سەرەکی » وتار » ئەكرەم میهرداد » سۆشیال دیموكرات (دیموكراتی كۆمەڵایەتی)

سۆشیال دیموكرات (دیموكراتی كۆمەڵایەتی)

وەرگێرانی بۆ فارسی: موسا اكرمی

لە فارسییەوە: ئەكرەمی میهرداد

1-2

سۆشیال دیموكرات، سیاسەتی یەكسانی خوازییە، كە بڕوای بەهێزی بە دەوڵەتی خۆشنوود (رفاە)ی نوێ و ئەركی دەوڵەت هەیە لە سەرلەنوێ دابەشكردنەوەی سامان. دیموكراتە كۆمەڵایەتییەكان یان (سۆشیال دیموكراتەكان) بنەمای ئازادیخوازیی (لیبرالیزم) كلاسیك سەبارەت بە دیموكراسی لە رێگەی هەڵبژاردنی نوێنەران و سیستمی نوێنەرایەتی و ئابووری تێكەڵاو (سەرمایەداریی و سۆشیالیزم) پەسەند دەكەن، ئاڕاستەیان بەرەو ریفۆرمی سیاسییە لە بەرامبەر نەریتی شۆڕشگێرانەی كارل ماركس و هەروەها ئامانجی ئەخلاقی عەدالەتی كۆمەڵایەتی، هۆكاری وەفادار مانەوەیانە بۆ هێنانەدی مەبەستەكانیان. ئەگەر چی بەتەواوی ناتوانین سنووری رۆشنی نێوان سۆشیال دیموكرات و ئازادیخوازی (لیبرالیزم) لەلایەك و سۆشیالیزم لەلایەكی دیكەوە دیاری بكەین، بەڵام دەتوانین بڵێین كە ئەم رێبازە لە چەپی لیبرالیزم و راستی سۆشیالیزمدا قەراری گرتووە.

سۆشیال دیموكرات و لیبڕاڵیزم و مارکسیزم
بەشێوەیەكی دیكە زۆر بە ئاسانی دەتوانین جیاوازی نێوان سۆشیال دیموكرات لەگەڵ هەردوو پەیڕەوی توندڕەوی لیبراڵیزمی ئیختیارگەرا و سۆشیالیستی ماركسی دیاری بكەین. لەكاتێكدا كە پەیڕەوانی لیبراڵیزمی خاوەن دیدگای ئیختیاری رەوشی خۆیان تەنها لە مافەكانی تاكدا لەبەرامبەر دەوڵەتی رەفادا دەخەنەڕوو، هەر لەو روانگەیەوە رەخنە لە نەخشی دەوڵەت دەگرن لە سەرلەنوێ دابەشكردنی سامان، بەڵام سۆشیال دیموكراتەكان داكۆكی دەكەن لە چەمكەكانی بەرپرسیاریی كۆمەڵایەتی و ئەركی دەوڵەت لە هاوكارییكردنی ئەو تاك و كەسانەی كە خاوەنی ئیمتیازی كەمترن.

بە بڕوای دیموكراسی كۆمەڵایەتی، دەسەڵاتی دەوڵەت ئەو هۆكارە رەوایەیە كە ئەم بەرپرسیارییە كۆمەڵایەتییانە لە ئەستۆ دەگرێ. لە ئاڕاستەیەكی دیكەدا ماركسییەكان بڕوایان وایە كە دەبێت سەرمایەداری لە نێو بچێت، بەڵام سۆشیال دیموكراتەكان لە هەوڵی تیماركردنی ئەو نەخۆشیە كۆمەڵایەتیانەدان كە لە دەروونی بازاڕی ئازاد پەیدا دەبن و بەشێوەیەك كە گونجاو بێت لەگەڵ ریفۆرمی كۆمەڵایەتی و سیاسی.

دەتوانین بڵێین ماركسیزم دەخوازێ ئەندێشەی دادپەروەریی كۆمەڵایەتی «لە روانگەی ئابووری دا «چارەسەر بكات» یان دەیەوێت دیدگای ئەخلاقی رزگاركردنی چینە كۆمەڵایەتییەكان وەكو پێشڕەوی ئابووری عەقڵانی (پاش سەرمایەداری) بخاتەڕوو. بەڵام سۆشیال دیموكرات لەكاردایە كە ئابووری سیاسی «دووبارە ئەخلاقی بكاتەوە» و سەرئەنجام دەیەوێ كە پرسی دادپەروەریی كۆمەڵایەتی وەكو یەكێك لە پرسە ئەخلاقیەكان بناسێنێ، نەك وەك كێشەیەكی ئابووری.رەوتی مێژوویی و پێشڕەوی سۆشیال دیموكرات.

سەرەتای فکری سۆشیال دیموكرات
سۆشیال دیموكرات لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا پەیدابوو، واتە ئەوكاتەی ئیدوارد برنشتاین، كە هەتا ئەوكاتە یەكێك بوو لە رابەرانی ماركسیزمی ئەڵمانی، دیدگا و گێڕانەوەی خۆی لە سۆشیالیزم بەیانكرد. برنشتاین رایگەیاند كە پێشبینی ماركس دەربارەی مەرگی سەرمایەداری و سەركەوتنی خەباتی شۆڕشگێرانەی چینی كرێكار، پێش بینی و دیدگای نادروستن. تازەكردنەوەی دیدگاكانی ماركسیزم لەم سەردەمەدا بووە هۆی سەرهەڵدانی رێبازێك كە ئەوكاتە بە «نوێ خوازی» دەناسرا لەناو بزاڤی سۆشیالیستی و ماركسیدا. ئەم رێبازە گرنگی زیاتری دەدا بە ئامانجەكانی سۆشیالیزم لە رێگەی پەرلەمان و رەوشی چاكسازیی و ریفۆرمی بەردەوام، نەك ئامانجی كۆتایی شۆڕش و سەركەوتنی چینایەتی كرێكاران. یەكێك لە بنەما گرنگەكانی كاری سۆشیال دیموكرات، «پڕەنسیپی گۆڕانكاریی سیاسی هاوشێوەیە» كە دەبێتە وێستگەیەك و سۆشیال دیموكرات دەخاتە نێوان هەردوو بزاڤی سۆشیالیزم و لیبرالیزم.

لە بەریتانیای كۆتایی سەدەی نۆزدە و سەرەتای سەدەی بیست لە رێگەی بزووتنەوەی فابیانی ریفۆرمیستییەوە، نەریتی نوێخوازی بزاڤی سۆشیالیستی وەكو بەشێك لە سۆشیال دیموكرات سەر هەڵدەدات. لەم بزووتنەوەیەدا (بزاڤی فابیانی) كەسانی ناوداری وەكو (بیاتریس و سیدنی وێب، گراهام والاس،جۆرج برنارد شۆ، هربرت جۆرج وێڵز) رابەڕایەتیان دەكرد. بزوتنەوەی فابیانی یان (فابیوس) تا ساڵی (1956) و بڵاوبوونەوەی كتێبی (ئایندەی سۆشیالیزم)ی ئا.ر. كراسلند بەردەوام دەبێ.

ماركسیستە توندڕەوەكان
ماركسیستە توندڕەوەكان، كە سۆشیال دیموكرات لە مێژوودا بەڕەوتی سازشی سیاسی لەبەرامبەر سەرمایەداری دادەنێن، یان ئابووری تێكەڵ وەكو ئابووری شێوە یان نیمچە سەرمایەداری دەزانن. ئەم دیدگا توندڕەوە بێگومان ناڕازییە لەوەی كە سۆشیالیزم هەمان ماركسیزمی دەستكاری كراوە و سۆشیال دیموكراتش هەمان سۆشیالیزمی ریفۆرم كراوبێت (وەكو شێوەیەك لە تەعدیلكردن یان هاوتاكردنی دوولایەنەی نێوان سۆشیال دیموكرات، سۆشیالیزم و ماركسیزم). سۆشیال دیموكراتەكان بەوە تاوانبار دەكرێن كە ئەوان خاوەنی (یەكێتی بیروڕا) نین و لەم زەمینەیەدا ئاستەنگیان هەیە، و تەنها نادڵسۆزی ئەوان بەرامبەر ئامانجی كۆمەڵایەتی (سۆشیالیزم) و ئامانجەكانی چینی كرێكار بوونەتە هۆكار و رێبازی پەیدابوونیان.

باشترین وەڵام بۆ ئەم تاوانباركردنە ئەوەیە كە پەیدابوون و گەشەی مێژوویی سۆشیال دیموكرات و كاروانی زیاتر سەدەیەك لە بەردەوام بوونی بەشێكە لەو گۆڕان و پێشڕەوییانە كە لە كرداردا هێنانەدی رێبازێكی بەهێزە (بۆ ئازادیخوازی خاوەن بەرنامەی گەشەی ئابووری و دەوڵەتی رەفا). سەرەئەنجام ، چاكتروایە لە لێكۆڵینەوەی پڕەنسیپ و سەرەتاكان فراوانتر بڕۆین و ببینین كە ئایا سۆشیال دیموكرات بەڕاستی نیشاندەری كۆمەڵێك بیروڕای هاوئاهەنگە كە ناوەڕۆكی ئەخلاقییان دەبێتە بەشێكی بەهێز لە ناسنامەی تایبەتییان.

رێنماییەكان
پڕەنسیپی سەرەكی تیۆرەكانی سۆشیالیزم و سۆشیال دیموكرات ئەوەیە كە بەدەستهێنانی ئەو پارەو سامانانەی كە راستەوخۆ پەیوەندییان بە خۆشگوزەرانی راستەقینەی كۆمەڵگەوە نییە، ناپەسەند و بێزراوە.(ئەم شێوازانەی دەرامەتی نەگونجاو بەرهەمی ئەو لایەنانەن كە سەرەڕۆ و چەوسێنەرن لە سیستمی كۆمەڵایەتیدا) نەیاری و نەفرەتی سۆشیال دیموكرات لە بەرامبەر ئەو سامانانەدایە كە ئەمڕۆ ناودارانی وەرزش، یان كەسانی دەسەڵاتدار لە بواری پیشەو كاری رابواردن، یان مۆنۆپۆلكەرانی هەلپەرست بەدەستی دەهێنن.

یەكێكی دیكە لە بنەما و رێنماییە گرنگەكانی سۆشیال دیموكرات، بەشداری و كاری راستەوخۆی دەوڵەتە لە سەرلەنوێ دابەشكردنەوەی سامانی گشتی بۆ بەرەو پێشبردنی ئامانجە ئەخلاقی و مرڤایەتییەکان. ئەم شێوەیە لەكاركردن و رێنمایی تەنانەت وادەكات كە هێز و دەسەڵاتی كۆمەڵایەتی ناو سامان و خاوەندارێتیش لە كۆمەڵگەی سەرمایەداریدا، بەویژدان تر و ئارامتر كاری خۆیان بكەن.

زۆر بەڵگەی جۆراوجۆر هەن كە دەتوانن ئاڕاستە و سەلماندنی سیاسەتەكانی دیموكراتی كۆمەڵایەتی بخەنەڕوو: یەكێك لەو بەڵگانە ئەوەیە كە هەموو كەسەكان لە كۆمەڵگەیەكی ئازاددا دەبێت بەیەكسانی بەهرەمەندبن لەسەرچاوەكانی داهاتی كۆمەڵایەتی و هەموو كەس دەبێ بتوانێت هەڵوێستی تایبەتی خۆی لە ئامانج یان بەرنامەی ژیانی بخاتەڕوو و بیانهێنێتەدی. هەربۆیەش دەبێت، هەلومەرجی هاندانی ئەخلاقی و مادی ژیان بۆ هەموو كەسێك فەراهەم بكرێت تا ژیانیان بەهرەمەند بێت لە رێزی خۆیان و رێزی كەسانی دیكەش و بزانن و لەوە تێبگەن كە سیستمی ئازادیخواز ئەم سەرچاوانە بۆ گەشە و پێشڕەویی ئەوان، دابین دەكات. ئەم بەڵگەیە، تاڕادەیەك ئەو تیۆرە كۆمەڵایەتیەیە كە پەیوندیدارە لەگەڵ لیبراڵە خۆشنوود خوازەكانی وەكو (جان راولز و رونالد دۆركین). بەیانكردنی ئەم هەڵوێستە لیبراڵیە ـ تاك باوەڕە لە دیموكراتی كۆمەڵایەتییدا لە بەرهەمی ناوداری (جان راولز) بەناوی (تیۆرێك دەربارەی دادپەروەری) لە ساڵی (1971) خراوەتە ڕوو.

بۆ زیاتر رۆشنكردنەوەی سنووری نێوان جان راولز (كە خۆی یەكێكە لە لیبرالیستە ناودارەكانی ئەمریكا) و سۆشیال دیموكرات لەلایەك و دیدگای نەریتی لیبرالیزمی هەڵبژاردنی (اختیاری) رۆبەرت نازیك و فریدریك فۆن هایك، لەلایەكی ترەوە، دەبێت پرسی دادپەروەری دابەشكردن (العدالة التوزیعیة) لەنێوان هەردوولادا بەراورد بكەین. نازیك و هایك دەوری راستەوخۆی دەوڵەت یان سیاسەتی كۆمەڵایەتی دامەزراو لەسەر بنەمای دابەشكردنەوەی سامان، هەرگیز بەڕەوا دانانێن. بەڵام ئازادیی یەكسانیخوازی لەلای جان راولز بڕوای بەوەیە كە كۆمەڵگەی دادپەروەر دەبێت هاووڵاتیانی خۆی بەرەو كۆدەنگی و رێكەوتن بەرێت (هیچ نەبێت لانیكەم) دەربارەی دابەشكردنی كاڵاو بەرهەمەكانی كە كۆمەڵگە بۆ مەسرەفكرنیان دەیخاتە ڕوو. واتە دادپەروەری كۆمەڵایەتی پێویستی بەو شتەیە كە نازیك بەمەبەستی نەیاریكردن و رەتكردنەوەی ناوی دەنێ (بنەمای بەرنامە ڕێژكراو) ی دادپەروەری دابەشكردن، و تیۆری كۆمەڵایەتی سۆشیال دیموكراتش هەوڵدەدات كە زیاتر رۆشنی بكاتەوە.

بەپێچەوانەوە بیرمەندانی لیبرالی اختیاری وەكو(هایك) هیچ جۆرە رێكەوتنێكی گشتی و باڵا پەسەند ناكەن، كە هەموو كۆمەڵگە بەشێوەیەك لە شێوەكان تیا بەشدار بن. بەبڕوای ئەو، عەدالەتی پەیڕەوكەری دادپەروەری دابەشكردن لەو بنەمایە ئاسان تر نییە كە شێوە و جۆری رێكەوتنی نێوان كەسانی عاقڵ و تێگەیشتوو لەنێوان خۆیاندا بریاری لێدەدەن و رێزی دەگرن. بەبڕوای هایك، راولز بەڵێنێك دەدات كە ناتوانێت پێی وەفادابێت، كەئەویش وێناكردنی سیستمێكی كۆمەڵایەتی گشتییە كە رەوایی دەدات بە ئەنجامەكانی دابەشكردن. بە هەمان شێوەی كە هایك باسی دەكات، پەیڕەوی راولز لە بنەما سەرەكییەكانی عەدالەتی مەزن ناتوانێت كارێك بكات جگە لە هێرشكردن بۆ رازییكردنی سنووردار و لە نێوبردنی زەمینە و ئامانجی نایەكسانی. هەربۆیەش، چاكتر وایە واز لە لێكۆڵینەوەی تیۆری گشتی دەربارەی دادپەروەریی دابەشكردن بهێنن.

یەكێكی دیكە لە بەڵگەبەهێزەكانی رەوایی و كارایی سۆشیال دیموكرات رێنمایی ئەو سیاسەتانەیە كەلەسەر بنەمای دیموكراتی كۆمەلایەتی دیاری دەكرێت و بەهرەمەند دەبێ لە ئاڕاستە و بیروڕای گشتی. لەم زەمینەیەدا (مایكل والستەر) داكۆكی لە سیستمی ئازادیخواز یان لیبرالی زۆر یەكسانیخواز دەكات. ئەو لە كتێبی (مەیدانەكانی عەدالەت) (1983)دا دەڵێت: پێوەری بڕیاردان دەربارەی دادپەروەری دابەشكردن لەسەر مافەكانی تاك سەبارەت بە داڕشتنی بەرنامەی سەربەخۆی ئەو تاكانە بۆ ژیان دانامەزرێ، بەڵكو دادپەروەری دابەشكردن پێوەرێكی گشتییە كە لە ئەزموونی هاوبەش و ناسینی گشتی كۆمەڵگەیەك لەسەر بناغەی لۆجیكی كاری هاوبەش و هەڵوێستی هاوبەش دەربارەی خۆیان، پەیڕەوی لەو ئامانجانە دەكات كە بەڕادەی پێویست لە دامودەزگا و سیاسەتەكانیدا دێتەدی.

ئەم وەسفە بەتایبەتی سەبارەت بە دەوڵەتی رەفای ئەمریكا راستگۆیە. ئەگەر هاووڵاتیانی ئەمریكا تێگەیشتنی رۆشنیان لە ناسنامەی خۆیان هەبێ، لە پابەندبوونی گشتی (ئاشكرا یان نهێنی) بۆ هێنانەدی نیازە هاوبەشەكان وەفاداربن، خزمەتگوزاری تەندروستی بەشێوەی گشتی و فراوان دابین بكرێت كە سیستمی كۆمەڵایەتی و سیاسی بەڕاستی پەیڕەوی لێ بكات، ئەوا ئەوان دەتوانن رێگە بەو كۆمەڵ و گروپە كۆمەڵایەتیانە بدەن كە بێبەشن بۆ ئەوەی رێگە و هەڵبژاردنی زیاتریان هەبێت لە دیاریكردنی چارەنووسی كۆمەڵایەتی و ئابووری خۆیان (بۆ وێنە هاندانی پێكهێنانی هەرەوەزی كرێكاری یان جەماوەری) و تێبكۆشن كە هەژموونی پارە و دەسەڵاتی بازاڕ كەم بكەنەوە لە بڕیاردان سەبارەت بە حكومەت و زەمینە و هەلەكانی ژیانی كۆمەڵایەتی و سیاسی. بەڵگەكانی والستەر و راولز ئەوە نیشاندەدەن كە دەتوانین لە سەرەتاكانی تاك باوەڕی یان كۆمەڵگەرایی لە داڕشتنی سیاسەتی گشتی دا سەبارەت بە یەكسانی و دادپەروەی بەرەوپێش بڕۆین.

سەرچاوە: دایرە المعارف دموكراسی
سیمۆر مارتین لیپست، كتێبخانەی تایبەتی وەزارەتی دەرەوەی ئێران، تهران ساڵی 1383، بەشی دووەم، ل ل 676 -679

 186 جار بینراوە