سەرەکی » ئابووری » گەندەڵی لە عیراقدا

داتای مەترسیدار ئاشكرا دەكرێت

گەندەڵی لە عیراقدا

یوسف عومەر رەشید

(1 – 2)

خراپ بەكارهێنانی دەسەڵات، كۆنترۆڵكردنی بۆ بەرژەوەندی كەسیی خزخزمێنەو واسیتەو تێپەڕاندنی كاروبار بەبێ بنەما ئیداری‌و یاساییەكان‌و پێدان‌و وەرگرتنی بەرتیل، پابەندنەبوون بە دەستپاكی‌و… بە چوارچێوەی فراوانی گەندەڵی دادەنرێت. كۆی ئەمانە بە زیاتریشەوە لە عیراقدا باوە، بەتایبەت لەدوای ساڵی 2003ەوە ئەو كاتەی عیراقییەكان باوەڕیان وابوو لە دیكتاتۆریەت رزگاریان بووە، نەیاندەزانی دەكەونە قۆناغێكی مەترسیدارتر كە بریتییە لە گەندەڵی‌و تەواوی جومگە حكومی‌و كۆمەڵایەتیەكانیش دەگرێتەوە.
ساڵانە لەكانونی یەكەمدا، یادی رۆژی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵییە لە جیهاندا، لە عیراقیشدا جگە لە خستنەڕووی هەندێك داتای مەترسیدارو روخێنەر هیچ ئومێد‌و دەرچەیەكی رۆشن نییە، رۆژانە وەكو دەستكەوت باس لە بوونی 15 هەزار دۆسێەی گەندەڵی دەكرێت كە هیچ كات بەرپرسێكی باڵای عیراق تێوەنەگلاوە جگە لە فەلاح سودانی وەزیری پێشوتری بازرگانی عیراق، ئەو كەسانەشی كە دۆسێەی گەندەڵیان لەسەر كراوەتەوە پلە نزمە وەزیفییەكانن بەتایبەت لە پلەی بەڕێوەبەری گشتی‌و نزمتر، وەكو دەوترێت تۆڕی گەندەڵی بچوكەكان پێوەی دەبن نەك گەورەكان. لەساڵی 2017دا دەستەی نەزاهەی عیراق بڕیاری رێگری گەشتی بۆ 216 كەس دەركردوە بێ ئەوەی ناوی یەك وەزیر هەبێت.

روخساری گەندەڵی لە عیراقدا
لە عیراقدا سیاسییەكان خۆیان لەهەرسێ سەرۆكایەتییەكە بە گەورەتر دەبینن، وەها خۆیان پیشانداوە كە جگە لەوان كەسی تر ناتوانێت ئاسودەیی‌و خۆشگوزەرانیان بۆ دەستەبەر بكات، ئەمەش لە ئەنجامی هەڵبژاردنەكاندا بەڕوونی دەبینرێت، هەرچەندە ژمارەی بەشداربووان كەمتریش بوو لە نیوە‌و كورسیەكانیش دابەش ببون، بەڵام هەمان روخسارو تێڕوانین دێتەوە جێگەی. ئەمە جگە لەوەی شەڕی مەزهەبی‌و تائیفی سونەو شیعە تادێت قوڵتربۆتەوەو زۆرترین كات سیاسییەكانی بە خۆیەوە سەرقاڵكردووەو كەمتر بیر لە بڕینی دەستی گەندەڵی كراوەتەوە، زۆرجاریش بەمەبەست برەو بەم بوارە دراوە بۆ پەردەپۆشكردنی گەندەڵ.
لەناو سەرۆك وەزیرەكانی عیراقدا، نوری مالكی سەرۆك وەزیرانی پێشووتری عیراق بە پادشای گەندەڵی دەناسرێت‌و لەهەمان كاتیشدا دەكرێت حەیدەر عەبادی سەرۆك وەزیرانی پێشوو وەكو یەكەم سەرۆك وەزیران دابنرێت كە بەگژ گەندەڵیدا چۆتەوە، ئەمیش بەهۆی روبەڕووبونەوەی داعش‌و دابەزینی نرخی نەوت‌و ئەو رێگریانەی لێی كرا نەك لەلایەن كۆی سیاسییەكانی عیراق بەڵكو ئەوانەشی شیعەبوون‌و تەنانەت لە حزبەكەی خۆشی بوون، نەیتوانی ئامانجەكانی خۆی بپێكێت، ئێستاش كە سەردەمێكی نوێیەو عیراقییەكان چاویان لە عادل عەبدولمەهدییە، ئومێدێكی ئەوتۆ نابینرێت تەنانەت ناتوانێت سیاسییەكان لەسەر كاندیدێك یەكلابكاتەوە.
لەساڵی 2014ەوە، ناكۆییەكانی عیراق لەمەزهەب‌و نەتەوەوە گۆڕا بۆ پاوانخوازی‌و دەركەوتنی ئەستێرەی سیاسی كە پێوەرەكانی مەزهەب‌و نەتەوەیان تێپەڕاند، ئەوەبوو سەركردەكان قاڵبی حزبیان تێپەڕاند، دیارترینیان نوری مالكی‌و هادی عامری بوون.
سیاسییەكانی عیراق بە جۆرێك كۆنترۆڵی دەزگا حكومییەكان‌و گرێبەستەكانیان كردووە كە حكومەت تووشی ئیفلیجی بووە‌و گەندەڵیش گەیشتۆتە ئاستێك كە خزمەتگوزاری ئەمنی‌و بژێوی‌و بێكاری‌و تەنانەت خزمەتگوزارییەكانی ژیانی رۆژانەش لەوپەڕی مەترسیدان.
لەدوای پڕۆسەی ئازادكردنی عیراقیشەوە چاوەڕوان دەكرا عیراقێكی فرەیی‌و دیموكراسی بنیات بنرێت، بەڵام لەدوای 15 ساڵ، عیراق بەدەست حزبە ئیسلامیی‌و تائیفیەكانەوەیەو ئەوان بڕیار لە بەڕێوەبردن‌و ئاڕاستەكردنی دەدەن، حزبە ئیسلامی‌و تائیفیەكان تەواوی جومگە گرنگەكانی عیراقیان بەدەستەوەبوو كەمترین فرسەت یاخود هیچ دەرفەتێك نەدراوەتە كەسانی تەكنۆكرات‌و ئەكادیمی لە بەڕێوەبردنی كاروباری دەوڵەتدا، ئەمەش بەڕادەیەكی گەورە كاریگەری لەسەر تەشەنەسەندنی گەندەڵی هەبووە لە عیراقدا.
لەعیراقدا، شەش كۆنگرەی وزاری كراوە بۆ روبەڕووبونەوەی گەندەڵی‌و تائێستاش روبەڕووبونەوەی گەندەڵی تەنها دەستەواژەیەكە لەسەر كاغەز‌و لە واقعدا وەڵامی هاووڵاتیانی عیراقی پێنەدراوەتەوە.
ئەو بەهەدەردانە زۆرەی لە ئابووری عیراقدا هەیە، لە رابردوودا رێگر بووەو بۆ داهاتووش هەمان كارەسات چاوەڕوانی دەكات كە ناتوانرێت پڕۆسەكانی ئاوەدانكردنەوە لەدوای كۆتایهاتنی داعش وەكو پێویست ئەنجام بدات كە چەند شارێك لەگەڵ زەویدا تەخت بوون بەتایبەت نەینەواو رومادی.
عیراق لەدوای 15 ساڵی دوای دیكتاتۆری كۆمەڵێك داتای مەترسیداری بەرهەمهێناوە كە بریتین لە بەهەدەردانی پارەو سامانی گشتی‌و بەكارهێنانەوەی بۆ بەرژەوەندی كەسیی‌و بەدەستهێنانی پێگەی سیاسی، هەندێك لەو داتایانە دەخەمەڕوو كە نیشانی ئەوەی دەدات هاووڵاتیانی عیراق لە چ مەرگەستێكدا دەژین:

هاووڵاتیانی عیراق لە چ مەرگەستێكدان
* لەساڵی (2003 – 2017)، (430) هەزار هاووڵاتیی عیراقی كوژراون‌و (620) هەزاریان برینداربوون، رێژەی (30%)ی ئەو بریندارانە ناتوانن بجوڵێن یاخود كار بكەن، هەروەها (58) هەزار كەس لە عیراقدا چارەنوسیان نادیارە، ئەمەش یەكێكە لە پرسە هەرە مەترسیدارەكان لە عیراقدا. ئەمە جگە لەوەی ئەو بارودۆخە بۆتە هۆی ئەوەی دوو ملیۆن بێوەژن هەبێت كە تەمەنیان لەنێوان (14 – 52) ساڵدایە‌و (5.6) ملیۆن هەتیو هەیە كە تەمەنیان لەنێوان یەك مانگ بۆ 17 ساڵە.
* (35%)ی عیراقییەكان لەژێر هێڵی هەژارییەوە دەژین كە داهاتی رۆژانەیان كەمترە لە پێنج دۆلار.
* (9%)ی منداڵان كاردەكەن كە تەمەنیان لەخوار 15 ساڵیەوەیە.
* لەبواری تەندروستیدا، بۆ هەر هەزار نەخۆشێك یەك جێگەی مانەوەی نەخۆش هەیە، هاوكات (39) نەخۆشی‌و پەتا لە عیراقدا تۆماركراوە دیاترینیان (كۆلێرا، ئیفلیجی منداڵان‌و ڤایرۆسی جگەر)، ئەمە جگە لە شێرپەنجە‌و شێواوی زگماكی.
* لەبواری پەروەردەدا، نۆ هەزار خوێندنگە زیانیان بەركەوتووە، (800) خوێندنگە لە قوڕ دروستكراوە، عیراق پێویستی بە (11) هەزار خوێندنگەی دیكە هەیە، لەگەڵ ئەمەشدا شەش ملیۆن نەخوێندەوار هەیە كە نازانن بنووسن‌و بخوێننەوە.
* بەپێی هەندێك سەرچاوەی ناڕەسمی، لەدوای ساڵی 2014ەوە، (27) هەزار پڕۆژەی ئاوەدانی‌و وەبەرهێنان لەكاركردن وەستاون‌و (800) كۆمپانیای بیانیش لە پڕۆسەی سەرمایەگوزاری لەعیراق كشاونەتەوە كە بۆتە هۆی پەككەوتنی هەزار پڕۆژە، هەندێك سەرچاوەش ئاماژە بەوە دەكەن لە 15 ساڵی رابردوودا 13 هەزارو 328 كارگەو دامەزراوەی بەرهەمهێنان لەكاركەوتوون.
* لە ساڵی (2003 – 2014) نزیكەی (350) ملیار دۆلار بۆ پڕۆژەی وەهمی رۆیشتووە، كە نزیك دەبێتەوە لە نیوەی ئەو داهاتەی عیراق لەو ماوەیەدا دەستی كەوتووە، ئەمەش لەكاتێكدایە كە لیژنەی دارایی پەرلەمانی عیراق دانی بەوەداناوە كە قەبارەی قەرزی ناوخۆ و دەرەكی دەكاتە (120) ملیار دۆلار. عیراق ساڵانە شەش ملیار دۆلار زیانی بەردەكەوێت بەهۆی گەندەڵی‌و خراپ ئیدارەدانی مەلەفی گومرگ لەخاڵە سنورییەكان، جگە لە خاڵە سنورییەكانی هەرێمی كوردستان.
* لەبواری نەوتدا، عیراق پارچە زەوییەكی نەوتاوییە، داهاتی ساڵانەی (95% – 99%) لە فرۆشتنی نەوتەوە سەرچاوە دەگرێت، نزیكەی چوار ملیۆن بەرمیل بەرهەم دەهێنێت لە رۆژێكداو (2.8) ملیۆن بەرمیل هەناردە دەكات. بەشێك لە سەركردەكانی عیراق لە فرۆشتن‌و كۆنترۆڵكردنی سەرچاوەكانی نەوت‌و ئیمزاكردنی گرێبەستەكان رۆڵیان هەیەو ناویان دێت، موقتەدا سەدرو عەمار حەكیم‌و نوری مالكی سێكوچەیەكی دیارن لەم بوارەدا. رۆژانە داهاتی (300 – 500) هەزار بەرمیل نەوت داخلی داهاتی گشتی عیراق ناكرێت كە ساڵانە دەگاتە (7.2) ملیار دۆلار.
* لەبواری مووچەو دەرماڵە، هەرسێ سەرۆكایەتییەكەی عیراق، ساڵانە (17.467.248) ملیۆن دۆلاروەكو مووچە وەردەگرن، هاوكات (50) هەزار وەزیفەی وەهمی هەیە كە داهاتی ساڵانەی دەگاتە پێنج ملیار دۆلار. لەساڵی (2014 – 2018) هەر پەرلەمانتارێكی عیراق زیاتر لەیەك ملیار‌و 400 ملیۆن دینار لەسەر هاووڵاتیانی عیراق كەوتووە، بە تەنهاش سەرۆكی پەرلەمان لەو ماوەیەدا (11) ملیۆن دۆلار لەسەر عیراقییەكان كەوتووە كە هەشت ملیۆن دۆلاری بەناوی پاسەوان‌و هەندێك خەرجی دیكە بۆ رۆیشتووە.
* عادل عەبدولمەهدی ئەوكاتەی وەزیری نەوتی عیراق بوو (2015)، دەڵێت: «لەساڵی 2003 تا 2015 كۆی داهاتی بودجەكانی عیراق 850 ملیار دۆلاربووە، كە بەهۆی گەندەڵییەوە 450 ملیار دۆلاری لە كیس چووە.
* (30) ملیار دۆلار بۆ كەرتی كارەباو زیادكردنی توانای بەرهەمهێنان خەرجكراوە، لە هەمانكاتدا پێدانی كارەبای نیشتمانی لە عیراقدا ناگاتە (10) سەعات‌و نیوەی خواستی هاووڵاتیانی پڕ نەكردۆتەوە.
* لەبواری سەربازیدا، لەماوەی 15 ساڵی رابردوودا 149 ملیار دۆلار بۆ پڕچەككردنی سوپای عیراق خەرجكراوە كەچی داعش بە چەند رۆژێك نزیكەی (30%)ی خاكی عیراقی كۆنترۆڵكرد، (232) ملیۆن دۆلار دراوە بە ئامێری ئاشكراكردنی تەقینەوەو رۆژانە دەیان كەس بە تەقینەوە دەكوژرێن‌و بریندار دەبن، یەكێك لەو گرێبەستە گوماناوییانەی لە ساڵی 2007دا لەگەڵ سربیا كراوە بە بەهای 833 ملیۆن دۆلار بریتیبووە لە كڕینی جۆرە فڕۆكەیەك كە كار ناكات، لەگەڵ كڕینی چەكی كۆنی بۆیاغكراو، هێنانی ئامێری سەربازی خراپبوو لە رۆژهەڵاتی ئەوروپاوە كە وەزارەتی بەرگری 19 هەزار چەكی لەناوبردووە.
ئەم داتایانە، لەچەند سەرچاوەیەكی جیاوازو عیراقی وەرگیراون، بەشێكیان داتای حكومەتن وەكو لیژنەكانی پەرلەمان بەتایبەت دارایی‌و لەگەڵ داتای چاودێری دارایی‌و دەستەی نەزاهەن، هەندێك لەم داتایانە بەریەكەوتنی تیابووە واتە داتای جیاوازبوون كە من پێم وایە پەیوەندی بە وادەی وەرگرتنەوە هەبووە نەك داتایەكی نا رۆشن بن، لێرە شەن‌و كەو كراون‌و ئەوانەی زۆر دیارن باسكراون.

پادشای گەندەڵی
لەناو سەركردەكانی عیراقدا نوری مالكی بە پادشای گەندەڵی دادەنرێت، نوری مالكی (2006 – 2014) سەرۆك وەزیران بووە، (2014 – 2018) جێگری سەرۆك كۆمار بووە، یەكێكە لەسەركردە دیارەكانی دوای پڕۆسەی ئازادی عیراق، سكرتێری حزبی دەعوەو سەرۆكی لیستی دەوڵەتی قانوون بووە، لەماوەی هەشت ساڵی سەرۆك وەزیرانیدا، بناغەیەكی بەهێزی بۆ كەسایەتی خۆی دروستكردووە، لەهەمانكاتدا كاری لەسەر تێكدانی پەیوەندی نێوان پێكهاتەكان كردووەو كوردەكانیش پێیان وایە ئەندازیاری تێكدانی پەیوەندییەكانی نێوان هەولێرو بەغدایە بەتایبەت بڕینی بودجەی هەرێم.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

لە سلێمانی ڤیزای هیندستان دەدرێت

یەکەی ئابووری كونسوڵخانەی هیندستان نووسینگەیەك لەناو بینای ژووری بازرگانی و ...

freier porno porno gratis
doğubayazıt escort afşin escort afyon escort afyon escort alanya masaj salonu afyon masaj salonu efeler masaj salonu polatlı masaj salonu merzifon masaj salonu afyon masaj salonu akhisar masaj salonu akçakale escort