سەرەکی » وتار » هەوڵەکان بۆ شەڕی کورد بە کورد

هەوڵەکان بۆ شەڕی کورد بە کورد

رێبین عومەر

دەوڵەتی تورکیا، هەمیشە چاوی لەوەیە كە كورد شەڕی كورد بكات، ئەوەشی وەک پلانی B بۆ خۆی داناوە، وەك چۆن لە قەفەسدا كەو بە بانگەوازی خۆی یەكتریی دەكەنە نێچیر بۆ سەربڕین و بەندكردن و بن دەستی، تورکیاش بەهەمان شێوە چاوی لەوەیە کورد بە دەستی کورد پاکتاو بکات.

عوسمنییەکان لە 1893 کاریان بۆ دروستکردنی سوپایەک کرد بۆ ئەوەی بیکەنە دار دەست بۆ قووڵکردنەوەی دوژمنایەتی کورد لەگەڵ گەلانی ناوچەکە، پیلانگێڕییەکانیان تەنها بۆ ناشرینکردنی دۆزی رەوای کورد بووە لە ناوخۆ و جیهاندا.

لەسەردەمی عوسمانییەكانەوە، دەسەڵاتدارانی ئەو وڵایە بە پشتبەستن بە پیلانگێڕی، كورد دژ بەیەكتریی بەكاردەهێنن و مێژووی چەوساندنەوە و بندەستییەكەشیان دەشێوێنن و ناشرینی دەکەن، وەك ئەوەی كە بەردەوام وتویانە كورد شاخستانییە و دوورە لە شارستانییەت، هەوڵیان داوە بەهەموو جۆرێك ئەم گەلە ناشرین بکەن.

لە پەلاماری ئەرمەنییەکان ساڵی 1915، سوارەی حەمیدییە كە لە كوردە فریودراوەكان پێكهاتبوون، بە خراپترین شێوە رایان هێنابوون لەسەر كوشتنی ئەرمەنییە مەسیحییەكان، كە داوای هەندێ لە ناوچەكانی وان و دەوروبەری چیای ئاراراتیان دەكرد، كە جێ نفوزی كورد و عەشیرەتە كوردەكان بووە.

دەسەڵاتدارانی تورکیا لە هەموو سەردەمەکاندا بەوەشەوە نەوەستاون، هەر لە سەرەتاوە ئەوەیان خستبووە مێشكی كوردەوە كە جەنگەكە لە پێناوی خودادایە و بۆ رەزامەندیی ئەو جینۆساید بخولقێنن، هەندێک سەرۆک هۆزی فریودرا و بە خشڵ و میدالیای سوڵتان و دەستکەوتی دوای جەنگ و بەدەستخسنی چەک، کەوتوونەنە داوی پیلانگێڕییەوە، بەداخەوە كورد لەو پلانە قێزەونەوە گلاو دوژمنایەتییەكی دوورمەودایان بۆ نەتەوەکەیان دروستکرد.

هەرئەوەش دواتر وەک کۆمەڵکوژیی گەورەی گەلی ئەرمەنی لەسەر کۆماری تورکیا وەک جینۆساید ساغبۆوە.

دوای نەمانی دەسەڵاتی عوسمانییەكان و دروستبوونی دەوڵەتی كۆماری میللی توركیا لە سەردەستی (مستەفا كەمال ئەتاتورك لە 1923، كورد تا ئەو شوێنە بەكارهات كە ئەتاتورك) باڵانسی جێ نفوزی خۆی بە كورد راگرت، بەڵێنی گەورەی بەكورد دا، بەڵام هەموو بەڵێنەکان وەك بڵقی سەر ئاو بوون، سەرجەم بەڵێنەکان و کوردی لادا و پلانی خۆی خستەگەڕ كە ئەویش یەك گەل و یەك وڵات و یەك ئاڵاو یەك جۆری جیناتی تورك کە دواتر پیرۆزکراو قسەیەکی باویان هەبوو کە خۆشبەخت ئەو کەسەیە تورکە، واتە شەرمەزاریی و نەنگیان بۆ غەیرە تورکەکان هێشتەوە.

بەرامبەر بە کورد دڕدۆنگ وەستانەوە، بە ئاشکرا وتیان: «لە ئەفریقاش دژی خێمەیەک دەبن كە داوای مافی كورد بكات».

ئایدیۆلۆژیا ئامادەگی تەواوی هەبوو كە رەوتی گورگە بۆرەكان دەستێكی باڵایان هەبوو لە شاربەدەركردن و ئاسمیلاسیۆنی گەلی كورد لەو وڵاتەدا.

بە هەموو شێوەیەك شوناسنامەیان لەو گەلە سەندەوە كە بڕیار بوو پێكەوە بە ئاشتی بژین، تورك و سیستمە سیاسییەكەی دژی ئەم گەلەبوون، بەڵام بەردەوامیش كوردیان خەپاندووە.

لەو بوارەدا تورك خاوەن دیرۆكە لە مێژووی سیستمی سیاسیدا كە چۆن كەیسی كورد جگە لەوەی بەلاڕێدا بیبات، بە هەژموونی خۆشی ناشرین و قێزەونی بكات لەبەرچاوی دنیا و كوردیش بەیەكدا بدات، ئێستا پیلانگێڕییەکە روونتربۆتەوە کە دەیانەوێت شەڕی کورد بە کورد خۆی بکەن و نائارامی بخەنە ناو ماڵی کوردەوە و دەستکەوتەکانی باشوور بەدەستی خودی کورد لە بار بەرن.

 104 جار بینراوە