سەرەکی » وتار » لە دەستدانی متمانەی سیاسی

لە دەستدانی متمانەی سیاسی

لوقمان مستەفا ساڵح*

متمانەی سیاسی لە هەرێمی کوردستان گەیشتۆتە ئەو ئاستەی کە فاکتەرەکانی بەخشینی متمانەی سیاسی لە هەرێمی کوردستاندا لە نێوان خودی دەستەبژێری سیاسی و دەستەبژێری دامەزراوە سیاسییەکاندا ئێستا جیاوازیی نییە. واتە هەمان فاکتەر بۆ دوو هێزی سیاسی یان زیاتر هەمان رۆڵی هەیە لە هەڵکشان و داکشانی متمانەی سیاسی.

هاووڵاتیان متمانەیان بە حزبەکان لاواز بووە
بەپێی وتەی توێژەران و چاودێرانی سیاسی، وا دەردەکەوێت لە هەرێمی کوردستاندا متمانە بە کۆی سیستمی سیاسی لە نزمترین ئاستدابێت. متمانەش بە سیستم لە هەرێم وابەستەیە بە متمانە بە دەستەبژێری سیاسی و دامەزراوە سیاسی و یاساییەکان، چونکە بە بڕوای شارەزایان، لەدەستدانی متمانە بە گشتی و لە دەستدانی متمانەی سیاسی بە شێوەیەکی تایبەتی، هەر بە سروشتی خۆی زۆر خێراتر لە دەست دەچێت، بەڵام بۆ بەدەستهێنانەوەی كاتێكی زۆرتری پێویستە تا دەبێتەوە جێی بڕوا و متمانە.

یەكێك لە مەترسییە گەورەكانی داهاتووی حزبی سیاسی، بریتییە لە لەدەستدانی متمانەی سیاسیی خەڵک. بەپێی بۆچوونی شارەزایانیش، كاتێك پارتێكی سیاسی بەهۆی سكانداڵ یان هەر كارێكی نەشیاوەوە جەماوەرەکەی روو لە لێژیی بكات، تا ماوەیەكی زۆر درێژ و بە ئەستەم دەتوانێت جارێكی تر بێتەوە گۆڕەپانی سیاسی و متمانەی سیاسی بەدەست بهێنێتەوە.

هەربۆیە کاتێک خەڵک متمانەی بە حزبە سیاسییەکان و کەسایەتیە سیاسییەکان و دەسەڵاتی سیاسی و حکومەت نامێنێت هەر لە خۆڕا نییە، بەڵکو لەبەرئەوەیە کە پێیانوایە بەشێکی زۆر لە حزبە سیاسییەکان و کەسایەتی سیاسی و دەسەڵاتی سیاسی، ئەوەندەی بۆ بەرژەوەندیی خۆیان هەوڵدەدەن و کاردەکەن، ئەوەندە بۆ بەرژەوەندیی و خۆشگوزەرانیی خەڵکی بەشمەینەت هەوڵ نادەن، ئەوەندەی بەشێک لە حزبە سیاسییەکان خەریکی ناشیرنکردنی سیاسەت و خراپ بەکارهێنانی سیاسەتن، تا کار گەیشتووه‌تە ئەوەی بەشێوەیەک ژینگەی سیاسییان شێواندووە، بە جۆرێک زانستی سیاسییان شەرمەزارکردووە.

رەوشت و زانستی سیاسی
بەشێک لە چاودێرانی سیاسی و پسپۆرانی ئەو بوارە پێیانوایە بەگشتی سیاسەتکردن لە هەرێمی کوردستاندا، هیچ خەسڵەتێکی زانستی سیاسی تێدا نابینن، بۆیە دەرهاویشتەکانی کێشەی جۆراوجۆری لێدەکەوێتەوە.

هەرچی خەڵکە گشتییەکەشە پێیانوایە سیاسەتکردن بەو شێوەیەی کە ئێستا دەگوزەرێت، تەنها ئاو لەژێرپێ کردنە و درۆیەکی شاخدارە، ئامانجەکەی بەزۆری قازانجێکی بازرگانییە و هیچی تر، ئاخر کە دەبینن بەشێک لە هێزە سیاسییەکان لە کاتی بانگەشەی هەڵبژاردندا چۆن وادە و بەڵێن دەدەن و پاشان پاشگەز دەبنەوە، دەبینن چۆن گاڵتە بە هەستیان دەکرێت، کاتێک بەڵێن بە خەڵکی دەدەن و پاشان لێی پەشیمان دەبنەوە و هیچ ئەنجامێکی نابینن، ئیدی چۆن متمانەیان بە دەسەڵاتی سیاسی دەمێنێت؟

ئێ خۆ لە سیاسەتیشدا ئەگەر رەوشت وەک پێویست نەبوو، ئیتر دەسەڵاتداران بە ئارەزووی خۆیان بەڵێن دەدەن و جێبەجێی ناکەن، دەشبێت بزانین کە بۆچی رەوشتی سیاسی پێویستییەکی حەتمیە و دەبێت ئەخلاق وەک هۆکارێک سەیربکەین، چونکە ئەگەر رەوشت لەهەر کایەیەکی سیاسی، ئابووریی، کۆمەڵایەتی …هتد هەبوو، ئەوا دەسەڵاتداران بەڵێنێک نادەن کە جێبەجێی نەکەن، ئەوکات خەڵکیش لەگەڵ یەکتردا زیاتر راستگۆ دەبن و ئەوکاتەش متمانە بە یەکتر و بەو دەسەڵاتەش زیاتر دەبێت. لە هەلومەرجێکی وا هەستیاری ئەمڕۆی کوردستاندا، پێویستمان بە نوێکردنەوەی میکانیزمەکانی پەیوەندیی نێوان دەسەڵات و خەڵکە بە سەرجەم دەسەڵاتەکانی پەرلەمان و حکومەت و بە دەزگای دادوەریشەوە، بۆ دووبارە دروستکردنەوەی متمانە، ئەرکی پاراستنی ئاسایشی کۆمەڵگە و پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی و سەروەریی یاسا و دابینکردنی پێداویستییەکانی گوزەرانی خەڵک دەکەوێتە ئەستۆی ئەو حکومەتەی کە دەسەڵاتی سیاسی دروستی کردووە، لە هەمان کاتیشدا پاراستنی ئاسایشی گشتی ئەرکێکی کۆمەڵگەییە و بەرپرسیارێتی گشتیی خەڵکە.

فراوان بوونی ئازادیی سیاسی و دیموکراسی لە کۆمەڵدا و فراوانکردنی سەرجەم بوارەکانی ئازادیی رادەڕبڕین بە شێوازی جۆراوجۆری دیموکراسیانە، ئەو زەمینەیە و ئەو پێداویستییانە دەخوڵقێنن بۆ ئەوەی دەسەڵات ئەرکی خۆی جێبەجێ بکات و بیسەلمێنێت کە جێی بڕوا و متمانەیانە.

کاتێک متمانە لە نێوان هاووڵاتی و دەسەڵاتدا دێتە کایەوە کە دەسەڵات لە رێگەی دامودەزگاکانییەوە لە هەوڵی ئەوەدابێت باشترین خزمەتگوزاریی بە هاووڵاتیان پێشکەش بکات و خواست و ئاوات و پێداویستییەکانیان دابین بکات و هاووڵاتی هەست بە جیاوازیی و نادادپەروەریی نەکات و مافی هاووڵاتیبوونی پارێزاراو بێت و دەنگی بیستراوبێت و مافی رادەربڕین و دەنگدانی بە ئازادی و بەبێ ترس و هەڕەشە و نانبڕینی نەبێت.

بەڵێنەکان بەدی ناهێنن
ئەوەی دەبێتە مایه‌ی لەدەستدانی متمانەی هاووڵاتی بە دەسەڵاتی سیاسی ئەوەیە کاتێک بەرپرسان و سیاسەتمەداران بەڵێن و پەیمان دەدەن و دووبارە و دەبارەی دەکەنەوە بەبێ هێنانەدی بەڵێنەکانیان.

بۆ نموونە باس لە ئازادیی رادەربڕین و هەڵبژاردنی ئازاد و سەروەریی یاسا و عەدالەتی کۆمەڵایەتی دەکەن و پەیمان بە هاووڵاتیان دەدەن کە دیموکراسی پەیڕەو بکەن، بەڵام لەسەر ئەرزی واقیعدا ئەو بەڵێنانە راست دەرناچن و هاووڵاتی هەست بەوە دەکات ئەو بەڵینانە تەنیا لە خوڵکردنە چاو زیاتر هیچیتر نییە، کە دەبینرێت دەزگاکانی حکومەت و میدیا و داهاتی نیشتمانی لەلایەن حزبەوە قۆرخ دەکرێت و خزمخزمێنە و تەزکییەی حزب دەخرێتە پێش توانا و لێهاتووییەوە بۆ دامەزراندن لە دەزگا فەرمییەکاندا، ئەوا بێگومان دەسەڵات متمانەی خۆی لەدەست دەدات و هاووڵاتیش بیر لە رێگە چارەی دیکە دەکاتەوە کە مافێکی سروشتی خۆیەتی.

دەسەڵات کاتێک دەتوانێت متمانەی هاووڵاتیان بەدەست بهێنێت کە وەڵام بە داواکاری و ناڕەزاییەکانیان بداتەوە و بەکردەوە نەک تەنیا بە بەڵێن و وتاری بریقەدار و رازاندنەوەی مانشێتی رۆژنامەکان.

هاووڵاتی کە متمانەی بە دەسەڵاتی سیاسی نەما، ئامادە نابێت گوێڕایەڵی فەرمان و داواکارییەکانی دەسەڵات بێت، لە بری هاوکاریکردن زۆرجار پەنا دەباتە به‌ر سەرپێچکردن و ناڕەزایی دەربڕین، بە ره‌خنەگرتن و میتینگ و خۆپیشاندان. بۆیە دەتوانین بڵێین متمانەی هاووڵاتیان بە دەسەڵات شەرعییەتدانە بەو دەسەڵاتە، بە پێچەوانەشەوە کاتێک هاووڵاتیان متمانەیان بە دەسەڵات نامێنێت، ئەو دەسەڵاتە لەلایەن هاووڵاتیانەوە بە دەسەڵاتێکی سەپێنراو و ناشەرعی و دیکتاتۆر پێناسە دەکرێت.

نەهێشتنی قەیرانی متمانەی خەڵک بە دەسەڵات و حزبە سیاسییەکان، دەبێت لە رێگەی بایەخدانی حزبی سیاسییەوە بێت بەو بەرنامەیەی کە لە هەڵبژاردندا رایدەگەیەنێت و کارکردنی نوێنەرانی لە پەرلەمان و دامەزراوە هەڵبژێردراوەکاندا لەبەر رۆشنایی ئەو بەرنامەیەوە بێت.

شایەنی ئاماژە پێکردنە متمانە لە نێوان هاووڵاتیان و دەسەڵاتی سیاسی لایەنێکی گرنگی سەرمایەی کۆمەڵایەتییە لە پاڵ بەها و مۆڕاڵ و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا، کە کاریگەریی هەیە لەسەر گرێدانی پەیوەندیی نێوان تاکەکانی کۆمەڵ.

بۆیە پێویستە دەسەڵاتی سیاسی بایەخ و گرنگی تەواو بدات بە سەرمایەی کۆمەڵایەتی وەک سەرمایە جۆراوجۆرەکانی تری وڵات. لانیکەم بۆئەوەی رووی بێت بۆ جارێکیتر بتوانێت داوای دەنگیان لێبکات و ببێتەوە جێی متمانە و گرنگی پێدانیان.

پێویسته‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌ بدرێت دیالۆگی راستەقینە دروست ببێت له‌ نێوان حکومه‌ت و هاووڵاتیاندا له‌ رێگه‌ی ده‌سه‌ڵاتی په‌رله‌مانه‌وه‌ که‌ زمانحاڵی چین و توێژه‌کانی کۆمەڵگەیە، هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌مه‌ رێگه‌ی ده‌ربڕینێکی شارستانی و دروسته‌ له‌ بری توندو تیژیی، کە بێگومان توندوتیژی به‌ر له‌ هه‌موو شتێک ماڵ وێرانیی به‌دواوه‌یه.

باشترین میکانیزم بۆ نەهێشتن و بنبڕکردنی قەیرانی متمانەی نێوان خەڵک و دەسەڵاتی سیاسی، نۆژەنکردنەوەی پردی پەیوەندی نێوانیانە، بەر لەهەر شتێک داوای لێبوردن لە کۆمەڵانی خەڵک بکرێت، داننان بەهەڵە و کەموکوڕی و کارە دزێو و نەشیاوەکانیان، کە چۆن بوونەتە هۆکاری سستبوونی دامەزراوە شەرعییەکان، هەروەها نەبوونی شەفافیەت لە سێکتەرە ئابوریی و داراییەکاندا، بەتایبەت کۆمپانیا نەوتییەکان و ژێرخانە ئابوورییەکانی تری وڵات، رێزگرتن لە یاساو سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەریی، نەک بە پێچەوانەوە دەستێوەردان و تێکدان… هتد.

*پارێزەر

 277 جار بینراوە