سەرەکی » ئەدەب و هونەر » شیعر و ئیقاع

شیعر و ئیقاع

ته‌یب جه‌بار

 

5

ره‌خنه‌گری لوبنانی (احمد بزون) له‌ كتێبه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌یدا (قصیدة‌ النثر العربیة‌- الاطار النظری)(1). دوای ئه‌وه‌ی راوبۆچوونی ده‌یان شاعیر و نووسه‌ری عه‌ره‌ب و بیانی ده‌هێنێته‌وه‌، ناگاته‌ هیچ ئه‌نجامێك له‌باره‌ی ئیقاعی ناوه‌كییه‌وه‌، ده‌ڵێت (ئاماژه‌ به‌وه‌ی كه‌ مۆسیقا وه‌ك پێوه‌رێك بۆ هه‌ستیاری زمانی شیعری‌، تا ئێستا یه‌ك چه‌مكی نییه‌، به‌ڵكو وه‌ك چه‌مكی شیعر جێگای مشتومڕه‌. به‌رده‌وام له‌ په‌ره‌سه‌ندن و نوێبوونه‌وه‌دایه‌، ئێستا شیعری تازه‌ و شیعری په‌خشانیی هه‌یه‌، هه‌روه‌ها مۆسیقای تازه‌ و مۆسیقای (په‌خشانی) هه‌یه‌. ته‌نانه‌ت مۆسیقاش له‌وانه‌یه‌ له‌ژێر ئه‌زمووندا بێت، كه‌متر نییه‌ له‌وه‌ی كه‌ شیعر هه‌میشه‌ له‌ژێر ئه‌زمووندایه‌)(2). وادیاره‌ (احمد بزون)یش بێ ئومێده‌.

ره‌خنه‌گری سوری (یوسف حامد جابر) له‌ كتێبه‌كه‌یدا (قضایا الابداع فی قصیدة‌ النثر)(3). له‌ به‌شی (ئیقاعی شیعری‌)دا، ئیقاعی په‌خشانه‌شیعر ده‌كاته‌ دوو به‌شه‌وه‌:

یه‌كه‌م:هاوئاهه‌نگی فۆرم، ئه‌مه‌ش ده‌كاته‌ دووبه‌ش، 1. ئیقاعی وشه‌ 2. ئیقاعی رسته‌

دووه‌م:هاوئاهه‌نگی ده‌لاله‌ت، ئه‌مه‌ش ده‌كاته‌ دووبه‌ش، 1. ئیقاعی به‌رده‌وامی 2. ئیقاعی جیاوازی بۆ هه‌ر چوار ئیقاعه‌كه‌، نموونه‌ی له‌ شیعری شاعیرانی عه‌ره‌ب هێناوه‌ته‌وه‌، كه‌ گوایه‌ ئیقاعی ناوه‌كی له‌ په‌خشانه‌شیعردا به‌و شێوه‌یه‌ دێته‌ كایه‌وه‌. ئێمه‌ له‌گه‌ڵ هیچ له‌و راوبۆچوونانه‌دا نین.

ژنه‌ ره‌خنه‌گری لوبنانی(د. یمنی‌ العید) له‌ كتێبه‌كه‌یدا(في معرفة‌ النص)(4)، به‌شێكی تیایه‌ به‌ ناونیشانی (مۆسیقا و ئیقاعی ناوه‌كی)، هیچ سه‌رچاوه‌یه‌كی به‌كارنه‌هێناوه‌، سه‌رجه‌م كتێبه‌كه‌ راوبۆچوونی خۆیه‌تی، له‌باره‌ی ئیقاعی ناوه‌كییه‌وه‌ ده‌ڵێت (من له‌ ده‌قه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كه‌م، وای ده‌بینم كه‌ ئیقاعی ناوه‌كی له‌ جووڵه‌ی پێكهاته‌كانی ناو ده‌قدایه‌) (5)هه‌روه‌ها ده‌ڵێت (هه‌روه‌ها خوێندنه‌وه‌ی به‌شێك له‌ ده‌قه‌كه‌، ده‌بێته‌ هۆی خوێندنه‌وه‌ی كۆی ده‌قه‌كه‌، بۆ ئه‌وه‌ی به‌ ته‌واوی پێمان بگات، ئه‌مه‌ش وا ته‌فسیر ده‌كرێت، كه‌ چه‌مكی ئیقاعی ناوه‌كی په‌یوه‌نده‌ به‌ چه‌مكی گشتی ده‌قه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی یه‌ك ئه‌وی تر بانگ بكات، تاكو به‌ هه‌ردووكیانه‌وه‌ سیسته‌می ده‌قی نوێ پێك بهێنن)(6)، هه‌روه‌ها له‌كۆتایی به‌شه‌كه‌دا ده‌ڵێت (گرنگی ئیقاعی ناوه‌كی، له‌وه‌دایه‌ كه‌ كه‌مه‌كی(جز‌و) دیاریكراوی ره‌گه‌زی مۆسیقایه‌ له‌ شیعری نوێدا، كه‌مه‌كی له‌ جووڵه‌یه‌كی ته‌وزیف كراو بۆ ده‌لاله‌ت له‌دایك ده‌بێت، لێره‌دا ئیقاع جووڵه‌یه‌كه‌ نه‌شونما ده‌كات و ده‌لاله‌ت ده‌زێنێ)(7). ئه‌م بیرو بۆچوونانه‌ی(د. یمنی‌ العید) هه‌وڵدانێكی بێ ئه‌نجامه‌، ناته‌واوی‌ زۆری‌ هه‌یه‌، ئێمه‌ له‌گه‌ڵ بیروبۆچوونه‌كانیدا نین.

ره‌خنه‌گر و ئه‌كادیمیستی عیراقی(د.محسن أگیمش) كتێبێكی هه‌یه‌ به‌ ناوی (تحولات الشجرة-دراسة‌ في موسیقی‌ الشعر الجدید و تحولاتها)(8)، به‌شێكی ته‌رخان كردووه‌ بۆ ئیقاعی ناوه‌كی به‌ ناوی (الموسیقی‌ الداخلیة‌ و سایكولوجیة الشعر)(9). هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هیچ جیاوازییه‌ك له‌نێوان مۆسیقا و ئیقاعدا ناكات، ئه‌مه‌ش هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌ ده‌لاله‌ت له‌ بێئاگایی دكتۆر ده‌كات، له‌ سه‌ره‌تای به‌شه‌كه‌دا، له‌(7) لاپه‌ڕه‌دا خۆی زۆر هه‌ڵده‌كێشێت و به‌ شان و باڵی خۆیدا هه‌ڵده‌دات، گوایه‌ ماوه‌ی نیوه‌ی ته‌مه‌نی خه‌ریكی ئه‌و دۆزینه‌وانه‌ بووه‌ و گله‌یی و گازنده‌یه‌كی زۆر ده‌كات كه‌ كه‌س لێی نه‌پرسیوه‌ته‌وه‌ و ستایشی ئه‌و دۆزینه‌وانه‌ی نه‌كردووه‌. له‌ دواییشدا ده‌ڵێت ره‌خنه‌گران و ئه‌كادیمیستانی عه‌ره‌ب هیچ نازانن و له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌نرخه‌كانم تێناگه‌ن، ئه‌و دۆزینه‌وانه‌ی دكتۆر (107) لاپه‌ڕه‌ی له‌ كتێبه‌ قه‌باره‌ گه‌وره‌كه‌ی گرتووه‌ته‌وه‌. چه‌ند گریمانه‌یه‌كی بۆ خۆی داناوه‌ كه‌ گوایه‌ ئه‌و گریمانانه‌ ئیقاعی ناوه‌كی دروست ده‌كه‌ن. بۆ هه‌ر گریمانه‌یه‌ك چه‌ندین نموونه‌ی شیعریی هێناوه‌ته‌وه‌ و شیكردووه‌ته‌وه‌. ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ش گریمانه‌كانیه‌تی:

1.گریمانه‌ی یه‌كه‌م/
گه‌ر شاعیرێك له‌كۆپله‌ شیعرێكدا (2) كێشی به‌كارهێنا، بۆ نموونه‌ كێشی (رمل) و كێشی (سریع)

گه‌ر شاعیرێك شیعرێكی (4) كۆپله‌یی نووسی، (2) كۆپله‌ی له‌سه‌ر كێشی (رمل) بوو، ئه‌و دوانه‌كه‌ی تریش له‌سه‌ر كێشی (سریع) بوو.

گوایه‌ ئه‌م كێش گۆڕینه‌، ده‌لاله‌ت له‌ حاڵه‌تی ده‌روونی شاعیر ده‌كات و ئیقاعی ناوه‌كی دروست ده‌بێت.
ئێمه‌ رامان وانییه‌، كێش هه‌ر كێشه‌ و ته‌نها ئیقاعی ده‌ره‌كی دروست ده‌كات.

2.گریمانه‌ی دووه‌م/
گوایه‌ له‌ هه‌ندێك شیعردا (2) ده‌نگی تیایه‌، جارێك شاعیر قسه‌ ده‌كات، جارێك پاڵه‌وانی شیعره‌كه‌، ئه‌مه‌ش ئیقاعی ناوه‌كی دروست ده‌كات. به‌ڕای ئێمه‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌ شیعردا هیچ په‌یوه‌ندیی به‌ ئیقاعی ناوه‌كییه‌وه‌ نییه‌، ئیقاعی ناوه‌كیش دروست ناكات.

3.گریمانه‌ی سێیه‌م/ گوایه‌ ئه‌گه‌ر ژماره‌ی (حرف مد-واتا پیتی ده‌نگ به‌رز و درێژ «پیتی بزوێن») وه‌ك پیتی ئه‌لف (أ)، زیاتر بێت له‌ ژماره‌ی پیتی ده‌نگ نزم و كورت «پیتی نه‌بزوێن»، وه‌ك پیتی میم(م)، ئیقاعی ناوه‌كی خاو دروست ده‌بێت، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئیقاعی ناوه‌كی خێرا دروست ده‌بێت.
ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م بۆچوونه‌دا نین، قه‌ناعه‌تمان وایه‌ له‌وه‌ته‌ی شاعیر و شیعر هه‌یه‌، هیچ شاعیرێك نییه‌ كه‌ شیعری نووسیبێ، بیری له‌وه‌ كردبێته‌وه‌، پیتی بزوێن كه‌متر یا زیاتر بێت له‌ پیتی نه‌بزوێن، بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت ئیقاعی ناوه‌كی دروست بكات.

4.گریمانه‌ی چواره‌م/
گوایه‌ حاڵه‌تی (ته‌دویر- سووڕانه‌وه‌ یاخود بادانه‌وه‌) له‌ شیعری تازه‌دا ئیقاعی ناوه‌كی دروست ده‌كات. سووڕانه‌وه‌، واتا كه‌ شاعیر رسته‌یه‌ك ده‌نووسێت، به‌شێكی له‌ دێڕی سه‌ره‌وه‌ بێت و به‌شێكی له‌ دێڕی خواره‌وه‌ بێت، ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر حاڵه‌ت بێت له‌ شیعری كۆندا و دیارده‌ بێت له‌ شیعری تازه‌دا، هیچ په‌یوه‌ندی به‌ ئیقاعی ناوه‌كییه‌وه‌ نییه‌، ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌ شیعری كۆنیشدا هه‌یه‌، رسته‌یه‌ك، چه‌ند وشه‌یه‌كی له‌ نیوه‌دێڕی یه‌كه‌مدایه‌، چه‌ند وشه‌یه‌كیشی له‌ نیوه‌ دێڕی دووه‌مدایه‌. ته‌نانه‌ت جاری وا هه‌یه‌، له‌به‌ر راگرتنی ته‌رازووی كێش، وشه‌یه‌ك چه‌ند پیتێكی له‌ نیوه‌دێڕی یه‌كه‌مدایه‌، چه‌ند پیتێكیشی له‌ نیوه‌دێڕی دووه‌مدایه‌. كه‌سیش تا ئێستا، له‌ حاڵه‌تی‌ وه‌هادا باسی ئیقاعی ناوه‌كی نه‌كردووه‌ و نه‌یوتووه‌ ئه‌مه‌ ئیقاعی ناوه‌كییه‌. ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م را و بۆچوونه‌دا نین.

5.گریمانه‌ی پێنجه‌م/
گوایه‌ شاعیری تازه‌ وازی له‌ (سه‌روا)ی كۆتایی دێڕ (سه‌روای ده‌ره‌كی) هێناوه‌، به‌دوای ئیقاعی ناوه‌كیدا ده‌گه‌ڕێت به‌وه‌ی (سه‌روای ناوه‌كی) له‌ ناه‌ڕاستی دێڕه‌كاندا دروست بكات، بۆ ئه‌وه‌ی ئیقاعی ناوه‌كی دروست بێت. ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م بۆچوونه‌شدا نین و ئیقاعی ناوه‌كی به‌م شێوه‌یه‌ دروست نابێت.

6.گریمانه‌ی شه‌شه‌م/
دروستكردنی كۆمه‌ڵه‌ ده‌نگ (تجمعات صوتیة)- گوایه‌ شاعیرێك شیعرێكی نووسی، له‌(15) دێڕ پێكهاتبێت، له‌و (15) دێڕه‌دا،(21)جار پیتی (ك-كاف) و (15)جار پیتی (ز-زێ) و (11)جار پیتی (م-میم) له‌ وشه‌ی نێوان دێڕه‌كان دووباره‌ بووبێته‌وه‌، ئه‌مه‌ كۆمه‌ڵه‌ ده‌نگ دروست ده‌كات و ده‌بێته‌ هۆی دروستبوونی ئیقاعی ناوه‌كی.

ئێمه‌ باوه‌ڕ ناكه‌ین، شاعیر هه‌بێت له‌ كاتی شیعر نووسیندا بیر له‌وه‌ بكاته‌وه‌، چه‌ند جار پیتی جۆراوجۆر دووباره‌ بكاته‌وه‌، ئه‌و حاڵه‌ته‌ رێكه‌وته‌ و به‌ مه‌به‌ست نییه‌. ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م بۆچوونه‌شدا نین.

پەراوێزەکان:

(1) احمد بزون/ قصیدة‌ النثر العربية‌- الاطار النظری/ دار الفكر العربی الجدید-بیروت/الطبعة الاولی‌- 1996.

(2) هه‌مان سه‌رچاوه‌، ل 141.

(3) یوسف حامد جابر/ قضایا الابداع فی قصیدة‌ النثر/ دار الحصاد-دمشق/الطبعة‌ الاولی‌-1991.

(4) د. یمنی‌ العید/في معرفة النص/ منشورات دار الافاق الجدیدة‌-بیروت/الطبعة‌ الثالثة‌-1985.

(5) هه‌مان سه‌رچاوه‌/ل 101.

(6) هه‌مان سه‌رچاوه‌/ل 101.

(7) هه‌مان سه‌رچاوه‌/ل 105.

(8) د. محسن أطیمش/ تحولات الشجرة-دراسة في موسیقی‌ الشعر الجدید و تحولاتها/ دار الشؤون الثقافیة‌-بغداد/الطبعة‌ الاولی‌-2006.

(9) هه‌مان سه‌رچاوه‌/ل 187.

 403 جار بینراوە