سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » ده‌روێشیان، به‌ زیندوویی بوو به‌ ئه‌فسانه‌ی نه‌مریی

ده‌روێشیان، به‌ زیندوویی بوو به‌ ئه‌فسانه‌ی نه‌مریی

مه‌ریوان هه‌ڵه‌بجه‌یی
عه‌لی ئه‌شره‌ف ده‌روێشیان ساڵی ١٩٤١ له‌ شاری كرماشانی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان و له‌ خێزانێكی هه‌ژار و له‌ یه‌كێك له‌ په‌راوێزترین و نه‌دارترین گه‌ڕه‌كه‌كانی ئه‌و شاره‌  له‌ دایك بووە. له‌ ته‌مه‌نی شه‌ش ساڵییه‌وه‌ خراوه‌ته‌ به‌ركار. شاگردیی به‌قاڵی و ته‌نه‌كه‌چی و مسگه‌ری و ده‌ستگێڕیی و ده‌یان كاری جیاوازی ئه‌زموون كردووه‌. له‌گه‌ڵ خوێندندا كرێكاری كردووه‌ هه‌میشه‌ یارمه‌تیده‌ر و هاوكاری باوكی و ئه‌ندامانی خێزانه‌كه‌ی بووه‌ تا زانكۆی ته‌واو كردووه‌ و بووه‌ به‌ مامۆستا له‌ گونده‌كانی كوردستان. ژیانی دژوار و ناخۆشی گوندنشینه‌كان و نه‌هامه‌تی و نه‌دارییه‌كانیان، ئه‌و زوڵم و سته‌مه‌ی لێیان ده‌كرا، كاریگه‌رییه‌كی زۆر له‌سه‌ر ژیان و ئه‌ندێشه‌ی ده‌روێشیان داده‌نێت و ئه‌مه‌ش واده‌كات هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای خوێندن و ده‌ستپێكی نووسینه‌وه‌، ئه‌و باوه‌ڕه‌ی لا دروست بێت، له‌ خزمه‌ت خه‌ڵكدا بێت و ئه‌ده‌بیات و كار و چالاكی مه‌ده‌نی و سیاسی له‌ پێناوی په‌رده‌ هه‌ڵماڵین بێت له‌ نادادپه‌روه‌ریی و نایه‌كسانی له‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌یدا. ده‌روێشیان له‌و نووسه‌ره‌ ده‌گمه‌نانه‌ی وڵاته‌كه‌ی بوو كه‌ تاكۆتایی ژیانی به‌ وه‌فا بوو به‌رانبه‌ر بیروباوه‌ڕی. جگه‌ له‌ ژینگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و باری ئابووری خراپی  خێزانه‌كه‌ی و به‌شێكی زۆر له‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی،  ئه‌وه‌ی وایكرد ده‌روێشیان ببێته‌ یه‌كێك له‌ دیارترین و كاریگه‌رترین نووسه‌ره‌ به‌رپرسیاره‌كانی ئێران و ناوچه‌كه‌، ناسینی سه‌مه‌دی بێهره‌نگی و سیمینی دانیشوه‌ر و جه‌لال ئالی ئه‌حمه‌د و چه‌ندین نووسه‌ر و رۆشنبیری دیاری ئه‌و رۆژگاره‌بوو. بێهره‌نگیش كوڕی خێزانێكی هه‌ژاری ته‌برێزیی بوو له‌ زانكۆی تاران، وه‌ك ده‌روێشیان زمان و ئه‌ده‌بیاتی فارسی و ده‌خوێند و دانیشوه‌ر و ئالی ئه‌حمه‌د به‌ یه‌كیان ده‌ناسێنن و جگه‌ له‌وه‌ی وه‌ك مامۆستا له‌ زانكۆ وانه‌ به‌م دوولاوه‌ كورد و توركه‌ ده‌ڵێنه‌وه‌، ماڵه‌وه‌شیان ده‌بێته‌ جێگایه‌كی تر بۆ پێگه‌یاندن و ناسینی زیاتری مانای نووسین و به‌رپرسیارێتی.
ده‌روێشیان به‌ره‌و زیندانی ساواك
هه‌ر له‌و قۆناغه‌دا چه‌ند جارێك ده‌روێشیان ده‌ستگیرده‌كرێت و ره‌وانه‌ی به‌ندیخانه‌ ده‌كرێت، بێهره‌نگی گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ گونده‌كانی ئازه‌ربیجان و له‌ ژێرچاودێری به‌رده‌وامی ساواكدایه‌ و چه‌ند جارێك له‌سه‌ر بیرو بۆچوونه‌كانی دوورده‌خرێته‌وه‌ و به‌رده‌وام په‌روه‌رده‌ سزای ده‌دات و له‌م گونده‌وه‌ بۆ ئه‌و گوند و هیچ كات نایه‌ڵن سێ ساڵ له‌ گوندێك وانه‌ بڵێته‌وه‌. ده‌روێشیان له‌ گونده‌كانی كوردستان دۆخێكی خراپتر له‌ بێهره‌نگی هاوڕێی ده‌بێت و چه‌ندجارێك ده‌كرێته‌ به‌ندیخانه‌وه‌ و یه‌كه‌مین چیرۆكه‌كانی له‌ به‌ندیخانه‌دا ده‌نووسێت و هه‌ر له‌وێش له‌ناو ده‌چن. پاش بڵاوبوونه‌وه‌ی یه‌كه‌م كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكی، ساڵی ١٩٧٤(له‌م هه‌رێمه‌دا) جارێكی تر په‌لكێشی به‌ندیخانه‌ ده‌كرێته‌وه‌ و به‌ فه‌رمی نووسین و بڵاوكردنه‌وه‌ی لێ یاساغ ده‌كرێت. دووه‌م كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكی به‌ ناوی خوازراوی له‌تیف ته‌ڵخستانییه‌وه‌،  به‌ ناونیشانی ئابشوران بڵاوده‌بێته‌وه‌ و وه‌ك یه‌كه‌م كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكی، پێشوازییه‌كی زۆری له‌ لایه‌ن خوێنه‌ران و ره‌خنه‌گرانه‌وه‌ لێده‌كرێت و له‌ ماوه‌یه‌كی كه‌مدا چه‌ندینجار به‌ تیراژی بیست هه‌زار نوسخه‌ چاپ ده‌كرێته‌وه‌. له‌ پاش دووهه‌م كتێبه‌وه‌ به‌ هۆی چاودێری به‌رده‌وامی ساواكه‌وه‌ به‌رهه‌مه‌كانی به‌ چه‌ند ناوێكی خوازراوی تره‌وه‌ بڵاده‌كاته‌وه‌.  ئازار و نه‌داری و نادادپه‌روه‌ریی و سته‌مكاریی ده‌سه‌ڵاتدارانی وڵاته‌كه‌ی ده‌روێشیان ده‌كاته‌ نووسه‌رێكی به‌رپرسیار و به‌ده‌ر له‌ نووسینی وتار و چیرۆك بۆ منداڵان و گه‌وره‌ و ده‌ركردنی گۆڤار بۆ منداڵان و مێرمناڵان، كار و چالاكی مه‌ده‌نی و سیاسی ده‌كات. گه‌رچی هیچ كاتێك  نه‌بوو به‌ ئه‌ندامی هیچ گروپ و حزبێكی چه‌پ به‌ڵام هه‌میشه‌ وه‌ك نووسه‌رێكی به‌رپرسیار و خه‌باتگێڕێكی سۆسیالیست مایه‌وه‌ و وه‌فادار بوو به‌رانبه‌ر به‌و رێبازه‌. ترسی رژێمی شاهه‌نشاهی له‌ كه‌سانێكی وه‌ك ده‌روێشیان و بێهره‌نگی و ئه‌و جۆره‌ نووسینه‌، كه‌ راستگۆیانه‌ و بێ هیچ سانسۆرێك و به‌ زمانێكی كاریگه‌ر، نادادپه‌روه‌ری و گرفته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیی و ئابووری و سیاسییه‌كان ده‌خاته‌ڕوو. كاریگه‌ری له‌سه‌ر زۆرترین چین و توێژی كۆمه‌ڵگه‌ داده‌نێت له‌ ئاگاداركردنه‌وه‌ و هوشیاركردنه‌وه‌یان له‌و دۆخه‌ی خۆیان و هانیشتمانییه‌كانیان تیایدا ده‌ژین. ئه‌و باوه‌ڕی به‌و روانینه‌ی كامۆ هه‌بوو كه‌ ده‌ڵێت:» ئه‌وكه‌سه‌ی ئازادی لێ زه‌وت كردوویت هه‌ر ئه‌ویشه‌ نانه‌كه‌تی زه‌وتكردووه‌». ریالیستی ره‌خنه‌گرانه‌ی ده‌روێشیان له‌ كۆی به‌رهه‌مه‌كانیدا سه‌لمێنه‌ری ئه‌و راستییه‌یه‌ كه‌ ئه‌و چه‌شنه‌ له‌ ئه‌ده‌بیاتی هه‌ڵبژارد بۆ گه‌یاندنی  بیر و هزری به‌ تاكی كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی، كه‌ زۆرترین كه‌س هه‌ست به‌ به‌رپرسیارێتی بكات به‌رانبه‌ر به‌ ئازادی و یه‌كسانی و دادپه‌روه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تیی و مافه‌ مه‌ده‌نییه‌كانیان.
كاریگه‌ریی ئه‌فسانه‌ و فۆڵكلۆر
ره‌نگه‌ زیاده‌ڕه‌وی نه‌بێت گه‌ر بڵێم هیچ نووسه‌رێكی ئێرانی هێنده‌ی ده‌روێشیان نووسین و كۆڕو سیمینار و بابه‌تی جۆراوجۆری ده‌رباره‌ی ئازادی و سانسۆر و نادادپه‌روه‌ریی و مافه‌كانی مرۆڤ نه‌ نووسیوه‌ و به‌ شێوه‌یه‌كی پراكتیكی خه‌باتی نه‌كردووه‌ و نه‌جه‌نگاوه‌ له‌ پێناویدا. له‌ به‌رهه‌مه‌كانیدا بۆ منداڵان ( ئاگر له‌ كتێبخانه‌ی منداڵاندا، كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كاكه‌ گیان، گوڵته‌ڵاو كڵاشه‌ سووره‌، ره‌نگینه‌، رۆژنامه‌ی دیواری قوتابخانه‌كه‌مان ، هه‌وری ره‌شی هه‌زارچاو ) كه‌ درێژه‌ پێده‌رێكی به‌وه‌فای رێگاو رێبازی سه‌مه‌دی بێهره‌نگی بوو، تا چیرۆك و رۆمانه‌كانی بۆ گه‌وره‌ ساڵان،  وه‌ك كۆچیرۆكی له‌ نه‌داره‌وه‌ تا دارا و  رۆمانی  ساڵانی هه‌ورین و رۆمانی قاوشی ١٨،  ئه‌ده‌بیاتێكی به‌رپرسیارانه‌ و ئاگایی به‌خش و ره‌خنه‌گرانه‌ن. له‌ كۆی به‌رهه‌مه‌كانیدا كاریگه‌ری ئه‌فسانه‌ و فۆلكلۆر به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌بینرێت و زۆر به‌ جوانی له‌و بواره‌دا كاری كردووه‌، به‌تایبه‌تیش ئه‌فسانه‌ و فۆلكلۆری كوردستان. ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خۆشه‌ویستی نووسه‌ر بۆ ئه‌و بوارانه‌ كه‌ ماوه‌ی زیاتر له‌ چڵ ساڵ ئه‌فسانه‌ی كۆكردۆتەوه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌باره‌وه‌ نووسیوه‌ و چالاكترین كه‌س بوو له‌و بواره‌دا، تا ئه‌و جێگایه‌ی له‌گه‌ڵ بڵاوبوونه‌وه‌ی هه‌واڵی مه‌رگی دا، رۆژنامه‌یه‌ك به‌ مانشێتی گه‌وره‌ ده‌نووسێت:» ئه‌فسانه‌ی ئێران بێ باوك كه‌وت». ئه‌زموونی ژیانی مامۆستایه‌تی له‌ هه‌ژارترین گونده‌كانی كوردستان و منداڵی و مێرمنداڵی له‌ هه‌ژارترین و په‌راوێزترین كۆڵانه‌كانی كرمانشاندا و ئه‌زموونی ساڵانێكی زۆری به‌ندیخانه‌، ناوه‌ڕۆكی گشتی به‌رهه‌مه‌كانی پێكده‌هێنن. ساڵانی هه‌ورین، قاوشی ١٨، كه‌ی ده‌گه‌ڕێیته‌وه‌ كاكه‌ گیان، ئاره‌زووه‌ كاغه‌زه‌ییه‌كان و ده‌یان چیرۆكی تری به‌ وردی ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌دانی ناوبه‌ندیخانه‌كانی ئێران نیشان ده‌ده‌ن.
هه‌رگیز ملكه‌چی زه‌ڕ و زۆر نه‌بوو
ئه‌گه‌ر بزورگی عه‌له‌وی یه‌كه‌م چیرۆكنووسه‌ كه‌ به‌ دامه‌زرێنه‌ری ئه‌ده‌بیاتی زیندانی دابنێین، ده‌روێشیان دیارترین و كاریگه‌رترین نووسه‌ری هاوچه‌رخه‌ له‌بواری ئه‌ده‌بیاتی زینداندا نووسیوێتی. هه‌ر ئه‌مه‌ش هۆكارێك بووه‌ رژێمه‌ سیاسییه‌كانی ئێران به‌رده‌وام گرفتیان هه‌بێت له‌گه‌ڵ نوسینه‌كانیدا و ساڵانێكی زۆر به‌شێكی زۆری به‌رهه‌مه‌كانی له‌ پاش چاپ  قه‌ده‌غه‌ كراون، له‌وانه‌ش هه‌شت ساڵی سه‌ركۆماری ئه‌حمه‌دی نه‌ژاد به‌شی هه‌ره‌ زۆری به‌رهه‌مه‌كانی قه‌ده‌غه‌كران. زۆر له‌ چالاكانی سیاسی و مه‌ده‌نی و رۆژنامه‌نووسان و نووسه‌رانی ئێران، چ له‌ سه‌رده‌می شادا، چ پاش شۆڕشی گه‌لانی ئێران له‌ به‌ندیخانه‌كاندا و له‌ ژێر گوشاردا تۆبه‌یان كردو ناو نران (ته‌واب) و پاشگه‌زبوونه‌وه‌ له‌ بیروباوه‌ڕ و بۆچوونه‌كانیان. ده‌روێشیان له‌به‌رهه‌مه‌كانی دا ئه‌مه‌ی له‌بیر نه‌كردووه‌و به‌ جوانی تۆماری كردووه‌. به‌رپرسیارێتی به‌رانبه‌ر به‌ مرۆڤ و ئازادییه‌كانی و خه‌باتكردن له‌ پێناوی ئازادی بیرو راده‌ربڕیندا، ده‌روێشیانی كرد به‌ ئه‌فسانه‌یه‌ك له‌ ژیاندا به‌ نه‌مریی بگات و تا كۆتایی ته‌مه‌نی ته‌سلیمی گوشار و زه‌ڕ و زۆرو نه‌بێت. چه‌ندین ساڵ سه‌رۆكی نووسه‌رانی ئێران بوو، ئه‌و ساڵانه‌ی هه‌مووان به‌ ساڵانی زێڕینی ناوه‌ندی نوسه‌رانی ئێرانی ده‌زانن، ساڵانێك چه‌ندین شه‌هیدیان له‌ پێناوی به‌رگری له‌ ئازادی و یه‌كسانی و مافه‌ ره‌واكانی گه‌لانی ئێراندا به‌خشی و هه‌رگیز پاشه‌كشیان نه‌كرد له‌ ویست و داواكانیان. ئه‌وه‌ی ده‌روێشیانی كرد به‌و نووسه‌ره‌ی خۆشه‌ویستی هه‌مووان بێت و كاریگه‌ری له‌سه‌ر چه‌ندین نه‌وه‌ دابنێت و هه‌مووان به‌ سمبولی به‌رگری و راستگۆیی و ته‌سلیم نه‌بوونی بزانن، ته‌نیا نووسینی چیرۆك و رۆمان، كۆكردنه‌وه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئه‌فسانه‌، ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی و وتاری سیاسی و كۆمه‌ڵاتی نه‌بوو. راستگۆیی و نه‌ترسان و هه‌ڵوێستی ئازایانه‌ و خۆنه‌ویستانه‌ی بوو. ته‌نانه‌ت ده‌ ساڵی كۆتایی ژیانی و پاش ئه‌وه‌ی تووشی  جه‌ڵته‌ی مێشك بوو، ماوه‌ی ده‌ ساڵ به‌سه‌ر (ویلچر) عه‌ره‌بانه‌وه‌ بوو، له‌ بارێكی ئابووری زۆر خراپدا تا ئه‌و راده‌یه‌ی پاره‌ی ده‌رمان و دكتۆری نه‌بوو، هاوسه‌ره‌كه‌ی رۆڵی دكتۆری بۆ ده‌دی له‌ ماڵه‌وه‌! هه‌ر ئه‌وه‌ش بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی رۆژ به‌ رۆژ لاوازتر بێت و به‌ره‌و مه‌رگ بڕوات، به‌و دۆخه‌شه‌وه‌ هه‌رگیز بێده‌نگ نه‌بوو، گه‌ر ده‌ستی قه‌ڵه‌می نه‌ده‌گرت، به‌ گفتوگۆ له‌گه‌ڵ میدیاكانی ده‌ره‌وه‌ی ئێراندا گفتوگۆی ده‌كرد و به‌ توندترین شێوه‌ گوشاری سه‌ر ژیانی نووسه‌ران و هاووڵاتیانی  وڵاته‌كه‌ی مه‌حكوم ده‌كرد و هێزه‌ ئه‌منییه‌كانیش چه‌ندین جار به‌ عه‌ره‌بانه‌كه‌ی و له‌گه‌ڵ هاوسه‌ره‌كه‌یدا ده‌یان بردن و هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌وه‌یان ده‌كرد چیتر دۆخی ته‌ندروستی له‌ به‌رچاوناگرن و زیندانی درێژخایه‌نی بۆ داده‌نێن. زۆر نووسه‌ر هه‌ن له‌ ژیاندا به‌ نه‌مریی ده‌گه‌ن و مه‌رگی فیزیكییان سه‌ر له‌نوێ له‌ دایكبوونه‌وه‌یانه‌، زۆر نووسه‌ریش هه‌ن له‌ ژیاندان و مردوون. ده‌روێشیان له‌ چه‌شنی یه‌كه‌میانه‌، ئه‌و بۆ هه‌میشه‌ له‌ دۆناودۆن دایه‌ و به‌رده‌وام له‌ دایك ده‌بێته‌وه‌ و هاوشێوه‌ی خۆی به‌رهه‌م دێنێته‌وه‌.

 49 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*