ناو و ناسنامەی كەركوك لە ڕوانگەی زمانە كۆنەكانەوە – knwe.org
سەرەکی » وتار » ناو و ناسنامەی كەركوك لە ڕوانگەی زمانە كۆنەكانەوە

ناو و ناسنامەی كەركوك لە ڕوانگەی زمانە كۆنەكانەوە

كەمال نوری مەعروف

كەركووك، كە پارێزگایەكی كوردنشینە‌و دەكەوێتە ناو نەخشەی ئەو بەشەی هەرێمی كوردستان كە بە باشوور ناسراوە.
لە رۆژگاری ئەمڕۆدا بەهۆی سیاسەتی بەعەرەبكردن‌و چەوساندنەوە لە كوردستان جیا كراوەتەوە‌و خراوەتە سەر ناوەندی دەسەڵات لە بەغدا. جگە لەوەش زۆر شوێنی لێدابڕێندراوە خراونەتە سەر پارێزگاكانی دەوروبەری. بەو كارەش ژمارەی دانیشتوانە كوردەكەی ‌و ڕوبەرەكەی كەمبووەتەوە. شوێنەكەی لەسەر هێڵی 44 و 28ی باكووری هێڵی ئیستیوایە، ژمارەی دانیشتوانەكەی لە ملیۆنێك زیاترە‌و ڕوبەرەكەی دەگاتە 9500 كیلۆمەتری چوارگۆشە.

بە قەڵا ناسراوە
لەناوەڕاستی شارەكەدا، كە سەنتەری پارێزگاكەیە، گردێكی شوێنەواری بەرز‌و فراوانی لێیە، بە قەڵا ناسراوە، بەپێی ئەو كنە‌و پشكنیانەی لێرەدا كراون، یا وەكو ئەو ئاسەوارانەی تێیدا دۆزراونەتەوە سەرەتای دروست بوونی شارەكە لێرەوە دەستی پێكردووە، ‌و فروان بووە.
ئەم قەڵایە بەسەر دەشتێكدا دەڕوانێت كە بەرەو باشوور دەكشێت، لای باكوور‌و باكووری خۆرهەڵاتی، ‌و باكووری خۆرئاوای زنجیرە گرد‌و گردۆڵكەی بەرزی تر هەن پێیاندەڵێن: شاخی (جەوەڵ بۆر).
كوردستانی بوونی كەركوك لەناوی قەڵاكەیەوە دەستپێدەكات، كە بە شیكردنەوەی ناوەكەی بەپێی زانستی زمانە كۆنەكان دەردەكەوێت كە پێكهاتووە لە : كەر: یان كار، بەلێكدانەوەی لە زمانی ئاشووری نوێدا بە دوو مانا هاتووە‌و بەكارهێنراوە.یەكەمیان بەمانای قەڵایەكە دەقاودەق لە قەڵای ناوبراو وەرگیراوە، هەروەها بەناوی (شار)یش هاتووە كە زیاتر گەورەیی بەناوی قەڵا دەدات، چونكە سەرەتای ئاوەدانی لەسەردەمەكانی دواتردا هەر لەوێوە سەری هەڵداوە‌و گەورە‌و فراوان بووە.

لەم بۆچوونەمدا
بڕگەی دووهەم (كووك)ەكە بنەچەكەی لە (كور) ەوە هاتووە كە مانای شاخ دەبەخشێت بە لێكدانی هەردوو وشەكە، مانای قەڵای شاخ، یاوەكو شاری ناو شاخاوی دەبەخشێت، كەبەكارهێنانی ئەو دەستەواژەیە بۆ سەردەمی بنەماڵەی ئوری سێیەم(2112-2004 پ.ز) كە ناوچە شاخاوییەكەی باشووری كوردستان دەگرێتەوە. وشەی (كور)یش بە وتنەوەی لەسەر زمان‌و كەوتنەوەی دەماودەم بۆ (كووك) گۆڕاوە. لەم بۆچوونەمدا، ناڵێم، بۆ شیكردنەوەی ناوی كەركووك بۆچوونی تر نییە، بەڵكو گەڕانێك بەكتێبی (جمال بابان،اصول اسما‌و المدن و الموقع العراقیە، الجز‌و الاول، الگبعە الپانیە/ص 247-250)، بەڵكو زۆرن. لێرەدا نامەوێت لەسەر هەموویان بدوێم، تەنیا ئەوە نەبێت ئاماژەیەك بە ڕای مامۆستا تۆفیق وەهبی ئەدەم، لەبەكارهێنانیدا بۆ وشەی یەكەم بەناوی (كەر) یان (كار) كە توانیوێتی ڕاستییەك دەربخات، كە گێڕاویەتیەوە بۆ بنەچەكەی كە ئاشوورییە‌و بەمانای قەڵا لێكیداوەتەوە، بەڵام لەوشەی دووهەمدا كە (كووك) دێت نەیتوانیوە ڕەگ‌و ریشەی بدۆزێتەوە كە لەچییەوە هاتووە. وەكو ئاماژەماندا لەوشەی (كور)ی سۆمەرییەوە هاتووە كە مانای ناوچەی شاخاوی دەگرێتەوە ئەو شیكردنەوەیە‌و ناولێنانەش، شارەكە، كوردستانی بوونی خۆی دەسەلمێنێت. لەسەروو ئەوەشەوە بەڵگە شوێنەواریەكان بەپێی كاری ئەو كنە‌و پشكنیانەی لە قەڵاكەدا‌و دەوروبەریدا كراون ڕاست‌و دروستی بۆچوونەكە نیشان دەدەن كە دەتوانین لەم خاڵانەی خوراەوەدا كۆیان بكەینەوە.

بەزۆری هێز ئەو شارەیان
1- ئەو ئاسەوارانەی لەقەڵای (كەركووك) ‌و دەوروبەرەكەیدا دۆزراونەتەوە، یان مۆركی سۆمەرییەكانیان پێوەیە لەچەرخی ئوری سێهەمدا، یا وەكو بۆ میتانییەكان دەگەڕێنەوە كە لقێكی گەلانی هیند‌و ئارین‌و كۆنترین دانیشتووی كوردستانی گەورەن، بەڵگەی زۆریش لەڕووی شوێنەوارییەوە لەناوچەكەدا زۆرن.
2- لە چەرخەكانی مێژوودا (كەركووك) یان لەژێر دەسەڵاتی گەلانی سامیدا بوون، یا وەكو گەلانی زاگرۆس تێیاندا باڵادەستبوون كەلەنێوانیاندا گوتیەكان دێن، یاوەكو گەلانی هیند‌و ئەوروپی فەرمانڕەواییان تێدا كردووە كە لەپێشیانەوە میدیەكان دێن.
3- ژمارەیەك لەو ناوانەی كە ڕەگ‌و ریشەیان بۆ زمانی توركی لە قەڵای (كەركوك) ‌و گەڕەكەكانی شارەكەدا بەرچاو دەكەون، بە پێی مێژووی هاوچەرخ بۆ دەسەڵاتی عوسمانییەكان دەگەڕێنەوە كە چوار سەد ساڵ عێراقیان داگیر كردووە‌و زۆر لەو ناوانەیان بۆ زمانەكەیان گۆڕیون. ئەم داگیركردنەیان هەتاكو ساڵی 1918ی خایاندووە.
4- ئەو كاری كنە‌و پشكنینانەی لەشوێنەوارەكانی ناوچەكەدا كراون بەڵگەن بۆ رەسەنایەتی مێژووی كۆنی كورد. بەڵام لەدوای هاتنی سوپای ئیسلامەوە بەنەمانی دەسەڵاتی ساسانی لەسەردەمی خەلیفەو عومەر لەشەڕی قادسیەی ساڵی 626ی زاینی، كە كەركووك لەلایەن سوپای ئەعرابە ئیسلامیەكانەوە بەسەركردایەتی (هاشمی كوڕی عەتبە) داگیر كراوە. لەو چەرخەوە هەتاكو رۆژگاری ئەمڕۆمان دەسەڵاتداران بەزلهێزەكانی دوای جەنگی جیهانیی یەكەمیشەوە (1914-1918) بەزۆری هێز ئەو شارەیان لەناو نەخشەی كوردستاندا سڕیوەتەوە‌و بەعێراقەوە لكاندوویانە. ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی خاكەكەی لەسەر دەریایەكی نەوت دروستبووە كە یەكەم بیری نەوت تێیدا لە 14ی تشرینی یكەمی 1927 لێدرا. هەر ئەوەش وایكرد دەسەڵاتدارانی عێراقی بەیارمەتی بەریتانیەكان شارەكە لەمۆركی نەتەوایەتی خۆی بسڕنەوە.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

هەڤاڵ قوباد تاڵەبانی

سیامەند هەرکی هەڤال قوباد تاڵەبانی: لەسەر لیستی سەوز بۆ پەرلەمانی ...