سەرەکی » ئەدەب و هونەر » پێكوته‌ی شیعر و سه‌نگه‌رێك له‌ دژی زمانئامرازی

پێكوته‌ی شیعر و سه‌نگه‌رێك له‌ دژی زمانئامرازی

نه‌به‌ز محه‌مه‌د

به‌قسه‌كردنی شیعر، مۆدێلێك نییه‌ ئه‌مڕۆ كایه‌ی شیعری ته‌نیبێت، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ستیش نییه‌ به‌ناوچه‌یه‌كه‌وه‌ یاخود به‌كه‌ڵچه‌رێكه‌وه‌ و به‌ ئه‌ده‌بی گه‌لێكی دیاریكراوه‌وه‌، به‌ڵكو شتێكه‌ له‌ مێژوو و كه‌ڵچه‌ری شیعردا ره‌گ داكوتراو و هاوته‌ریب رێده‌كات، شیعری عه‌ره‌بی فارسی و رۆژئاوایی به‌شێكی هه‌ره‌ زۆری له‌م چه‌شنه‌ شیعره‌ن، له‌ كلاسیكه‌وه‌ بۆ رۆمانتیك و له‌وێوه‌ بۆ شیعری ریالستی و مۆدێرن و پۆستمۆدێرن و تادوایی، هه‌ڵبه‌ته‌ ئاشكرایه‌ مه‌به‌ستمان له‌ به‌قسه‌كردنی شیعر گوێڕایه‌ڵیكردنی شیعر نییه‌، به‌ڵكو مه‌ستمان هێنانه‌خواره‌ی شیعره‌ له‌ ته‌كنیك و شوێنگه‌ی هونه‌ری و ئاستی به‌رزی زمانییه‌وه‌ بۆ ئاستی ئاخاوتن و قسه‌ی رۆژانه‌، تانه‌ت تا ئاستی گاڵته‌وگه‌پ و توانج و گاڵته‌كردن به‌ خودی شته‌كان و زمانیش.

ئاسان نییه به‌ زمانی ساده‌ شتی قورس بڵێیت
ئه‌م ساده‌كردنه‌وه‌ و به‌ڕێكردنه‌ له‌ شیعردا چه‌ندین ره‌هه‌ند و بیانوو و گرێ و ته‌نانه‌ت لۆژییكی جیاوازی خۆی هه‌یه‌. ده‌شێت بیانوویه‌ك ئه‌وه‌بێ خه‌ڵك ناچار نییه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ تۆ سه‌دان كتێب بخوێنێته‌وه‌ و فێری فه‌لسه‌فه‌ی زمان و میتۆده‌ جیاوازه‌كانی ئه‌ده‌ب ببێت، یان ره‌نگه‌ ئه‌وه‌ش راست بێت هه‌موو شاعیرێك ناتوانێت لووتكه‌یه‌ك له‌ زمان و ده‌ربڕین بۆ خۆی بئافرێنێت. بۆیه‌ ناچار با بداته‌وه‌ بۆ شه‌قام و به‌ زمانی ره‌شۆكی بنووسێت، ده‌شێت ئه‌وه‌ش راست بێت كه‌ زمانی ساده‌ و روون سه‌ختر بێت بۆ شعر گوتن، به‌ڕاستی ئاسانیش نییه‌ هیچ كاتێ به‌ زمانی ساده‌ شتی قورس بڵێیت یان باشتر بڵێم شتی قووڵ و واتادار بڵێیت.

ئه‌م گریمانانه‌ هه‌موو راستن، به‌ڵام شیعر هه‌ر خۆی ئه‌وه‌ له‌ مه‌حه‌ك ده‌دات كه‌ شیعرییه‌ت چه‌سپاوه‌ و جێی قایم و پته‌وه‌، یان شیعره‌كه‌ بووه‌ به‌ قسه‌ی هه‌له‌قومه‌له‌ق و ته‌نانه‌ت قسه‌ی هه‌ره‌ ساده‌ی رۆژانه‌.

گرفتی ئاڵۆز ده‌ربڕینیش هه‌رئه‌وه‌ نییه‌؛ وه‌كو نیچه‌ ده‌ڵێت: «ئاوه‌كه‌ لیخن بكه‌ین كه‌ وا بنوێنێت قووڵه‌« به‌ڵكو ئاڵۆز ده‌ربڕین كه‌ ده‌رفه‌تی خوێنه‌ر كه‌م ده‌كاته‌وه‌ بۆ هه‌ڵگوێزانی مانا، ئه‌وه‌نده‌ش مانا ژێره‌وژوور ده‌بێت تا ئاستی بێتامكردن، بۆیه‌ ئاڵۆزوتن یان راستر ئاڵۆزاندنی شیعر هه‌میشه‌ ده‌ق به‌ره‌و ئاستی به‌رزی زمان و قووڵی و داهێنان نابات، به‌ڵكو ده‌شێت ده‌قه‌كه‌ تووشی په‌كخستن و شه‌لین و پارادۆكس بكات، وه‌كو چۆن زۆر له‌ شاعیرانی ئه‌مڕۆ، له‌ دێڕێكدا شتێك ده‌ڵێن كه‌چی له‌ دێڕی دوای ئه‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی ئاگایان له‌ خۆیان بێت پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ ده‌نگ به‌رزده‌كه‌نه‌وه‌، به‌جۆرێك ئه‌م لێكدژییه‌ نه‌ك خزمه‌ت به‌ده‌قه‌كه‌ ناكات، به‌ڵكو ده‌ق تووشی جه‌ڵته‌ی ده‌كات هه‌ندێك جار جه‌ڵته‌كه‌ ئه‌وه‌نده‌ قورسه‌ ده‌قه‌كه‌ به‌ ته‌واوی په‌كده‌خات و بڕستی لێده‌بڕێت.

كه‌واته‌ ئه‌وه‌ی مانا به‌رهه‌م ده‌هێنێت و روانین و جیهانبینی سه‌رڕێ ده‌خات لێڵی وێڵی نییه‌ هه‌روه‌كو چۆن قسه‌فڕێدان و (زمانڕێسی)یش نییه‌ به‌ڵكو له‌ یه‌ككاتدا (زمانئه‌ندێشه‌یی) و زمانپاكییه‌ یان (زمان بێخه‌وشییه‌) مه‌به‌ستیشمان له‌ بێخه‌وشی بابه‌تی زمانه‌وانی و فه‌لسه‌فه‌ی زمان و گرامه‌ر نییه‌ به‌ڵكو زمان بێخه‌وشیی لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زمان روون و بێگرێ بیت و مانای له‌ روو و په‌نهانیش به‌شی هه‌وڵ و كه‌شفكردن هه‌بن و خۆیان مه‌ڵاس دابێت. به‌ڵام ئایا هێنانه‌ خواری شیعر بۆ سه‌ر زمانی رۆژانه‌ تا ئاستی به‌ قسه‌كردنی شیعر له‌ خۆیدا ریسككردن نییه‌ به‌شیعر و له‌ ئه‌نجامدا شیعر نابێته‌ قوربانی و له‌ده‌ستچوون؟ ئه‌مه‌ پرسیاری جه‌وهه‌ریی ئه‌م نووسینه‌یه‌ به‌ڵام ته‌نها پرسیاریش نییه‌، چونكه‌ ده‌شێت له‌ پاڵ ئه‌م پرسیاره‌دا گه‌لێك پرسیاری تر خۆیان قوت بكه‌نه‌وه‌ و ناچار به‌ هه‌ڵوێسته‌ و دیقه‌تی زیاتر و پشكنینمان بكه‌ن. به‌ بڕوای من كاتێ شیعر ده‌هێنین بۆ نزیك زمانی خه‌ڵك و روونبێژی، ناچاری له‌به‌رچاوگرتنی زۆر ئه‌گه‌ری تر ده‌بین، ئه‌گه‌رنا ده‌قه‌كه‌ پێش خوێندنه‌وه‌ی ده‌مرێت. وه‌ك ئه‌وه‌ی ده‌یبینین هه‌ندێك له‌م چه‌شنه‌ شیعرانه‌ هێشتا به‌ده‌ست شاعیره‌كان خۆیانه‌وه‌ن كه‌ ده‌مرن، وه‌كو ماسییه‌ك پێش راوكردن و ده‌رهێنان له‌ رووباره‌كه‌دا خۆی مردبێت.

كه‌واته‌ ئه‌و ئه‌گه‌ر و مه‌رجانه‌ چین كه‌ ده‌بێت شاعیران ره‌چاوی بكه‌ن تا شیعر سه‌ربه‌رزانه‌ و وه‌كو شیعر بمێنێته‌وه‌ و سه‌ربڵند بوه‌ستێت؟

به‌بڕوای من یه‌كه‌م شت ده‌بێت بیزانین ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م چه‌شنه‌ شیعرانه‌ به‌ چ مه‌به‌ستێك نزیك بوونه‌ته‌وه‌ له‌ زمانی رۆژانه‌ و ره‌شۆكی واته‌ بابه‌تی شیعره‌كه‌ ئه‌وه‌ دیاری ده‌كات زمان چۆن بێت، به‌ واتایه‌كی تر ئه‌م چه‌شنه‌ شیعرانه‌ زیاتر ئه‌و بابه‌تانه‌ ده‌ته‌قێننه‌وه‌ (هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌گه‌ر توانای ته‌قاندنه‌وه‌یان هه‌بێت) و ده‌یانكه‌نه‌وه‌ به‌ بابه‌تی نرخ پێدان كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا عادی بوونه‌ته‌وه‌ تا راده‌ی له‌ بیركردن و سوان به‌ڵام ئه‌م شیعرانه‌ ئه‌م عاده‌تیبوونه‌ هه‌ڵده‌ته‌كێنن و ناچارمان ده‌كه‌ن جارێكی تر بیر له‌م بابه‌تانه‌ بكه‌ینه‌وه‌، واته‌ ئه‌وه‌ی خه‌ڵك به‌چاو گوێی راهاتوون ئه‌مجاره‌ تووشی شڵه‌ژانیان ده‌كات.

به‌ڵام ئه‌وه‌ی ده‌سته‌به‌ری شیعرییه‌ت ده‌كات له‌م ساده‌یی و زمانه‌ رۆژانه‌ییه‌دا قومێك یان چه‌ند جورعه‌یه‌ك له‌ پێكوته‌ی شیعره‌، كه‌ ده‌سته‌به‌ر و زامنی ئه‌وه‌ ده‌كات و ئه‌م ده‌قه‌ له‌ شیعربوون نه‌كه‌وێت و هێزی به‌رگری ئه‌وه‌نده‌ی تیا بچێنێت كه‌ به‌رگه‌ی ئه‌و ساده‌یی و روونی و بێگرێیه‌ بگرێت و خۆ به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌دات بۆ ناشیعری.

له‌ بنه‌ڕه‌تدا زمانی شیعر ده‌بێت بیر بخولقێنێ
به‌ڵام ئه‌م پێكوته‌یه‌ چییه‌ و چۆن به‌ده‌ست دێت؟! سه‌ره‌تا ده‌بێت ئه‌وه‌ بڵێم زاراوه‌ی پێكوته‌ كه‌ زاراوه‌یه‌كی زانستییه‌ و من بۆ یه‌كه‌م جار ده‌مه‌وێت بیهێنمه‌ ناو ئه‌ده‌به‌وه‌ وه‌كو چه‌مكێك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شاعیر له‌كاتی نووسینی شیعره‌كه‌یدا زمان چه‌نده‌ ساده‌ و ره‌شۆك بێت ناهێڵێت زمانی شیعره‌كه‌ی ببێته‌ (زمانئامرازی) زمانئامرازیش ئه‌وه‌یه‌ زمان وه‌كو كه‌ره‌سته‌یه‌ك یان ئامرازێك ده‌بینێت بۆ گه‌یاندنی مانایه‌كی دیاریكرا و لێكتێگه‌یشتن واتا زمانئامرازیكه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ی مه‌به‌ست و خواستی به‌رانبه‌ره‌كان نه‌ك زمان وه‌كو بابه‌تێك و كایه‌یه‌ك بۆ بیركردنه‌وه‌ به‌رهه‌م هێنانی واتای نوێ و خولقاندنی ئه‌ندێشه‌، كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا زمانی شیعر ده‌بێت بیر بخولقێنێ و

زمانی فره‌مانایی بهێنێته‌كایه‌ بۆ بیركردنه‌وه‌ و كه‌شف و دۆزینه‌وه‌ی نوێ و به‌خشینی مانای نوێ به‌شته‌كان.

واته‌ ئه‌وه‌ی لێره‌دا ده‌بێته‌ پێكوته‌ی شیعره‌كه‌ و گیانی به‌رگریی و مانه‌وه‌ و ده‌سته‌به‌ری شیعرییه‌ت ده‌كات ئه‌وه‌یه‌ زمانی شیعره‌كه‌ زمانئامرازی نییه‌ و زمانئه‌ندێشی و فره‌ واتاییه‌. هه‌رچه‌نده‌ بابه‌ت و ئه‌وه‌ی له‌م شیعرانه‌دا كارییان له‌سه‌ر ده‌كرێت بۆ ته‌قاندنه‌وه‌ رۆژانه‌یی و عاده‌تی بووبێتنه‌وه‌.

لێره‌وه‌ ده‌توانین بڵێین ئه‌گه‌ر شیعری شاعیر ساده‌ و ئاسان دیاربێت، به‌ڵام له‌ ڕ-راستیدا كاری شاعیر نه‌ك ئاسان نییه‌، به‌ڵكو ئه‌ركێكی قورسیشه‌. ئه‌ركێكی قورسه‌ چونكه‌ شاعیر به‌زمانێك شیعر و مانا ده‌خولقێنی كه‌ ئه‌وه‌ زمانی شیعر نییه‌ ته‌نانه‌ت ده‌مێكه‌ ئه‌و زمانه‌ لێبۆته‌وه‌ و خه‌ڵك بۆ ئاخاوتنی خۆیان زۆر جار زمانه‌كه‌ ده‌شێوێنن و پڕی ده‌كه‌ن له‌ وشه‌ی بێگانه‌ و به‌كارنه‌هاتوو و بیانی. به‌ڵام شاعیر هه‌م ئه‌م زمانه‌ ده‌مه‌زه‌رد ده‌كاته‌وه‌ و بڕشتی پێده‌داته‌وه‌ و گیانی پێده‌به‌خشێت وه‌ك بڵێی خۆی ئه‌م زمانه‌ی داهێناوه‌ چونكه‌ ئه‌و له‌ڕێی شیعره‌كانییه‌وه‌ مانای نوێی تێدا خوڵقاندوون و ته‌نانه‌ت چه‌ند مانایی بۆ وشه‌كان و زاراوه‌كان سازاندووه‌ و سه‌رڕێ خستووه‌ به‌مه‌ش كردوونی به‌ زمانئه‌ندێشی و له‌ زمانئامرازی ترازاندوونی. به‌ڵام كاتێك شاعیر ناتوانێت زمانئامرازی بگوڕێ بۆ زمانئه‌ندێشیی و چه‌ند واتایی و تازه‌كردنه‌وه‌، ئیتر شیعره‌كه‌ پێش خوێندوه‌ی مردووه‌ و له‌ده‌ستچووه‌، له‌ راستیدا زۆر كه‌م له‌ شاعیران ده‌توانن له‌م ریسكه‌دا هه‌میشه‌ سه‌ركه‌وتووبن.

به‌وته‌ی پۆل ریكۆریش گه‌وره‌ترین مه‌ترسی له‌سه‌ر فه‌رهه‌نگ له‌مڕۆدا زمانئامرازییه‌ چونكه‌ ئه‌گه‌ر شیعر زمان دادهێنێت و په‌ره‌ی پێده‌دات، به‌ڵام كورتكردنه‌وه‌ی زمان بۆ یه‌ك واتایی و ئامرازگه‌رایی زمان له‌خۆیدا دژی زمانه‌ چونكه‌ وا ده‌كات زمان پێش نه‌كه‌وێت.

رێگاكانی زمانئامرازیش له‌مڕۆدا مه‌ترسیدارترینیان بریتین له‌ زمانی زانست و ته‌كنۆلۆژیا، زانست زمان له‌ فره‌ ده‌نگییه‌وه‌ ده‌هێنێته‌وه‌ بۆ تاك ده‌نگی و له‌فره‌ واتاییه‌وه‌ بۆ تاك مانایی.

له‌ په‌یوه‌ندیدا به‌ باسه‌كه‌ی ئێمه‌وه‌ و ئه‌و پرسیارانه‌ی خرانه‌ڕوو ده‌توانین بڵێین: شیعرنووسین به‌زمانی خام و ستاندارد نابێت سپارده‌كردنی شیعر بێت به‌زمانی رۆژانه‌ و زمانئامرازی، به‌ڵكو به‌پیچه‌وانه‌وه‌ ده‌بێت ئه‌و زمانه‌ به‌ره‌ و زمانی بیركردنه‌وه‌ و چه‌ند مانایی و داهێنان و پێشه‌وه‌چوون ببات، چونكه‌ له‌ بنه‌مادا شیعر كایه‌یه‌كه‌ له‌ ناو زماندا و زمان پێش ده‌خات، چونكه‌ زمان ده‌ئافرێنێت نه‌ك له‌ په‌لوپۆی بخات.

كه‌واته‌ شیعر نووسین به‌زمانی ساده‌، گه‌لێك ئه‌رك راده‌په‌ڕێنێت كه‌ ده‌شێت هه‌ندێ له‌و ئه‌ركانه‌ سه‌خت و قورسیشبن، بۆیه‌ ئه‌م ره‌وته‌ له‌ شیعردا هه‌قه‌ نه‌ك جێی بایه‌خ و گرنگی پێدانی تیۆریی بێت، به‌ڵكو ده‌بێت به‌ ته‌واوی تیۆریزه‌ بكرێت. چونكه‌ له‌ یه‌ك كاتدا ئه‌م چه‌شنه‌ له‌ شیعر هه‌م زمانی خام و رۆژانه‌یی ده‌بوژێنێته‌وه‌ و ده‌یهێنێته‌وه‌ ناو كایه‌ی ئه‌ده‌ب و مانا و نرخ پێدان و هه‌م شیعر ده‌باته‌وه‌ ناو گشتی خه‌ڵك و به‌خه‌ڵكی ئاشت ده‌كاته‌وه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی زمان ده‌خاته‌وه‌ سه‌ر ره‌وتی نوێبوونه‌وه‌ و ئه‌فراندن. به‌ڵام وه‌كو له‌سه‌ره‌وه‌ باسكرا ته‌نها مه‌رجی سه‌ركه‌وتن و ده‌سته‌به‌ركردنی ئه‌م تێكستانه‌ ئه‌و پێكوته‌یه‌ كه‌ جه‌ختی لێده‌كه‌ینه‌وه‌.

هه‌رچه‌نده‌ یه‌كێك له‌ ئه‌لیمێنته‌كانی ئه‌م پێكوته‌یه‌ش جوانیناسییه‌، به‌ڵام ده‌بێت ئه‌وه‌ش پشتڕاست بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ جوانیناسی به‌ واتایه‌كی په‌ڕگیر نییه‌ وه‌كو ئه‌وانه‌ی ده‌ڵین گرنگ نییه‌ شیعر واتای هه‌یه‌ یان نا به‌ڵكو گرنگ ئه‌وه‌یه‌ جوان گوتراوه‌، واته‌ ئه‌وه‌ی ره‌چاو ده‌كرێت جوانی وتنه‌كه‌یه‌ ئه‌گه‌ر هیچ مانایه‌كیشی نه‌بێت! به‌ڵام وه‌كو ئیلیۆت ده‌ڵێت به‌هۆی ئه‌وه‌ی زمان ده‌گۆڕێت و نوێ ده‌بێته‌وه‌ ته‌نانه‌ت ره‌نگه‌ دوای چه‌ند سه‌ده‌یه‌ك ئه‌و ره‌هه‌نده‌ جوانیناسییه‌ی له‌ شیعرێكی ئێستادا ره‌چاو ده‌كرێت، به‌هیچ جۆرێك گرنگی نه‌مێنێت و تێگه‌یشتن و چێژ بۆ جوانی بگۆڕێت بۆ زۆر باریتر كه‌ ئێستا له‌ زمانی ئێمه‌دا نییه‌. بۆیه‌ له‌و كاته‌دا ئه‌وه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ چیت گوتووه‌ واته‌ ناوه‌ڕۆك ده‌سته‌به‌ری مانه‌وه‌ی شیعر ده‌كات. ناوه‌ڕۆكیش له‌و په‌یامه‌ ساده‌ و راسته‌وخۆیه‌دا كورت نابێته‌وه‌، زۆر جار ئایدۆلۆژیاییه‌ك هه‌ڵیده‌هێنێت ئه‌ویش ئه‌گه‌ر پیسی نه‌كات، به‌ڵكو له‌و هه‌ست و بیرانه‌دا په‌نهانه‌ كه‌ فره‌یی مانا ده‌یانهێنێته‌وه‌ ئاراوه‌ له‌ سه‌رده‌مه‌ جیاوازه‌كاندا و لای خوێنه‌ره‌ جیاوازه‌كان.

 158 جار بینراوە