‌ی له‌باره‌ی نووسه‌رانه‌وه‌ بیستوومه‌ لای من وجودیان نییه‌. شوكر هیچ كام له‌و كێشانه‌م نییه‌. به‌ڵام وه‌كو هه‌ر كه‌سێكی تر كه‌ ئیشێك ده‌كات، هه‌ندێ جار نووسینه‌كانم به‌و شێوه‌یه‌ی من ده‌مه‌وێت به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ناچن، له‌و كاتانه‌دا ناچارم ئه‌وه‌ قبووڵ بكه‌م كه‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ هه‌ر ئه‌وه‌یه‌.

*به‌ كۆمپیوته‌ر ده‌نووسیت؟

به‌ڵێ به‌ كۆمپیوته‌ر ده‌نووسم. دوا كتێب كه‌ به‌ تابیعه‌ نووسیم، رۆمانی (مێژووی گه‌مارۆی لیشبۆنه‌) بوو. راستییه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ من هه‌تا ئێستا كێشه‌یه‌كم نییه‌ بۆ خۆگونجاندن له‌گه‌ڵ كیبۆردی كۆمپیوته‌ردا، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی هه‌ندێك ده‌ڵێن به‌كارهێنانی كۆمپیوته‌ر كارده‌كاته‌ سه‌ر شێوازی ئیشكردنیان به‌لای منه‌وه‌ شتێكی وا رووینه‌داوه‌. ئه‌و شته‌ی به‌ كۆمپیوته‌ر ده‌ینووسم هه‌مان شته‌ كه‌ به‌ تابیعه‌ ده‌منووسی له‌گه‌ڵ ئه‌و جیاوازیه‌دا كه‌ جوانتر و ئاسانتر و خێراتره‌. كۆمپیوته‌ر هیچ كێشه‌یه‌كی له‌ شێوازی ئیشكردنی مندا دروست نه‌كردووه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ش كاتێ له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی به‌ده‌ست بنووسم به‌ تابیعه‌ ده‌ستم به‌ نووسین كرد، هیچ كێشه‌یه‌كم بۆ دروست نه‌بوو. من باوه‌ڕم به‌و جۆره‌ گۆڕانكارییانه‌ نییه‌. ئه‌گه‌ر كه‌سێك شێواز و زمانی خۆی دۆزیبێته‌وه‌ چۆن ده‌كرێت به‌ ئیشكردن به‌ كۆمپیوته‌ر هه‌موو شتێكی بگۆڕێت؟ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئێستاش هه‌ستێكی به‌قوه‌تم بۆ كاغه‌ز هه‌یه‌ و پێیه‌وه‌ په‌یوه‌ستم، هه‌ر بۆیه‌ هه‌ر لاپه‌ڕه‌یه‌ك تایپ ده‌كه‌م و پرنتی ده‌كه‌م. به‌بێ لاپه‌ڕه‌ی تایپكراو هه‌ستێكی خۆشم نییه‌.

*دوای ته‌واوكردنی دوو لاپه‌ڕه‌ی رۆژانه‌ گۆڕانكاریی له‌ ده‌قه‌كه‌دا ده‌كه‌یت؟

كاتێ ده‌قه‌كه‌ ته‌واو ده‌بێت، سه‌راپای ده‌خوێنمه‌وه‌. به‌شێوه‌یه‌كی ئاسایی له‌م قۆناغه‌دا، هه‌ندێك گۆڕانكاریی بچووك له‌ به‌شه‌كان و ده‌قه‌كه‌دا به‌گشتی ده‌كه‌م كه‌ وردتر و جوانتری ده‌كات، به‌ڵام ئه‌م گۆڕانكارییانه‌ زۆر نین. نزیكه‌ی له‌ سه‌دا نه‌وه‌دی نووسینه‌كه‌ له‌ قۆناغی یه‌كه‌مدا ته‌واو ده‌بێت و باقییه‌كه‌ی بۆ قۆناغی دووه‌م ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌وه‌ی هه‌ندێك له‌ نووسه‌ران ده‌یكه‌ن من نایكه‌م. یانی سه‌ره‌تا به‌ بیست لاپه‌ڕه‌ كورته‌ی رۆمانه‌كه‌ ده‌نووسن، پاشان ده‌یكه‌ن به‌ هه‌شتا لاپه‌ڕه‌، دواتر ده‌یكه‌ن به‌ سه‌د و په‌نجا لاپه‌ڕه‌. رۆمانه‌كانی من به‌ شێوه‌ی كتێب ده‌ستپێده‌كه‌ن و فراوان ده‌بن. حاڵی حازر من سه‌د و سی و دوو لاپه‌ڕه‌م له‌ رۆمانه‌ تازه‌كه‌م نووسیوه‌ و هه‌وڵ ناده‌م بیكه‌م به‌ سه‌د و هه‌شتا لاپه‌ڕه‌. هه‌رچی هه‌یه‌ هه‌ر ئه‌وه‌یه‌. له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێ گۆڕانكاریی له‌ناو لاپه‌ڕه‌كاندا رووبدات، به‌ڵام نه‌ك ئه‌و گۆڕانكارییه‌ی كه‌ ئه‌وه‌ی وه‌كو یه‌كه‌م ره‌شنووس نووسیومه‌ بكات به‌ شتێكی دیكه‌ له‌ رووی شێوه‌ و ناوه‌ڕۆكه‌وه‌، گۆڕانكارییه‌كان ته‌نیا به‌ ئاراسته‌ی باشكردنه‌ نه‌ك شتێكی زیاتر.

*به‌م پێیه‌ تۆ كاتێ ده‌ست به‌نووسین ده‌كه‌یت بیرۆكه‌یه‌كی جێگیر و ده‌ستنیشانكراوت هه‌یه‌؟

به‌ڵێ من بیرۆكه‌یه‌كی روونم هه‌یه‌ هه‌روه‌كو چۆن كاتێ ده‌مه‌وێت له‌ جێگایه‌كه‌وه‌ بچم بۆ جێگایه‌كی تر خاڵی سه‌ره‌تا و كۆتایی ئاشكرایه‌، به‌ڵام له‌ نووسیندا ئه‌م به‌رنامه‌یه‌ هه‌رگیز قورس نییه‌. له‌ كۆتاییدا ده‌گاته‌ ئامانج، به‌ڵام بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانج پێچاو پێچ قبووڵ ده‌كه‌م. بۆ روونكردنه‌وه‌ی ئه‌م مه‌به‌سته‌ هه‌میشه‌ نموونه‌یه‌ك ده‌هێنمه‌وه‌. ده‌زانم كه‌ ده‌مه‌وێت له‌ لیشبۆنه‌وه‌ بچم بۆ (پۆرتۆ) به‌ڵام نازانم ئه‌م سه‌فه‌ره‌ له‌سه‌ر یه‌ك هێڵی راست ده‌بێت یان نا. ته‌نانه‌ت ده‌شێت ئه‌م سه‌فه‌ره‌ له‌ رێگه‌ی (كاستیلۆ برانكۆ)وه‌ بێت. (كه‌ ئه‌مه‌ زۆر پێكه‌نیناوییه‌ چونكه‌ لیشبۆنه‌ و پۆرتۆ هه‌ردووكیان له‌ كه‌ناری ئۆقیانووسی ئه‌تڵه‌سین و كاستیلۆ برانكۆ ته‌قریبه‌ن له‌ سنووری ئیسپانیایه‌.) مه‌به‌ستم له‌وه‌یه‌ كه‌ هێڵی رۆیشتنم له‌ رۆماندا له‌وانه‌یه‌ به‌پێی گه‌شه‌كردنی گێڕانه‌وه‌كه‌ بگۆڕێت. له‌ گێڕانه‌وه‌دا ده‌بێت به‌ حسابكردن بۆ پێداویستییه‌كانی ساته‌وه‌خت ئیش بكه‌یت و هیچ شتێك به‌ته‌واوه‌تی له‌ پێشدا ده‌ستنیشان نه‌كراوه‌.

*كام له‌ كاره‌كته‌ره‌كانی رۆمانه‌كانت خۆش ده‌وێت كه‌ وه‌كو كه‌سێك حسابی بۆ بكه‌یت؟

له‌وانه‌یه‌ له‌م ئیشه‌دا به‌ هه‌ڵه‌دا بچم، به‌ڵام بیه‌ڵه‌ با راستی بڵێم، من هه‌ست ده‌كه‌م هه‌موو كاره‌كته‌ره‌كانی به‌رهه‌مه‌كانم له‌ (وێنه‌كێشی H)ه‌وه‌ له‌ رۆمانی (بنه‌ماكانی وێنه‌كێشان و خه‌تاتی)یه‌وه‌ تا (سینور خوسێ) له‌ رۆمانی (هه‌موو ناوه‌كاندا) تاكێتی خۆیان هه‌یه‌. به‌ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌م بابه‌ته‌ كه‌ هیچ كام له‌ كاره‌كته‌ره‌كانی رۆمانه‌كانم كۆپی یان لاساییكردنه‌وه‌ی كه‌سێكی واقیعی نین، له‌ دنیای زیندووه‌كاندا خۆیان ده‌سه‌لمێنن. كاره‌كته‌ره‌كانم بوونه‌وه‌ری ناو چیرۆك و رۆمانن كه‌ ته‌نیا به‌ده‌نی مادیان نییه‌. ئه‌مه‌ تێڕوانینی منه‌ بۆ ئه‌وان، به‌ڵام خۆت ده‌زانیت هه‌میشه‌ نووسه‌ران مه‌حكومن به‌ بڕیاری لایه‌نگرانه‌.

*به‌لای منه‌وه‌ ژنه‌كه‌ی دكتۆر له‌ رۆمانی كوێریدا كه‌سێكی زۆر تایبه‌ته‌. به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌تی وێنه‌كه‌ی له‌به‌رچاوی منه‌، بۆ كاره‌كته‌ره‌كانی تری ئه‌م رۆمانه‌ش به‌ هه‌مان شێوه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌و واقیعه‌ش كه‌ هیچ وه‌سفێكی وردی ئه‌م كاره‌كته‌رانه‌ نه‌خراوه‌ته‌ڕوو.

به‌لای منه‌وه‌ مایه‌ی خۆشحاڵییه‌ كه‌ وێنه‌یه‌كی وردی ئه‌و كاره‌كته‌ره‌ت له‌به‌رچاوه‌ كه‌ بێگومان ئه‌نجامی شرۆڤه‌ی فیزیكی ئه‌و نییه‌، چونكه‌ له‌ بێخه‌وه‌ شتێكی وا له‌ رۆمانه‌كه‌دا نییه‌. من ته‌سه‌ور ناكه‌م ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ روون بكه‌مه‌وه‌ كه‌ لووت یان چه‌ناگه‌ی كاره‌كته‌رێك چۆنچۆنییه‌ بایه‌خێكی هه‌بێت. پێم وایه‌ خوێنه‌ر پێی باشه‌ خۆی ورده‌ ورده‌ ئه‌و كاره‌كته‌ره‌ بهێنێته‌ به‌رچاوی خۆی. نووسه‌ر ده‌بێت به‌ ئاسانی ئه‌م ئیشه‌ به‌ خوێنه‌ر بسپێرێت.

*بیرۆكه‌ی رۆمانی كوێری چۆن له‌ مێشكتدا فۆرمه‌ڵه‌ بوو؟

وه‌كو هه‌موو رۆمانه‌كانه‌كانی ترم، بیرۆكه‌ی رۆمانی كوێریش له‌ناكاو هاته‌ مێشكمه‌وه‌ (ئه‌مه‌ بنه‌مایه‌كی ورد نییه‌ بۆ وه‌سفكردنی ئه‌وه‌ به‌ڵام ناتوانم شتێكی باشتر له‌مه‌ په‌یدا بكه‌م.) له‌ رێستۆرانتێك دانیشتبووم و چاوه‌ڕێ بووم خواردنی نیوه‌ڕۆم بۆ بێنن یه‌كسه‌ر به‌بێ پێشه‌كی، ئه‌و بیرۆكه‌یه‌م هات به‌ مێشكدا كه‌ ئه‌گه‌ر هه‌موومان كوێر بووینایه‌ چی روویده‌دا؟ به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌ی خۆمدا، بیرم ده‌كرده‌وه‌ به‌ڵام ئێمه‌ هه‌ر به‌ راستی كوێرین. ئه‌مه‌ تۆوی سه‌ره‌تای رۆمانه‌كه‌ بوو. پاش ئه‌وه‌ ته‌نیا به‌ گه‌شه‌پێدانی ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ سه‌ره‌تاییه‌ و ئه‌نجامه‌كانی رێگه‌م دا رۆمانه‌كه‌ له‌ دایك بێت. بیركردنه‌وه‌یه‌كی زۆر له‌ كوێری وجودی نییه‌ ته‌نیا كاریگه‌رییه‌كی سیستماتیكی نێوان هۆ و ئه‌نجام بوو.

*تۆ وتت قورسترین رۆمان كه‌ نووسیبێتت كوێرییه‌. سه‌ره‌ڕای سته‌می ئاشكرای مرۆڤ له‌ مرۆڤ سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندی په‌تای كوێری سپی و ناخۆشیی په‌یوه‌ست به‌م رۆمانه‌، دواجار تۆ گه‌شبینیت؟

من ره‌شبینم به‌ڵام نه‌ك ئه‌وه‌نده‌ كه‌ گولله‌یه‌ك بنێم به‌سه‌ری خۆمه‌وه‌. ئه‌و بێڕه‌حمیی و به‌دبه‌ختییه‌ی كه‌ تۆ وه‌كو زوڵم و زۆری رۆژانه‌ باست كرد، له‌ هه‌موو جیهاندا رووده‌دات نه‌ك ته‌نیا له‌ رۆمانه‌كه‌ی مندا. په‌تای كوێری هه‌موو كاتێ گه‌مارۆی ئێمه‌ی داوه‌. كوێری، ئاماژه‌یه‌كه‌ بۆ كوێری عه‌قڵ. ئه‌م كوێرییه‌ بوارمان ده‌داتێ به‌بێ هیچ خه‌مێك بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی به‌ردێك له‌ مه‌ریخ، كه‌شتی ئاسمانیی بنێرین بۆ ئه‌و هه‌ساره‌یه‌ له‌ هه‌مانكاتدا ملیۆنه‌ها مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌وی له‌ برسا خه‌ریكه‌ ده‌مرن، ئێمه‌ یان كوێرین یان شێت!

*ئایا رای ره‌خنه‌گرانتان به‌لاوه‌ گرنگه‌؟

ئه‌و شته‌ی به‌لای منه‌وه‌ گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئیشه‌كه‌م كه‌ نووسینه‌ به‌پێی ستاندارده‌كانم به‌ باشی بكه‌م كه‌ بریتییه‌ له‌ نووسینی رۆمان به‌و شێوه‌یه‌ی ده‌مه‌وێت. پاش ئه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی منه‌، رێك وه‌كو هه‌موو شتێكی دیكه‌ له‌ ژیاندا. دایك، مناڵ ده‌هێنێته‌ دنیاوه‌ و ته‌مه‌ننای باشترین شتی بۆ ده‌كات، به‌ڵام ژیانی مناڵ په‌یوه‌ندی به‌ خۆیه‌وه‌ هه‌یه‌ نه‌ك به‌ دایكییه‌وه‌. خۆی ژیان بۆ خۆی دروست ده‌كات یان كه‌سانی تر بۆی دروست ده‌كه‌ن، به‌ڵام رێك ئه‌و شته‌ نابێت كه‌ خه‌ونی دایكی بووه‌. سوودی نییه‌ كه‌ ته‌مه‌ننا بكه‌م رۆمانه‌كانم به‌شێوه‌یه‌كی شكۆدارانه‌ له‌لایه‌ن خوێنه‌رانه‌وه‌ پێشوازییان لێبكرێت، چونكه‌ خوێنه‌ران ئه‌گه‌ر به‌ دڵ حه‌ز بكه‌ن كتێبه‌كانم ده‌كڕن. من نامه‌وێ بڵێم كتێبه‌كانم مسته‌حه‌قی لوتفی خوێنه‌رانن چونكه‌ ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌ ده‌بێت كه‌ گرنگی و شایسته‌یی كتێبێك به‌پێی ژماره‌ی خوێنه‌ره‌كانێتی له‌ كاتێكدا ئه‌مه‌ پێچه‌وانه‌ی واقیعه‌.

سه‌رچاوه‌: mtalk.blogfa.com

 420 جار بینراوە