سەرەکی » وتار » گه‌لۆ ئه‌و كێ بوو؟

پەیمان و هاوپەیمانی 8

گه‌لۆ ئه‌و كێ بوو؟

رەنگین عەبدوڵا 

«كێ بوون» جەوهەری پرسیارێكه‌ فه‌لسه‌فه ‌و ئایین ‌و زانست و هونەر هه‌ر یه‌كه ‌و گیرۆده‌ى سۆراغی ده‌ستخستنى وه‌ڵامه‌كه‌یه‌تى، (خیام)ی شاعیر به‌ «هاتوومە جیهان دەبێ نەزانم من کێم «‌ و (سۆفیای بچووك) به‌ كۆنسێپتى «پێویسته‌ بزانم كێم» ‌و (میشێل فۆكۆ) به‌ «كێ بوون»ی خوده‌وه‌ به‌ شوێن ئه‌و وه‌ڵامانه‌دا وێڵن، كه‌ به‌درێژایی مێژوو، ئه‌گه‌رچی زانست گەرد و گه‌ردیلەی ناو جه‌سته‌ى مرۆڤ و هه‌ساره‌كانیشی دۆزیوەتەوە، به‌ڵام وه‌ك له ‌كتێبه‌كه‌ى (من كێم)ی نووسه‌رى تورك (خالید ئیرتۆغرۆل) دا هاتووه‌، وەڵامی كۆتایی ده‌رهه‌ق به‌كێبوونى مرۆڤ چنگ نه‌كه‌وتووه.
حه‌وسه‌ڵه‌ى گه‌ڕان‌ و سێرچی به‌رده‌وامى فه‌لسه‌فه‌ به‌شوێن خۆناسین ‌و ئه‌وی تر ناسیندا، كەڵكەڵە و هەوڵی هه‌موو كاتێكى بیرمەندانە له ‌باره‌ى ده‌ستكه‌وتنى وه‌ڵامى كێ بوونى خود و ئه‌وانى تره‌وه‌، پرسێكی وجودیه ‌و شانبه‌شانى هه‌ر یه‌كێكمان رێده‌كات، ره‌نگه‌ هه‌ندێكجار وه‌ڵامه‌كه‌ى له‌ شوناسی كه‌سیدا كورتبكرێته‌وه ‌و گرێبدرێتەوە به‌ ناسنامه‌ى خێزان‌ و ئیتنیک و ناوچه‌ى جوگرافییه‌وه‌، له‌وانه‌شه‌ وه‌ك (میشێل فۆكۆ) گوزارشتى لێده‌كات ئه‌و وه‌ڵامه‌ له‌لای كه‌سانى پراگماتی بریتیبێت له‌ كۆنسێپتێكی گۆڕاو و گرێبدرێته‌وه‌ به‌ ده‌ستكه‌وت ‌و هەوڵەكانەوە، هه‌رچی (دیكارت)ه‌ هه‌بوون ‌و مانه‌وه‌ی هه‌میشه‌یی له‌ناو یاده‌وه‌ریدا ده‌به‌ستێته‌وه‌ به‌و به‌رهه‌م و داهێنانەی كه‌ (ناو) ته‌نانه‌ت له‌ پاش مردنیش به‌جێی دەهێڵێت، ئه‌وه‌تا پاش مێژوویەكى درێژیش، له‌ رێگه‌ى شاكاره‌كانه‌وه‌ (ئه‌فلاتۆن) نامرێت و دەناسرێتەوە، (بیكاسۆ) له‌ تابلۆى (مۆنالیزا) دا ده‌بینین‌ و له‌ پشت هه‌ر پێكەنین و خه‌ندەیەكی (چارلی چاپلین)ەوە، هه‌زاران ورده‌ ئازار و خه‌م ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر زه‌ویى یاده‌وه‌رییه‌كانى ئێمه‌.
دوالیزمى (من كێم ـ ئه‌و كێیه‌)، ته‌نها ره‌هه‌ندێكى فه‌لسه‌فی نییه‌، به‌ڵكو به‌شێكیشه‌ له‌ زاستى پۆله‌تیك، ستانداردی سیاسه‌ت بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ى ئه‌و پرسیارانه‌ گرێده‌درێته‌وه‌ به‌ مێژووەوە، چونكه‌ هه‌م بۆ ناسینى (خود)‌ و هه‌میش بۆ ئاشكراكردنى (كه‌سایه‌تى مه‌عنه‌وی) هێزه‌كان، ئه‌و وه‌ڵامه‌ به‌ رابردوو وه‌ڵام ده‌درێته‌وه‌، كه‌ ئاخۆ ئێمه‌ كێین ‌و ئه‌وانیش كێن، ئه‌وه‌ش وه‌ك هه‌میشه‌ هونه‌رمه‌ندى گه‌وره‌ى ئه‌رمه‌ن (ئارام تیگران)م دێنێته‌وه‌ یاد، كه‌ له ‌رێگه‌ى هونه‌ری گۆرانییەوە پرسی كێ بوونى ئه‌وانى تر، له ‌ژێر تایتڵى «گه‌لۆ ئه‌و كێ بوو» دا جێگه‌ ده‌كاته‌وه‌، له ‌راستیشدا وەرگرتنی ئیدیۆمه‌كه‌ى تیگران‌ و به‌ستنه‌وه‌ى به‌ پرسیاركردن ده‌رباره‌ى ناسینى ئه‌وانى تری ناو سیاسه‌ت، گرنگه‌، چونكه‌ ئێمه‌ كه‌ مێژوو پێی وتووین كێین ‌و جوگرافیا شاهیدی چیاگۆڕكێی تێكۆشانى خه‌باتى چه‌كداریمانه‌، خۆمان ده‌ناسین.
هاوپه‌یمانیى كوردستان، وه‌ڵامی «كێ» بوونى ئێمه‌ بۆ هه‌مووان دەداتەوە، كه‌ (یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان) رابه‌ری خه‌باتى شاخ ‌و شار، سەرمەشقی تێكۆشانى پارتیزانى‌ و هه‌ڵگیرسێنه‌ره‌وه‌ى شۆڕشی نوێ، خاوه‌نى نه‌به‌ردى ‌و داستانه‌كانى بەرگریی و خود و خەڵك و خاك بەدەستەوەنەدان، ئه‌ندازیاری ئارامى‌ و ئاوه‌دانى، سه‌رقافڵه‌ى هاوخه‌باتی و هاوخەمی له‌گه‌ڵ پارچه‌كانى تری كوردستاندا، ناسنامه‌كه‌یه‌تى ‌و هه‌موومان ده‌یناسین ‌و ده‌زانین كێیه و هێز و قەوارەكانی تریش هه‌ر مێژوو پێمان ده‌ڵێت، بەرهەمی چ دۆخێكى كاتى ‌و چ فه‌لسه‌فه‌یه‌كى په‌ڕگیر و چ گوتارێكى پۆپۆلیستی‌ و هەڵخەڵەتێنەرانەن، هه‌مووان ده‌زانن رابه‌ره‌ رۆحییه‌كانى ئێمه‌ (مام جه‌لال) ێكى دەگمەن و بێ وێنه ‌و (نه‌وشیروان مسته‌فا) ی هاوڕێی رێگەى خه‌باتى بێ ماندووبوونێتى ‌و دركیش به‌وه‌ ده‌كه‌ن، ئه‌وانى دیكه‌ وه‌ك تیگران، به‌ سۆزى ده‌نگه‌كه‌ى پێمان ده‌ڵێت: هێنده‌ نه‌ناسراو و بێ مێژوون، هه‌ر ده‌بێت بپرسین «گه‌لۆ ئه‌و كێ بوو».
ئه‌و كێ بوو، ئه‌و پرسیاره‌ جه‌وهه‌رییه‌یه‌ كه‌ ده‌نگده‌ر له‌ ئۆپشنەكانی به‌رده‌ستیدا له‌ هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خته‌ى ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌رانى عیراقدا ده‌بێت وه‌ڵامی بداته‌وه‌، ئه‌وان هاوپه‌یمانی به‌ مێژوو و پڕۆژه‌ ده‌ناسن، له‌وه‌ تێده‌گه‌ن كارى هاوبه‌ش ‌و یه‌كخستنه‌وه‌ى خه‌باتكارانى (یه‌كێتى‌ و گۆڕان) چه‌نده‌ باڵانسی هێز بۆ كوردستان ده‌گێڕێته‌وه ‌و چه‌ندیش سه‌قامگیریی سیاسی ده‌به‌خشێته‌وه‌، به‌ڵام ده‌بێت ئه‌وانى تریش له‌ رۆژی ده‌نگداندا بناسن، كه‌ بەشێک لەوانە هێزگەلی هه‌ڵتۆقیووی به‌ ره‌فتار بچووكن‌ و له‌ په‌نای ئەجێندای ده‌وڵه‌تانى هه‌رێمیدا خۆیان شاردۆته‌وه‌، ئه‌وانه‌ن ژێرخان ‌و سه‌رخانى ئه‌و وڵاته‌ بۆ به‌هێزكردنى پایه‌كانى حوكمڕانى بنه‌ماڵه‌یی ‌و میراتی سیاسی هه‌ڕاج ده‌كه‌ن، ئه‌وان به‌ ئیحساسێكى نه‌ته‌وه‌یی ساختەوە‌ گوێ له‌ كه‌س ناگرن‌ و سه‌ركێشی به‌ چاره‌نووسی هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌ ده‌كه‌ن، ئه‌وانه‌ نیشتمان وه‌ك پاوانخوازی و قەڵەمڕەویی بنه‌ماڵەیی سەیر ده‌كه‌ن ‌و له ‌ژێر تایتڵى ئابووریی سه‌ربه‌خۆدا نه‌ته‌وه‌یه‌كیان برسیكرد ‌و خۆشیان وه‌ك مه‌ڵتى ملیاردێره‌كانى دنیا له‌ زه‌وى ‌و ئاسمان وه‌به‌رهێنان ده‌كه‌ن، ئه‌وه‌ جیاوازییه‌كه‌یه‌ و كارتى ده‌نگدان ئه‌و دیكۆمێنته‌ گرنگه‌یه‌ كه‌ (مارتن لۆسه‌ر كینگ) به‌ چه‌كى ئازادبوون له‌ كۆیلایه‌تى ‌و ملكه‌چی ناویده‌بات.

 343 جار بینراوە