سەرەکی » راپۆرت » عیراق به‌ره‌و لێكترازان..

عیراق به‌ره‌و لێكترازان..

گۆڤاری‌ فۆرین ئه‌فیرز

كاتێك هێزه‌كانی‌ عیراق به‌ هاوكاری‌ هێزی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ له‌ ساڵی‌ رابردوودا شاری‌ موسڵیان له‌ ده‌ستی‌ داعش رزگار كرد، حكومه‌تی‌ عیراق سه‌ركه‌وتنی‌ به‌سه‌ر رێكخراوی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیسلامیدا واته‌ داعش راگه‌یاند، ئه‌و رێكخراوه‌ تیرۆریستییه‌ی‌ به‌ درێژایی سێ مانگ ده‌ستی‌ به‌سه‌ر زۆربه‌ی‌ ناوچه‌كانی‌ باكووری‌ عیراقدا گرتبوو، به‌ڵام به‌ بۆچوونی‌ رانج عه‌لائه‌دین هاوكار له‌ سه‌نته‌ری‌ برۆكینگزی‌ تایبه‌ت به‌ توێژینه‌وه‌ هێشتا زوو بوو بۆ ئه‌و راگه‌یاندنه‌ی‌ حكومه‌تی‌ عیراق، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ داعش تا ئێستاش مه‌ترسییه‌كی‌ گه‌وره‌یه‌، نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ وه‌ك بزوتنه‌وه‌یه‌كی‌ یاخی‌ سیاسه‌تێكی‌ زیره‌كانه‌ی‌ هه‌یه‌، به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ده‌سته‌بژێری‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات له‌ عیراق شكستیان هێناوه‌ له‌ چاره‌سه‌ری‌ ئه‌و بارودۆخه‌ی‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هۆكار بوو بۆ سه‌رهه‌ڵدانی‌ داعش.
رانج عه‌لائه‌دین له‌ گۆڤاری‌ فۆرین ئه‌فیرز-دا بۆچوونی‌ خۆی‌ له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌خاته‌ روو ده‌ڵێ: شكستی‌ ده‌سته‌بژێری‌ ده‌سه‌ڵاتدار له‌ عیراق له‌ چاره‌سه‌ری‌ ئه‌و دابه‌شبوونه‌ سیاسی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی‌ وڵاته‌كه‌ی‌ گرتۆته‌وه‌‌و هه‌روه‌ها شكستهێنانی‌ له‌ دارشتنی‌ چوارچێوه‌یه‌كی‌ كاری‌ نیشتمانی‌ هاوبه‌شدا كه‌ وڵاته‌كه‌ یه‌ك پێ بگرێته‌وه‌، ئه‌گه‌ری‌ هه‌یه‌ زه‌مینه‌ بڕه‌خسێنێ بۆ شه‌ڕێكی‌ ناوخۆی‌ تر‌و كاره‌ساتێكی‌ گه‌وره‌ی‌ تر، به‌ تایبه‌تی‌ كه‌ ژماره‌یه‌ك رێكخراو هه‌ن مرخیان لێ خۆش كردووه‌‌و كێبڕكێیانه‌ بۆ ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عیراق.
هه‌ر به‌ پێی‌ بۆچوونی‌ نووسه‌ری‌ ئه‌و وتاره‌، دوابه‌دوای‌ هه‌ڵبژاردنه‌ په‌رله‌مانییه‌كه‌ی‌ ئایاری‌ 2018 بۆچوونێك له‌ئارادا بوو، كه‌ عیراق لاپه‌ڕه‌یه‌كی‌ نوێی‌ كردۆته‌وه‌‌و ئه‌مجاره‌یان تایه‌فی‌ نابێت، گوایه‌ له‌مه‌ودوا سیاسه‌تمه‌داره‌كان كار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كێشه‌ جه‌مسه‌رگیرییه‌كان چاره‌سه‌ر بكه‌ن‌و دیارده‌ی‌ گه‌نده‌ڵیش ناهێڵن‌و نائارامی‌‌و توندوتیژییه‌كانیش كۆتایی پێ ده‌هێنن. به‌ڵام بارودۆخی‌ عیراق به‌ره‌و خراپتر ده‌ڕوات، ئه‌وه‌تا حه‌یده‌ر عه‌بادی‌ سه‌رۆك وه‌زیری‌ عیراق له‌م هه‌ڵبژاردنه‌دا پله‌ی‌ سێیه‌می‌ هێنا، له‌ ماوه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتیدا زنجیره‌یه‌ك چاكسازی‌‌و رێوشوێنی‌ تایبه‌ت به‌ چاره‌سه‌ری‌ گه‌نده‌ڵی‌ راگه‌یاند، كه‌ هه‌ر ره‌زی‌ بوون‌و نه‌گه‌یشتنه‌ ئه‌و ئاسته‌ی‌ عیراقییه‌كان رازی‌ بكات، چونكه‌ ئه‌وان بێزارن له‌ چاكسازی‌ ره‌مزی‌.
نووسه‌ر سه‌رنج بۆ ئه‌وه‌ راده‌كێشێت، ئه‌و شه‌پۆلی‌ ناڕه‌زاییه‌ی‌ باشووری‌ عیراق به‌خۆیه‌وه‌ بینی‌، به‌ تایبه‌تیش شاری‌ به‌سره‌، نیشانه‌ی‌ رازی‌ نه‌بوونی‌ عیراقییه‌كان بوو، ئه‌وه‌بوو خۆپیشانده‌ران باره‌گا‌و بینای‌ ئه‌نجومه‌نی‌ شاره‌وانی‌‌و كونسوڵخانه‌ی‌ ئێرانیشاین سووتاند‌و هه‌ڵیان كوتایه‌ سه‌ر باره‌گای‌ حزبه‌كانیش، هێزه‌كانی‌ ئاسایشی‌ عیراق‌و میلیشیا شیعه‌كانیش كه‌ له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌وه‌ پشتوانیی ده‌كرێن به‌ فیشه‌ك وه‌ڵامی‌ خۆپیشانده‌رانیان دایه‌وه‌‌و له‌ كۆی‌ رووداوه‌كانی‌ ئه‌و چه‌ند رۆژه‌دا چه‌ند پێشێلكارییه‌كی‌ مافی‌ مرۆڤیش روویان دا.
رانج عه‌لائه‌دین له‌ وتاره‌كه‌یدا ده‌ڵێ: شاری‌ به‌سره‌ گه‌وره‌ترین‌و زۆرترین نه‌وتی‌ یه‌ده‌كی‌ عیراقی‌ تێدا كۆبۆته‌وه‌، ئێستاش 80%ی‌ نه‌وتی‌ هه‌نارده‌ی‌ عیراق دابین ده‌كات، واته‌ مانگانه‌ بڕی‌ حه‌وت ملیار دۆلار بۆ عیراق ده‌سته‌به‌ر ده‌كات، هه‌ڵبه‌ت به‌ قسه‌ی‌ خودی‌ حكومه‌تی‌ مه‌ركه‌زی‌ له‌ به‌غدا. ئه‌گه‌ر به‌و پێیه‌ بێت، ده‌بوو شاری‌ به‌سره‌ ده‌وڵه‌مه‌ندترین شار‌و زه‌نگینترین ناوچه‌ی‌ عیراق بێت، به‌ڵام ئه‌مڕۆ به‌ هه‌ژارترین شار داده‌نرێت له‌ عیراقدا، چونكه‌ ئه‌و شاره‌ش وه‌ك زۆربه‌ی‌ ناوچه‌كانی‌ تری‌ عیراق ئاوی‌ خواردنه‌وه‌ی‌ به‌ پێی‌ پێویست نییه‌‌و بێ كاره‌بایه‌‌و هه‌لی‌ كاریشی‌ تێدا نییه‌. هه‌ر به‌ پێی‌ بۆچوونی‌ نووسه‌ری‌ وتاره‌كه‌، بارودۆخی‌ عیراق له‌و كاته‌وه‌ خراپتر بوو كه‌ عیراقییه‌كان نائومێد بوو له‌و حكومه‌ته‌ی‌ كه‌ متمانه‌ی‌ پێ ناكرێت له‌ توانایدا هه‌بێت كێشه‌ مه‌ترسیداره‌كان چاره‌سه‌ر بكات. وا دیاره‌ عیراق سه‌رزه‌مینێكه‌ پێكهاته‌كانی‌ به‌ جۆرێكن كه‌ وڵاته‌كه‌ ده‌خه‌نه‌ به‌رده‌م مه‌ترسی‌ داخزان به‌ره‌و كاره‌ساتی‌ شه‌ڕێكی‌ ناوخۆی‌ تازه‌، له‌ بری‌ ئه‌وه‌ی‌ لاپه‌ڕه‌یه‌كی‌ نوێ بكاته‌وه‌ به‌ڕووی‌ مێژوودا‌و رۆژگارێكی‌ نوێ به‌خۆیه‌وه‌ ببینێت.
جگه‌ له‌و جه‌مسه‌رگیرییه‌ سیاسی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی‌ وڵاته‌كه‌ی‌ گرتۆته‌وه‌، چه‌كێكی‌ زۆر له‌م وڵاته‌دا كه‌ڵه‌كه‌ بووه‌‌و رێكخراوی‌ چه‌كدار‌و میلیشیا زۆر‌و زه‌وه‌نده‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا دامه‌زراوه‌كانی‌ كارا نین، كۆمه‌ڵێك میلیشیای‌ شیعه‌ جێگه‌ی‌ دامه‌زراوه‌كانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عیراقیان گرتۆته‌وه‌، به‌و شێوه‌یه‌ش دۆخێك خوڵقاوه‌ كه‌ چه‌ند ناوچه‌یه‌ك له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ حكومه‌تدا نه‌ماون، ته‌نانه‌ت به‌ باشووریشه‌وه‌ كه‌ زۆرینه‌ی‌ شیعه‌ نشینه‌‌و ده‌بوو كێشه‌ی‌ تایه‌فییان نه‌بوایه‌، به‌ڵام له‌و ناوچانه‌ ئاوو كاره‌با‌و خزمه‌تگوزارییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان به‌سه‌ر حزب‌و میلیشیاكان‌و عه‌شیره‌ته‌كان‌و پیاوانی‌ ئایینیدا دابه‌ش ده‌كرێت.
نووسه‌ر ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات، كه‌ له‌ ساڵی‌ 2003وه‌ لێكترازان له‌ نێوان میلیشیا‌و گروپه‌ شیعه‌كاندا به‌رده‌وامه‌‌و ململانێیانه‌ له‌سه‌ر ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی‌ دامه‌زراوه‌‌و شوێنه‌ ره‌سمییه‌كان‌و ده‌زگا ئه‌منییه‌كانی‌ ناوچه‌كه‌دا، ئه‌م ململانێیه‌ گه‌یشتۆته‌ ئاستێك، هه‌ندێك میلیشیا دروست بوون كه‌ له‌ هێزه‌كانی‌ سوپای‌ عیراق به‌هێزترن، هێزه‌كانی‌ ئه‌و سوپایه‌ی‌ ساڵی‌ 2014 له‌به‌رده‌م چه‌كداره‌كانی‌ داعشدا خۆی‌ نه‌گرت‌و هه‌ڵات‌و گۆڕه‌پانی‌ شه‌ڕی‌ چۆڵ كرد.
نووسه‌ر ده‌ڵێ: میلیشیا شیعه‌كان له‌ ژێر ده‌ستی‌ حكومه‌تی‌ مه‌ركه‌زیدا نین، بگره‌ دزه‌یان كردۆته‌ ناو دامه‌زراوه‌كانی‌ حكومه‌تیشه‌وه‌‌و له‌ زۆر شوێن ده‌ستیان به‌سه‌ر داهاتی‌ ده‌وڵه‌تدا گرتووه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ عیراقی‌ ئه‌مڕۆ عیراقه‌كه‌ی‌ جاران نه‌ماوه‌، گروپه‌ شیعه‌كانیش ناتوانن بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ به‌رده‌وام بن له‌سه‌ر دابه‌ش كردنی‌ داهات‌و سامانی‌ وڵات له‌ نێوان خۆیاندا، له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو به‌ڵێنه‌ پووچ‌و بێ بنه‌مایانه‌ی‌ به‌ هاووڵاتیانیان داوه‌، خه‌ڵك تووڕه‌یه‌‌و داواكاریی گه‌ل بۆ چاكسازی‌ به‌ راده‌یه‌ك زیادی‌ كردووه‌، بۆته‌ پێویستییه‌كی‌ هه‌نوكه‌یی‌و به‌په‌له‌، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش بوو كه‌ دامه‌زراوه‌‌و مه‌رجه‌عه‌ ئایینییه‌كان ناچار بوون بێنه‌ ده‌نگ‌و جه‌خت له‌سه‌ر جێبه‌جێ كردنی‌ چاكسازییه‌كان بكه‌نه‌وه‌. به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا ترسی‌ ئه‌وه‌ له‌ ئارادایه‌ گروپێك به‌ ته‌نها ده‌ست بگرێت به‌سه‌ر سامان‌و خه‌زێنه‌ی‌ ده‌وڵه‌تدا‌و ئه‌و مه‌سه‌له‌ی‌ چاكسازییه‌ به‌كار بهێنێت له‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ خۆی‌، ئه‌وه‌ش به‌رژه‌وه‌ندی‌ كۆمه‌ڵێك گروپی‌ تر ده‌خاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌.

 117 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*