سەرەکی » ئاراستە » كه‌لار، فریای‌ جۆگه‌ی‌ گاوره‌كه‌ بكه‌ون

كه‌لار، فریای‌ جۆگه‌ی‌ گاوره‌كه‌ بكه‌ون

رزگار حاجی حەمید

كه‌لار له‌ ڕووی‌ كارگێڕییه‌وه‌ :-
شاری‌ كه‌لار یه‌كێكه‌ له‌ شاره‌ گه‌وره‌ و دیاره‌كانی‌ باشووری‌ كوردستان، له‌سه‌ر ئاستی‌ عێراقیشدا ناوێكی‌ دیار و ناوبانگێكی‌ زۆر و بزاوتێكی‌ جۆراوجۆری‌ تیادا به‌دیده‌كرێ‌ له‌ كایه‌ جیاجیاكاندا، له‌ڕووی‌ سیاسی‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و ئابوری‌ و بازرگانی‌ و ڕۆشنبیرییه‌وه‌ ڕۆڵی‌ ئه‌كتیڤ و دیاری‌ هه‌بووه‌، هه‌ر له‌ دێر زه‌مانیشه‌وه‌ ناوچه‌یه‌كی‌ ئاوه‌دان و شوێنی‌ نیشته‌جێبوون بووه‌، ئه‌م شاره‌ بناغه‌ی‌ گوندێكی‌ زۆر كۆنی‌ ناوچه‌كه‌یه‌ و مێژووی‌ كۆن و دێرینی‌ هه‌یه‌، مێژووی‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌مه‌ كۆنه‌كان(العصور القدیمه‌) ژماره‌یه‌ك گرد و شوێنه‌واری‌ تیادا بڵاوبۆته‌وه‌، مێژووه‌كه‌ی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می‌ سامه‌ڕا و حلف و ئه‌ریدۆ و سه‌رده‌می‌ كۆیله‌كان و سه‌رده‌می‌ ئاشووری‌ و پێش ئیسلام و سه‌رده‌می‌ ئیسلامیش (عصر سامرا و حلف و اریدو عصر العبید و عصر الاشوری‌ و قبیل الاسلام و العصر الاسلامی) له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌، مێژووی‌ دروستبوونی‌ شاری‌ كه‌لاریش وه‌ك ئه‌و ناوه‌ی‌ لێینراوه‌ به‌ستراوه‌ به‌ گوندی‌ كه‌لاره‌وه‌ كه‌ تاوه‌كو ئێستا یه‌كێكه‌ له‌ گه‌ڕه‌كه‌كانی‌ باكووری‌ ڕۆژئاوای‌ شاره‌كه‌، چونكه‌ هه‌ر ئه‌و گونده‌ و دواتریش شێروانه‌ و بنگرد بوونه‌ بناغه‌ی‌ دامه‌زراندنی‌ ئه‌و شاره‌ی‌ ئاوه‌دانی‌ و ژیانی‌ تێدا هه‌بووه‌، كه‌لار ئه‌گه‌رچی‌ به‌ڕواڵه‌ت شارێكی‌ نوێیه‌، به‌ڵام پاشماوه‌ كۆنه‌كانی‌ ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنن شارێكی‌ كۆن بووه‌، گه‌ر ئاوڕێك له‌ گرده‌ گڵینه‌كه‌ی‌ شێروانه‌ بده‌ینه‌وه‌ ده‌بینین له‌ كۆندا چۆن ئه‌م گرده‌ به‌ توره‌كه‌ ڕێژ دروستكراوه‌ ئه‌ویش ئه‌گه‌ر ده‌وروبه‌ری‌ ئاوه‌دان نه‌بووبێت، ئه‌و هه‌موو خه‌ڵكه‌ له‌ كوێوه‌ هێنراون؟ یان به‌چی‌ مه‌به‌ستێك له‌م شوێنه‌دا ئه‌و گرده‌ دروستكراوه‌، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ له‌ ئێستادا له‌ قه‌زا گه‌وره‌تره‌ و له‌ پارێزگا بچووكتره‌، كۆی‌ خه‌سڵه‌ته‌كانی‌ پارێزگابوونی‌ تێدایه‌ وه‌ك پارێزگایه‌ك مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵ ده‌كرێ‌، ناوه‌ندی‌ ئیداره‌ی‌ گه‌رمیانه‌، سه‌ره‌تای بوونی‌ به‌ قه‌زا 28/2/1970 به‌مه‌رسومی‌ كۆماری‌ ژماره‌ (137) له‌لایه‌ن حكومه‌تی‌ عێراقه‌وه‌ كراوه‌ته‌ قه‌زا، ئه‌و ده‌مه‌و به‌درێژایی‌ مێژوو سه‌ربه‌ پارێزگای‌ كه‌ركوك بووه‌، به‌ڵگه‌ی‌ زۆر هه‌ن كه‌ كه‌لار مێژووی‌ ئاوه‌دانی‌ زۆر كۆنه‌، ڕه‌نگه‌ لێره‌دا ده‌رفه‌ت نه‌بێت ئاماژه‌ی‌ پێ بكه‌ین، زۆر زوو ئه‌م شاره‌ گه‌شه‌یه‌كی‌ خێرای‌ كرد، هه‌ر بۆیه‌ حكومه‌تی‌ عێراقی‌ له‌سه‌ر پارێزگای‌ كه‌ركوك گواستیه‌وه‌، كه‌واته‌ له‌به‌ر هۆكاری‌ سیاسی‌ و بچووك كردنه‌وه‌ی‌ ڕووبه‌ری‌ جوگرافیای‌ كارگێڕی‌ كه‌ركوك و كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ ڕێژه‌ی‌ دانیشتوانی‌ كورد له‌و پارێزگایه‌، ئه‌م شاره‌ پێگه‌یه‌كی‌ زۆر گرنگی‌ هه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر هێڵی‌ سه‌ره‌كی‌ ئۆتۆمبیلی‌ (سلێمانی‌- كه‌لار، باقوبه‌-به‌غدا) له‌ڕێگه‌ی‌ هێڵی‌ كفرییه‌وه‌ ده‌به‌سترێت به‌ كه‌ركوكه‌وه‌، له‌ ڕێگه‌ی‌ خاڵی‌ په‌روێزخانیشه‌وه‌ كه‌ نزیكه‌ی‌ (30) كم دووره‌، ده‌به‌سترێت به‌ شاری قه‌سرشرینی ئێرانه‌وه‌، له‌ شاری به‌غداوه‌ (180) كم دووره‌، كه‌لار له‌سه‌ره‌تای‌ به‌قه‌زابوونییه‌وه‌ تاوه‌كو ئێستا له‌ڕووی‌ ئیدارییه‌وه‌ چه‌ندین گۆڕانی‌ به‌سه‌رداهاتوه‌، سه‌ره‌تا سه‌ر به‌ پارێزگای‌ كه‌ركوك بووه‌، دواتر له‌ ناوه‌ڕاستی‌ حه‌فتاكاندا خرایه‌ سه‌ر پارێزگای‌ سلێمانی‌ تا ڕاپه‌ڕین، له‌ساڵی‌ (1992) له‌لایه‌ن حكومه‌تی‌ هه‌رێمه‌وه‌ خرایه‌سه‌ر پارێزگای‌ كه‌ركوك و دوای‌ پرۆسه‌ی‌ ئازادی‌ عێراق ئیداره‌ی‌ گه‌رمیان ئه‌م ناسه‌قامگیرییه‌ جۆرێك له‌ په‌رتووبڵاوی‌ و شپرزه‌ی‌ پێوه‌دیاره‌.

كه‌لار له‌ڕوو شوێنه‌واره‌كانییه‌وه‌
وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت شاری‌ كه‌لار ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌شوێنه‌واری‌ دێرینی‌ سه‌رده‌مه‌ جیاوازه‌كانی‌ مێژوو، پشتبه‌ستن به‌ به‌ڵگه‌ شوێنه‌وارییه‌كان، ئاماژه‌ به‌چه‌ندین قۆناغی‌ جیاوازی‌ ژیانی‌ مرۆڤ له‌ناوچه‌كه‌ له‌ چاخه‌كانی‌ هه‌زاره‌ی‌ شه‌شه‌می‌ پێشزاینه‌وه‌ تاوه‌كو سه‌ده‌كانی‌ حه‌ڤده‌و هه‌ژده‌یه‌می‌ زاینی‌، كۆنترین مێژووی‌ ده‌ركه‌وتنی‌ بوونی‌ ژیانی‌ مرۆڤ له‌ ناوچه‌كه‌، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌زاره‌ی‌ شه‌شه‌می‌ پێش زاین، دیاره‌ ده‌گونجێ كۆنتر له‌م مێژووه‌ش مرۆڤ له‌م ناوچه‌یه‌دا ژیابێ، به‌ڵام ئێمه‌ پشتمان به‌به‌ڵگه‌ زانستییه‌كان به‌ستووه‌ كه‌ ئه‌وانیش به‌ڵگه‌ شوێنه‌وارییه‌كانه‌، هه‌روه‌ها ده‌ركه‌وتنی‌ چه‌ند گۆڕێك له‌ گه‌ڕه‌كی‌ به‌رده‌سووری‌ خواروو كه‌ چه‌ند جۆرێك له‌ گڵێنه‌و كانزاو مورووی‌ تێدا دۆزراوه‌ته‌وه‌ كه‌ مێژووه‌كانیان بۆ چاخی‌ (جمد النصر 3000-2800)ساڵ پێش زاین ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش قۆناغێكی‌ گرنگی‌ مێژوو ده‌رده‌خات له‌ڕووی‌ ئاستی‌ پێشكه‌وتن له‌بواری‌ پیشه‌ ده‌ستییه‌كان‌و تێڕوانینی‌ مرۆڤ له‌ ژیان‌و مردن، قۆناغێكی‌ تری‌ مێژوویی له‌ گردی‌ شێروانه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات ئه‌مه‌ش كنه‌وپشكنینی‌ ساڵی‌ 1988 ده‌ریخست كه‌ چه‌ند چینێكی‌ مێژوویی هه‌یه‌ وه‌ك له‌چینه‌كانی‌ خواره‌وه‌ شورایه‌كی‌ به‌هێز ده‌رده‌كه‌وێت له‌گه‌ڵ چه‌ندین به‌ڵگه‌ی‌ تری‌ شوێنه‌واری‌ كه‌ مێژووه‌كانیان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ماوه‌ی‌ نێوان سه‌ده‌كانی‌ (1600-1800) پێش زاین، ئه‌مه‌و ده‌ركه‌وتنی‌ گۆڕێك له‌ساڵی‌ 2012 كه‌ چه‌ندین گۆزه‌و كانزای‌ له‌گه‌ڵ دۆزرایه‌وه‌، مێژووه‌كانیان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می‌ مێژووی‌ ئه‌و شورایه‌، قۆناغێكی‌ تر له‌ مێژووی‌ ناوچه‌كه‌ دۆزینه‌وه‌ی‌ ئه‌و پاشماوه‌ شوێنه‌وارییانه‌ بوو كه‌ له‌ نموونه‌یه‌كی‌ بچووكی‌ گرده‌كه‌ی‌ ژێر بازاڕی‌ سه‌نته‌ری‌ شار دۆزرانه‌وه‌، پاشماوه‌كانیش خۆی‌ له‌چه‌ندین جۆر گڵینه‌و به‌ردو گۆڕ ده‌بینییه‌وه‌ كه‌ مێژووه‌كانیان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ماوه‌ی‌ نێوان سه‌ده‌كانی‌ (1400-1600) پێش زاین، له‌لایه‌كیتره‌وه‌ له‌ساڵی‌ 2015دا له‌ گردی‌ شێروانه‌ گۆڕێكی تری‌ هاوشێوه‌ ده‌ركه‌وت كه‌ چه‌ند پارچه‌ زێڕێكی‌ شێوه‌ سینه‌به‌ندی‌ له‌گه‌ڵ نێژرابوو، مێژووه‌كه‌شی هاوسه‌رده‌مه‌ له‌گه‌ڵ دوو گۆڕه‌كه‌ی‌ گوندی‌ به‌رلووت، له‌هه‌مان گردو له‌ساڵی‌ 1988 له‌چینه‌كانی‌ ناوه‌ند چه‌ندین پاشماوه‌ی‌ شوێنه‌واری‌ دۆزرایه‌وه‌ له‌نموونه‌ی‌ گۆزه‌و كانزاو دراوو بیناسازی‌ كه‌ مێژووه‌كانیان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌كانی‌ نێوان (4-7) پێش زاین، سه‌باره‌ت به‌سه‌ده‌كانی‌ (7-10) زایینی‌، به‌ڵگه‌ی‌ گرنكی‌ شوێنه‌واری‌ دۆزراونه‌ته‌وه‌ گرنگترینیان ئه‌و پاشماوانه‌یه‌ له‌چینه‌كانی‌ سه‌ره‌وه‌ی‌ گردی‌ شێروانه‌ دۆزراوه‌ته‌وه‌، له‌سه‌ده‌كانی‌ (10-15) زاینی‌، به‌ڵگه‌ شوێنه‌وارییه‌كان زۆر كه‌من، به‌ڵام لێره‌وه‌ كۆمه‌ڵێ بینای‌ شوێنه‌واری‌ كه‌له‌پووری‌ ده‌بینرێت له‌كه‌لارو ده‌وروبه‌ری‌، كۆنترینیان قولله‌كانی‌ نێوان (كه‌لار-ده‌ربه‌ندیخان)ه‌، ئه‌م قوللانه‌ پێكهاتوون له‌دوو نهۆم، شێوه‌یه‌كی‌ لوله‌كییان هه‌یه‌ بۆ چاودێریكردنی‌ به‌شێك له‌سنووری‌ نێوان (عوسمانی‌-سه‌فه‌وی‌) له‌سه‌ر ڕووباری‌ سیروان دروستكراوه‌و ژماره‌یان زۆره‌و له‌گوندی‌ به‌ردەسووری‌ خوارووه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات به‌ناوه‌كانی‌ (قولله‌ برنجی‌، ڕازیانه‌، وه‌لی‌ خنكاو، مه‌لا، قولله‌سوتاو، سه‌ید مه‌حمود، نحتیات، جنه‌، قاپ شكێنه‌، له‌واوان، بانی‌ خان، ڕێویله‌) مێژووه‌كانیان به‌ته‌واوی‌ ڕوون نییه‌، به‌ڵام له‌دوایین نۆژه‌نكردنه‌وه‌ دراوێكی‌ عوسمانی‌ سه‌رده‌می‌ (سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی‌ یه‌كه‌م 1255 كۆچی ـ 1839 زاینی‌) دۆزرایه‌وه‌، ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌كه‌ بۆئه‌وه‌ی‌ كه‌ مێژووه‌كانیان له‌و دراوه‌ كۆنترن، هه‌روه‌ها بینای‌ باجگه‌ی‌ په‌یكوولی‌ هه‌یه‌ كه‌ تاڕاده‌یه‌ك نزیكه‌ له‌ دوایین قولله‌ (قولله‌ ڕێویله‌)و پێده‌چێت مێژووه‌كه‌ی‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌مان سه‌رده‌م، له‌ گوندی‌ (تازه‌دێ) و له‌كه‌ناری‌ ڕووباری‌ سیروان، كۆشكێكی‌ ڕێك ئه‌ندازه‌ ده‌بینرێت، كۆشكه‌كه‌ بریتیه‌ له‌ سێ به‌شی سه‌ره‌كی‌، پێكهاتووه‌ له‌ دوو نهۆم‌و به‌شی خزمه‌تگوزاریش ده‌كه‌وێته‌ به‌رامبه‌رییه‌وه‌ ئه‌م دوو به‌شه‌ به‌پێی‌ دوایین لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت له‌سه‌ر ده‌ستی‌ (مه‌حمود پاشای‌ كوڕی‌ محه‌مه‌د پاشای‌ جاف)‌ دروستكراوه‌ له‌نێوان ساڵه‌كانی‌ (1874-1882) هه‌رچی به‌شه‌كه‌ی‌ تریشه‌ پێشتر له‌لایه‌ن حه‌مه‌ پاشای‌ باوكییه‌وه‌ دروستكراوه‌، به‌ڵگه‌یه‌كی‌ تر ئه‌و مۆره‌ی‌ له‌م ساڵانه‌ی‌ دوایدا له‌گه‌ڕه‌كی‌ (كه‌لاری‌ كۆن) دۆزراوه‌ته‌وه‌، كه‌ سه‌رده‌مه‌كه‌ی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نزیكه‌ی‌ (3000) ساڵ پێش ئێستا، مۆرێكی‌ سه‌رده‌می‌ ساسانییه‌كانه‌ ئه‌م مۆره‌ش لای مۆزه‌خانه‌ی‌ سلێمانی‌ پارێزراوه‌، ئه‌م مۆره‌ لای‌ كاك (حه‌مه‌ساڵح حه‌مه‌فەرەج)ی زه‌ڕه‌نگه‌ر بوو، كراوه‌ته‌ دیاری‌ مۆزه‌خانه‌كه‌، نموونه‌یه‌كی‌ تری‌ ئاوه‌دانی‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ جۆگه‌ی‌ گاوره‌كه‌یه‌ كه‌پرۆژه‌یه‌كی‌ ئاودێریی‌ سه‌رداپۆشراوه‌، له‌ڕوباری‌ سیروانه‌وه‌ ئاو براوه‌ته‌ زه‌وییه‌ كشتوكاڵییه‌كانی‌ كه‌لار به‌ئاراسته‌ی‌ باشوور و باشووری‌ ڕۆژئاوا ته‌مه‌نی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ی‌ حه‌وته‌می‌ زاینی‌ سه‌رده‌می‌ ساسانییه‌كان، درێژیه‌كه‌ی‌ چه‌ند كیلۆمه‌ترێكه‌ له‌ سه‌رووی‌ گه‌ڕه‌كی‌ عه‌له‌ومحه‌وه‌كه‌ كوناوكونه‌كه‌ی‌ پێده‌وترێت تاده‌گاته‌ زه‌ویه‌كانی‌ گوندی‌ بانئاسیاو قسه‌ هه‌یه‌ ده‌گاته‌ ده‌شتاییه‌كانی‌ كۆكس.
زۆربه‌ی‌ جۆگه‌كه‌ له‌ناو شاردا خانووی‌ له‌سه‌ر دروستكراوه، به‌ ئێستاشه‌وه ‌نزیكه‌ی‌ نیوه‌ی‌ كه‌متری‌ ماوه‌ پانیه‌كه‌‌ی‌ (6) مه‌تره‌ به‌شێوه‌ تونێل دروست كراوه‌ له‌ناوه‌وه‌ به‌رزییه‌كه‌ی‌ (185)سم و به‌ گابه‌ردی‌ گه‌وره‌و درێژوڕێك دروست كراوه‌، ڕه‌نگه‌ هه‌ڵگرتنی‌ زۆرێك له‌و به‌ردانه‌ له‌ توانای‌ مرۆڤی‌ ئه‌م سه‌رده‌مه‌دا نه‌بێت، شێوه‌ی‌ لوله‌ییه‌ به‌ئاسانی‌ مرۆڤ ده‌توانێت به‌ناویدا هاتوچۆ بكات، ئه‌وه‌ی‌ ماوه‌و به‌رچاوه‌ سه‌ره‌تاكه‌ی‌ وه‌ك ئاماژه‌ی‌ پێكرا نزیك ڕووباره‌كه‌و به‌شێكی‌ تری‌ جۆگه‌كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناو خڕی‌ پونگڵه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ئه‌مه‌ چه‌ند خڕێكی‌ تری‌ تێده‌ڕژێت زۆر گه‌وره‌یه‌و ساڵانه‌ ئاوو لافاوێك زۆری‌ پیادا تێده‌په‌ڕده‌بێت و به‌تایبه‌ت ئه‌و ده‌مانه‌ی‌ بارانه‌ ساڵه‌، ئه‌مه‌ش كاری‌ زۆری‌ كردۆته‌ سه‌ر نیوه‌ی‌ زیاتری‌ جۆگه‌ی‌ گاوره‌كه‌و له‌و شوێنه‌دا (خڕی‌ پونگڵه‌) له‌گه‌ڵ زه‌ویدا یه‌كسان بووه‌ وه‌ك له‌ وێنه‌كه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت، زیاتر له‌ (60) مه‌ترێكی‌ به‌ بێ‌ تێكچوون وه‌ك خۆی‌ ماوه‌ته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ له‌ساڵی‌ (2007)دا له‌لایه‌ن به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی‌ شوێنه‌واری‌ گه‌رمیانه‌وه‌ نۆژه‌نكراوه‌ته‌وه‌، به‌م شێوه‌یه‌ له‌ سه‌ر ئه‌م جۆگه‌یه‌ نوسراوه‌، گه‌لێك پاشماوه‌ی‌ ئاودێریمان بۆ به‌جێماوه‌ له‌ سه‌رده‌مه‌كانی‌ (پرسی‌) و ساسانییه‌كاندا له‌ ناوچه‌كانی‌ (حه‌ویجه‌، كفری‌، كه‌لار، دوزخورماتوو) كه‌ به‌ڵگه‌ن بۆ بوونی‌ ڕێبازی‌ ئاودێری‌ ڕێكوپێك، به‌ كاریانهێناوه‌ بۆ ئاودێری‌ زه‌وی‌ كشتوكاڵی‌ و پاراستنی‌ له‌ لافاوو هه‌ڵسانی‌ ئاو و جگه‌ له‌ چه‌ندین شوێنه‌واری تری‌ وه‌كو (قه‌ڵای‌ پاشاو گرده‌گۆزینه‌و ئاشه‌كۆنه‌كان) له‌م ساڵانه‌ی‌ دوایدا شوێنه‌واری‌ شارێكی‌ كۆن له‌ نزیك گۆڕستانی‌ (شێخ عەبدولڕه‌حمان) دۆزرایه‌وه‌ به‌رامبه‌ر قه‌ڵای‌ شێروانه‌، به‌ڵام وه‌ك پێویست كنه‌وپشكنینی‌ بۆ نه‌كراوه‌، ئه‌وه‌ی‌ لێره‌دا مه‌به‌ستمه‌ به‌هۆی‌ كاره‌ساتی‌ سروشتیه‌وه‌ هه‌ردوو شوێنه‌واری‌ دێرین جۆگه‌ی‌ گاوره‌كه‌و قه‌ڵای‌ شێروانه‌ زیانێكی‌ زۆریان به‌ركه‌وتووه‌، ڕاستییه‌كی‌ تاڵ هه‌یه‌ هه‌میشه‌ كه‌نار پشتگوێ‌ ده‌خرێ‌ و خه‌مخۆری‌ كه‌متره‌، له‌كاتێكا به‌هه‌موو پێوه‌رێك شایسته‌ی‌ خزمه‌تی‌ زیاترن، داوا له‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم و لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان ده‌كه‌ین، تازووه‌ بێنه‌ هانایانه‌وه‌و له‌ مه‌ترسی‌ له‌ناوچوون بپارێزرێن، لێره‌دا ئه‌م دوو پێشنیاره‌ ده‌خه‌مه‌ڕوو:
1-جۆگه‌ی‌ گاوره‌كه‌ وه‌ك له‌ وێنه‌كه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت، به‌شێكی‌ زۆری‌ به‌هۆی‌ بارانه‌ساڵ و لافاوه‌وە له‌ناوچووه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ لایه‌نی‌ په‌یوه‌ندیدار ئاوڕێكی‌ لێبده‌نه‌وه‌ هیچ نه‌بێت چوار ده‌وری‌ به‌خۆڵ پڕ بكرێته‌وه‌، كه‌خه‌رجیه‌كی‌ ئه‌وتۆی‌ ناوێت، بۆئه‌وه‌ی‌ لافاو یان ئاوی‌ وه‌رزی‌ خڕه‌كه‌ له‌وه‌ زیاتر زیانی‌ پێنه‌گه‌یه‌نێت و ئه‌وه‌ی‌ ماوه‌ له‌ناوچوون بپارێزرێت0
2-قه‌ڵای‌ شێروانه‌ ئه‌میش شوێنه‌وارێكی‌ دێرینه‌و بۆته‌ ناسنامه‌ی‌ شاری‌ كه‌لار، ده‌كه‌وێته‌ شوێنێكی‌ گونجاوو دڵگیرو جوانه‌وه‌ له‌ ته‌نیشت ڕووباری‌ سیروان، پێشتر به‌شی‌ باكووری‌ به‌هۆی‌ لێزمه‌ بارانی‌ زۆرو لافاوه‌وه‌ زیانی‌ لێكه‌وت، پارساڵیش به‌هۆی‌ زه‌مینله‌رزه‌وه‌ نهۆمی‌ سێیه‌می‌ كه‌ به‌ (كڵاوی‌ فه‌ره‌نگی‌) ناوزه‌دده‌كرێت به‌ ته‌واوی‌ تێكچوو زیانی‌ زۆری‌ لێكه‌وت و به‌شێكی‌ ڕوخا، جگه‌ له‌مه‌ش درزی‌ زۆر به‌ر به‌شه‌كانی‌ تری‌ كه‌وت به‌تایبه‌ت قولله‌كان، ئه‌میش به‌هه‌مان شێوه‌ پێویستی‌ به‌ خه‌مخۆرییه‌0

سه‌رچاوه‌كان:-

1-وزاره‌ الحكم المحلي، دلیل الاداري للجمهوریة العراقیة‌ ، الجزء الاول، 1989- 1990
2-ساله‌ح هه‌لاج، چه‌رده‌یه‌ك له‌ مێژووی‌ ناوچه‌ی‌ گه‌رمیان، چاپخانه‌ی‌ گه‌نج، به‌رگی‌ یه‌كه‌م ، 2011
3-محه‌مه‌د عه‌لی‌ كه‌ریم ، یادی‌ كه‌لار ، بڵاوكراوه‌یه‌كی‌ تایبه‌ته ‌به‌ساڵیادی‌ قه‌زابوونی‌ كه‌لار ژ (0-1) ، 28 شوباتی‌ 2017
4-سمكۆ بەهرۆز محەمەد، گۆڕانه‌ ئابوورییه‌كانی‌ كه‌ركوك له‌ روانگه‌ی‌ سه‌رده‌مه‌ مێژوویه‌كانه‌وه‌، ده‌زگای‌ چاپ و په‌خشی‌ حه‌مدی‌، 2009.
5-رزگار حاجی‌ حه‌مید، كه‌لار مێژوویه‌كی‌ دێرین و جوگرافیای‌ شارێكی‌ زیندوو ، چاپخانه‌ی‌ یاد،2015.

 840 جار بینراوە