سەرەکی » راپۆرت » وشكەساڵی بەرۆكی عیراق دەگرێت

وشكەساڵی بەرۆكی عیراق دەگرێت

وشكەساڵی بەرۆكی عیراق دەگرێت

راپۆرتی / یادگار عەلی

رووبارەکانی دیجلە و فورات، بە شادەماری ژیانی عیراقییەكان دادەنرێت، ساڵانێكە ئاستی ئاوەكانیان بەهۆی كەمیی بڕی بارانبارین و دابەزینی رێژەی ئاوی هاتوو لە سەرچاوەكانەوە كە دەكەوێتە هەریەک لە توركیا و لە رێگەی دروستكردنی چەندین بەنداوەوە لەسەریان بەتایبەتی (بەنداوی ئەلیسو) تەنگژەی كەمئاوی رووبەڕووی عیراق كردووەتەوە.

جەنگی ئاو
لەڕووی یاساییەوە: دروستكردنی (بەنداوی ئەلیسو) لەلایەن توركیاوە خراپترین جەنگی ئاوە بەرامبەر عیراق و سوریا، پێچەوانەی رێكەوتننامەكان و یاسای نێودەوڵەتییە، چونكە بەكارهێنانی ئاوە لەڕێگەی بنیاتنانی بەنداو و كەناڵ و دەریاچەی دەستكردەوە، وەك چەكێك بۆ زیانگەیاندن بەو وڵاتانەی سەرچاوە ئاوییەكانیان دەكەوێتە وڵاتانی دیکەوە.

بنیاتنانی بەنداو لەسەر رووبارەكانی دیجلە و فورات، هەڕەشەیە بۆ سەر پشكی ئاوی دیمەشق و بەغدا، كە دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی وشكەساڵی و دەركەوتنی دیاردەی بەبیابانبوون و گۆڕینی سروشتی ژینگەی ناوچەكە. لەو ساڵانەی دواییدا؛ توركیا تەنها بە لەشكركێشی سەربازی بۆ ناو خاكی ئەو دوو وڵاتە نەوەستاوە، بەڵكو هەوڵی كۆنترۆڵكردنی سەرچاوە ئاوییەكانیشیان دەدات.

ئەوەی توركیا دەیكات پێچەوانەی یاسای نێودەوڵەتییە بۆ دابەشكردنی ئاو بەپێی هەردوو رێكەوتنامەی ساڵانی (1966 و 1997)ی سەدەی رابردوو، هەروەها پێچەوانەشە لەگەڵ ئەو رێكەوتننامەیەی ئەنقەرە لەساڵی (1987) لەگەڵ دیمەشق ئیمزای كردووە.

بۆ ئەو هەنگاوە، توركیا پشتی بەوە بەستووە كە ئیمزای لەسەر رێكەوتننامەی ساڵی (1997)ی نەتەوەیەكگرتووەكان نەكردووە. كە رێكەوتنێكە تایبەتە بە بەكارهێنانی رێڕەوە ئاوییە نێودەوڵەتییەكان بۆ مەبەستی بازرگانی، هاوشێوەی چین و ئیسرائیل. ئەو رێكەوتنە باس لە رێڕەوە ئاوییە سازگارە كیشوەرییەكان لە جیهاندا دەكات.

شارەزایان وای دەبینن توركیا لەو هەنگاوەدا؛ مەبەستی سیاسیی هەیە، تەنانەت وەکو گەشەپێدان لەڕێگەی بنیاتنانی دەریاچە و بەنداوەكانەوە هەوڵدەدات وەك كاڵایەكی بازرگانی بە پێچەوانەی یاسای نێودەوڵەتییەوە مامەڵە لەگەڵ ئاودا بكات، بەجۆرێك سەرچاوەی ئاوی ئەو رووبارانە، وەك كارتێكی ناڕاستەوخۆی گوشار لەبەرامبەر عیراق و سوریا بەكاربهێنێت، تا لەو رێگەیەوە هەژموونی خۆی لە ناوچەكە بسەپێنێت، لەگەڵ سەپاندنی ئەجێندای ئاو بەرامبەر نەوت.

ئەو وڵاتە هەوڵیداوە هاوشێوەی ساڵی (1987) ئەو تەنگژانەی دووچاری سوریا و عیراق هاتوون، بۆ جێبەجێكردنی پلان و مەرامەكانی خۆی بقۆزێتەوە، ئەوكات سەرۆك كۆماری توركیا (تورگوت ئۆزاڵ) سیاسەتی (شتێك بەرامبەر بە شتێك)ی گرتەبەر و ئامادەبوو (12) ملیار مەتر سێگۆشە ئاو بۆ سوریا بەربداتەوە، بەو مەرجەی دیمەشق هەموو هاوكارییەكانی بۆ پارتی كرێكارانی كوردستان (پەكەكە) رابگرێت.

بەپێی راپۆرتە تایبەتەكان: تەنگژەی داهاتووی عیراق، تەنگژەی وشكەساڵی دەبێت، مەترسییەكەش بەپلەی یەكەم رووبەرووی نۆ پارێزگا لە باشوور دەبێتەوە، كە ئەنجومەنەكانیان لەسەر دەستگرتن بەسەر زۆرترین بڕ لە ئاوی دیجلە و فورات و وشككردنی لە پارێزگاكانی تردا كێبڕكێ‌ دەكەن، دوورنییە ئەو تەنگژەیە بۆ پێكدادانی چەكداریی لەنێوان لایەنە عەشایرییەكان هەنگاو بنێت، ئەوە بێجگە لە ئەگەری روودانی كۆچی ژمارەیەكی زۆر لە دانیشتووان بەرەو ئەو ناوچانەی سەرچاوەی ئاویان هەیە.

ئێستا عیراق رووبەڕووی دژوارترین شەپۆلی وشكەساڵی و بەبیابانبوون بۆتەوە، رۆژانە دیاردەی گەردەلولی خۆڵاوی و لماوی رووبەڕووی شارەكانی عیراق دەبێتەوە كە لە پێشوودا وێنەی نەبووە.

بەنداوەكانی عیراق
چەندین جۆر بەنداو لە عیراق هەن، هەندێكیان بە گڵ و خۆڵ و بەشێكیان بە سەب و لەنێو ناوچە شاخاوییەكان بنیاتنراون، دیارترینیان: (دوكان، دەربەندیخان، حەمرین، حەدیسە، موسڵ، دهۆك و عوزێم)ن. لە ساڵی (1999)شەوە لە عیراق هیچ بەنداوێكی گەورە بۆ گلدانەوەی ئاو دروست نەكراوە.

سەرباری ئەوانەش هەندێك بەنداوی بچووك دروستكراوە و هەندێكی تریش لە بواری جێبەجێكردندایە لە هەرێمی كوردستان و ناوچەی خۆرهەڵات و بیبابانی خۆرئاوا لە عیراق.

هەندێك بەنداوی تری ئەندازیاری لەسەر ئەو دوو رووبارە و لق و كەناراوەكانیان دروستكراون، كە تایبەتن بە گلدانەوەی ئاو و هەڵگرتنی بۆ كاتی پێویست و بەشێكیشیان سوودی لێوەرگیراوە بۆ بەرهەمهێنانی كارەبا، وەك ئەوەی لە بەنداوی سامەڕا لەسەر رووباری دیجلە دروستكراوە، كە توانای بەرهەمهێنانی (75) مێگاوات كارەبای هەیە، هەوەها بەنداوی هیندییە كە توانای بەرهەمهێنانی (15) مێگاوات و بەنداوی كوفە كە لەسەر رووباری فوراتە و پێنج مێگاوات كارەبا بەرهەمدەهێنێت.

لەعیراق چەندین بەنداو لەسەر رووبارەكانی دیجلە و فورات و لقەكانیان دروستكراون، كە دیارترینیان ئەمانەن:

بەنداوی دوبز: لەسەر رووباری زابی بچوك دروستكراوە.

بەنداوی دیالە: لەسەر رووباری دیالە دروستكراوە.

بەنداوی سامەڕا: لەسەر رووباری دیجلە دروستكراوە.

بەنداوی كوت: لەسەر رووباری دیجلە دروستكراوە.

بەنداوی عەممارە: لەسەر رووباری دیجلە دروستكراوە.

بەنداوی رومادی: لەسەر رووباری فورات دروستكراوە.

بەنداوی فەلوجە: لەسەر رووباری فورات بە دووریی پێنج كیلۆمەتر لە باشووری شاری فەلوجە دروستكراوە.

بەنداوی هیندییە: لەسەر رووباری فورات دروستكراوە.

بەنداوی كوفە: لەسەر رووباری فورات دروستكراوە.

بەنداوی ئەلیسو توانای ئێجگار گەورەی گلدانەوەی ئاوی هەیە

بەنداوی ئەلیسو دەكەوێتە باشووری ئەنادۆڵ، توانایەكی ئێجگار گەورەی گلدانەوەی ئاوی هەیە كە بە (10.4) ملیار مەتر سێجا مەزەندە دەکرێت و كاریگەریی گەورەی لەسەر كەمبوونەوەی ئاوی رووباری دیجلە هەیە.
حیکایەتێک هەیە کە دیارنییە تاچەند راستە، گوایە لەساڵی (1989)دا كاتێك حكومەتی توركیا شەرعییەتی بە دروستكردنی بەنداوی ئەلیسو دا، حكومەتی عیراق ناڕەزایی توندی دەربڕی و وەزیری دەرەوەی عیراق گەیشتە ئەنقەرە، بەڵام گفتوگۆكان ئەنجامیان نەبوو، بەو هۆیەشەوە پەیوەندییە دیپلۆماسییەكانی نێوان عیراق و توركیا دووچاری تەنگژە هات و عیراق باڵیۆزی خۆی لە توركیا كێشایەوە و پێیوابوو ئەو هەنگاوە كردنەوەی دەرگایەكە بۆ دەستپێكردنی جەنگی ئاو، هەر ئەوكات هێزە چەكدارەكانی عیراق لە نزیك سنوورەكانی توركیا دەستیان بە مەشق و ئۆپەراسیۆن كرد و گوایە چەند مووشەكێكیشیان بە ئاراستەی بەنداوەكە تەقاندووە و دواتر توركیا بۆ ماوەی (48) كاتژمێر كارەكانی دروستكردنی بەنداوەكەی راگرتووە و وەزیری دەرەوەی توركیا بۆ دانوستان گەیشتۆتە بەغدا.

لەپاش ساڵی (1990) كە حكومەتی عیراق دووچاری كارەساتی سیاسیی و سەربازی بوو لە جەنگی كەنداو و گەمارۆی سەختی ئابووری بەسەر عیراقدا سەپێنرا، حكومەت زۆر بیری لە پاراستنی ئاسایشی ئاو نەدەكردەوە، هەروەها لە حكومەتەكانی دوای پرۆسەی ئازادیی عیراقیشدا؛ سامانی ئاو و پاراستنی بە مەسەلەیەكی ستراتیژیی گرنگ تەماشا نەكراوە بەهۆی کێشەی گەورەترەوە، ئەوەش وایكردووە وڵاتانی دراوسێ‌ بیر لە بەرنامەی مەترسیدار بۆ گەمارۆ خستنەسەر عیراق بكەنەوە، هەر بۆ نموونە: ئێرانیش (30) لقە رووباری عیراق كە سەرچاوەكانیان لە وڵاتەكەیدایە وشككردووە کە دیارترینیان: رووباری ئەڵوەند و زابی بچووكە.

(بەنداوی ئەلیسو) بە یەكێك لە گەورەترین ئەو بەنداوانە هەژماردەكرێت كە توركیا دروستیكردووە، لەدوای (بەنداوی ئەتاتورك) كە لەسەر سەرچاوەی ئاوی رووباری فورات بنیاتنراوە، بەدووەم بەنداو لەڕووی قەبارەوە دادەنرێت. ئەم بەنداوە توانای گلدانەوەی (11) ملیار مەتر سێجا ئاوی هەیە، هەروەها توانای بەرهەمهێنانی (1200) مێگاوات كارەبای هەیە و دەتوانێت توركیا لە مەترسی وشكەساڵی و بەبیابانبوون بپارێزێت.

سەبارەت بە قەبارەی ئەو زیانانەی كە دروستكردنی ئەو بەنداوە بە عیراق و عیراقییەكانی دەگەیەنێت:

رێژەی ئاوی هاتوو بۆ عیراق لە سەرچاوەكان بۆ نیوە كەمتر دەبێتەوە و هەندێك كەمبوونەوەكەیان بە رێژەی (47 %) خەمڵاندووە.

هەندێك لە پسپۆرە ئابوورییە عیراقییەكان، دەڵێن: بەكارخستنی تۆڕباینەكانی بەنداوەكە گرفت بۆ عیراق دروست ناكات، ئەوەی كێشە و تەنگژە دروست دەكات، پڕكردنی بەنداوەكە و گرفتی نەگەیشتنی ئاوە بۆ عیراق لە داهاتوودا بەگوێرەی پێویست.

بەپێی رێكەوتنەكانی پێشووەوە لەنێوان هەردوو وڵات، باس لە پڕكردنی نیمچەیی بەنداوەكە كراوە، ئەگەر تۆڕباینەكان كاریان پێ بكرێت، دەبێت بەپێی رێكەوتنەكان بێت، بەوپێیەش بێت عیراق زیانی گەورەی بەرناكەوێت، بەڵام ترسەكە لە بڕینی ئاوی رووباری فوراتە لەپێناوی پڕكردنی بەنداوەكە و بەكارخستنی تۆڕباینەكان، ئەوەیان زیانێكی گەورە بە ئابووریی عیراق دەگەیەنێت.

هەر كەمبوونەوەیەك لە ئاستی ئاوی دیجلەدا زیانی گەورە بە زەوییە كشتوكاڵییەكانی عیراق دەگەیەنێت بەتایبەتی لە هەرێمی كوردستان.

سەبارەت بە زیانە ژینگەییەكانیش؛ دەبێتەهۆی كەمبوونەوەی پانتایی سەوزایی، لەوەڕگای سروشتی و زیادبوونی رێژەی بەبیابانبوون، ئەمانەش كاریگەریی لەسەر كەشی عیراق دەبێت، گەردەلوولە خۆڵاوییەكان بەدرێژایی ساڵ دەستپێدەكاتەوە و بەنداوەكە نیوەی خاكی عیراق دەكات بە بیابان.

لەڕووی دانیشتووانەوە، دروستكردنی ئەو بەنداوە، ژمارەیەكی زۆر لە خەڵكی عیراق لە ئاوی پاكی خواردنەوە بێبەش دەكات و ئەو كەمە ئاوەشی دەمێنێتەوە پیسی دەكات و بەكەڵكی خواردنەوە نایەت.

ئاستی سوێریی و پیسبوون لە ئاوی رووبارەكان بۆ (1800) میلیگرام/ لیتر بەرزدەبێتەوە، ئەوە بارودۆخی ئاوی فوراتیشە كە توركیا و سوریا رێگەدەدەن بێتە خاكی عیراقەوە، پاش پیسبوونی بە بەكارهاتووە كشتوكاڵی و پیشەسازییەكان لە سوریا، لەكاتێكدا تێكڕای پیسبوونی جیهانی كەمترە لە (800) میلیگرام/ لیتر، جیاوازیی نێوان ئەو دوو رێژەیەش ئێجگار كوشندەیە و بەسە بۆئەوەی بزانین كە عیراقییەكان بە چەكی پیسبوونی ئاو لەناودەبرێن.

دروستكردنی ئەو بەنداوە شێوازی گوزەرانی بژێوكاری خەڵك بۆ شێوازی نابەرهەمهێن دەگۆڕێت، دەبێتە مایەی داڕمانی كەرتی كشتوكاڵ، لەوەڕگە و كەمبوونەوەی سامانی ئاژەڵ.

دروستكردنی بەنداوی ئەلیسو دەبێتە هۆی سستبوونی بوژانەوەی هۆڕەكان، بەتایبەتی كە كەمبوونەوەی رێژەی ئاوی هاتوو بۆ عیراق لە رووباری دیجلە و فورات بەڕێژەی (90 %) كەم دەبێتەوە، هەروەها هەندێك پڕۆژەی ئاوی تریش كە ئێران لەسەر سەرچاوە ئاوییەكانی عیراق دروستیكردووە، دەبێتە هۆی زیادبوونی رێژەی سوێریی و پیسبوونی ئاو لە ناوچەی هۆڕەكان.

كەمبوونەوەی ئاو لە رووباری دیجلە دەبێتەهۆی ئەوەی كە سیستمەكانی بەرهەمهێنانی كارەبا لەسەر هەموو ئەو بەنداوانەی لەسەر رووبارەكە دروستكراون لەكاربكەون، بەتایبەتی بەنداوی موسڵ و سامەڕا، هەروەها كاریگەریی خراپ لەسەر چالاكیی پیشەسازی و ژێرخان و وێستگەكانی پاڵاوتنی ئاو و نەوت و نەخۆشخانەكان دەبێت.

كەمبوونەوەی ئاوی گەنجینە سروشتیەكان كە عیراق پشتی پێدەبەستێت بەمەبەستی كۆكردنەوەی ئاو بۆ سوودوەرگرتن لێی لە وەرزی وشكەساڵیدا بەتایبەتی دەریاچەكانی سەرسار و حەبانییە.

بەنداوی ئەلیسو كاریگەریی خراپی لەسەر رێڕەوی رووبارەكان هەیە
(بەنداوی ئەلیسو) كاریگەریی خراپیشی لەسەر رێڕەوی رووبارەكان لە باكورەوە تا باشوور هەیە و دەبێتەهۆی لەناوچوونی چەندین جۆر لە كاری راوە ماسی و كەمبوونەوەی سامانی ماسی و رۆبیان.

لە كۆتاییدا، سەرباری ناڕەزاییەكانی عیراق و هەندێك لە رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و چالاكوانانی بواری ژینگە، (رەجەب تەیب ئەردۆغان – سەرۆك كۆماری توركیا) بە ئاشكرا رایگەیاندووە: (بنیاتنانی بەنداوی ئەلیسو، باشترین وەڵامە بۆ نەیارەكانمان)، كەواتە: عیراقییەكان چاوەڕێی چی لە توركیا دەكەن؟ عیراق دووچاری مەترسیدارترین كێشەی مرۆیی، مێژوویی و وجودی دەبێتەوە كە كێشەی نەبوونی ئاوە لە رووبارەكانی دیجلە و فوراتدا بەهۆی دروستكردنی بەنداو لەلایەن توركیاوە، لەوە دڵنیاین كە ئەوكارە پێویستی بەوەیە عیراق بڕیاربدات لەڕێگەی كۆمەڵی نێودەوڵەتییەوە هەنگاوی گونجاو بۆ راگرتنی مەترسییەكانی ئەو پڕۆژەیە لە داهاتوودا بنێت.

سەرچاوە:
-لە (مركز الروابط للبحوث والدراسات الإستراتیجیة) ئامادەكراوە.

 160 جار بینراوە