سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » باسێک لەبارەی ئاوات حەسەن ئەمین و شیعرەکانییەوە

باسێک لەبارەی ئاوات حەسەن ئەمین و شیعرەکانییەوە

زۆراب-سوید

لێدوان له‌ شیعری كوردی ئاسان نییه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زۆربه‌ی كات كه‌ باس له‌ شاعیرێكی كورد یان له‌ شیعره‌كانی ئه‌و شاعیره‌ ده‌كرێت، باس له‌ بوون و پێگه‌ی ئه‌و له‌ ناو شاعیره‌ كورده‌كانی تردا ده‌كرێت، ئه‌مه‌ پرۆسه‌یه‌كه‌ خۆ لێلادانی ئاسان نییه‌.
په‌یجی ئه‌ده‌بستان دوو بژارده‌ی له‌به‌ر ده‌مدایه‌ بۆ دووان له‌سه‌ر رۆمانێك، دیوانێك یان نووسینێك، ئه‌وانیش په‌یره‌وكردنی لێكۆڵینه‌وه‌ی زانستییه‌ (به‌و مانایه‌ی رێگه‌ی ئه‌كادیمی سیستماتیكانه‌ بگرێته‌ به‌ر و راڤه‌یه‌كی واتادار به‌ پێی ئاماژه‌ به‌سه‌رچاوه‌كان بگرێته‌ ئه‌ستۆ)، یان جۆرێك له‌ هه‌ڵسه‌نگاندن بكات كه‌ خۆی سنووردار ناكات به‌ مه‌رجه‌ ئه‌كادیمییه‌كانه‌وه‌ و ئازادی ده‌دات به‌خۆی. په‌یج ئه‌وه‌ی دواینیان هه‌ڵده‌بژێرێت.
بۆ دوان له‌ دیوانه‌كه‌ی ئاوات، زۆر لایه‌ن هه‌یه‌ ده‌بێ ره‌چاو بكرێت:
-1 به‌پێی ته‌مه‌ن و زه‌مه‌نی نووسینی شیعره‌كان باسیان بكرێت.
-2 باس له‌ فۆرم و ناوه‌ڕۆك بكرێت.
-3 زمان له‌ به‌رچاو بگیرێت و، وێنه‌ و هه‌ڵچوون و داچوون و لێدان و خۆ ئاماده‌كردن بۆ لێدانه‌كان و مه‌جاز یان میتافۆر باس بكرێت.
-4 حاڵه‌ته‌ ده‌روونی و سۆسیۆلۆژیه‌كه‌ و ژینگه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ بكرێته‌ چوارچێوه‌ بۆ لێكدانه‌وه‌ی بابه‌ته‌كه‌ و زۆر شێواز و لایه‌نی تر هه‌ن بگیرێنه‌ به‌ر…
ئه‌م په‌یجه‌ هه‌وڵئه‌دات ئه‌و لایه‌نانه‌ به‌ پێی پێوسیت به‌كاربێنێت بۆ ئه‌م باسه‌ له‌ شیعره‌كانی ئاوات حه‌سه‌ن ئه‌مین.

ئاوێته‌ بوون، چاپی یه‌كه‌م 1992، له‌ سلێمانی

شیعره‌كانی ناو ئه‌م نامیلكه‌یه‌، راسته‌ 1992، له‌ دوو توێی «ئاوێته‌ بوون» دا چاپكراون، به‌ڵام له‌ رووی زه‌مه‌نه‌وه‌، كرۆنۆلۆژیانه‌ له‌ نامیلكه‌كه‌دا ریزنه‌كراون.
به‌ پێی ئه‌م نامیلكه‌یه‌ بێت، ئه‌وا سه‌ره‌تای شیعرنووسینی ئه‌و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ 1985. بۆی هه‌یه‌ پێش ئه‌و كاته‌ش شیعری نووسیبێت، به‌ڵام ئاماژه‌ی پێنه‌دراوه‌.
30 شیعر له‌ دووتوێی ئه‌م به‌شه‌دایه‌. ئاوێته‌بوون ئه‌و شیعرانه‌ن له‌ سه‌ره‌تای ته‌مه‌نی شاعیرێتیدا و له‌سه‌ره‌تای ته‌مه‌نی شیعری ئه‌ودا نووسراون. هه‌رچه‌نده‌ ساڵی 1992 چاپكراون، باسی ئه‌وه‌ی تیانییه‌ كه‌ ئایا ده‌ستكاری زمانه‌وانیی شیعره‌كان كراوه‌ له‌به‌رده‌م چاپكردنیاندا له‌و ساته‌وه‌خته‌ دره‌نگه‌دا له‌چاو كاتی نووسینیاندا. له‌به‌رئه‌وه‌، ئه‌م خستنه‌ڕووه‌ له‌و گریمانه‌یه‌وه‌ هه‌نگاو ده‌نێت، كه‌ شیعره‌كان هه‌روه‌ك خۆیان چاپكراونه‌ته‌وه‌. به‌شێكیان له‌ كوردستان و به‌شه‌كه‌ی تریان له‌ شاری موسڵ نووسراون.
یه‌كه‌م شیعری له‌ (2-6-1985) نووسراوه‌. ژماره‌یه‌ك له‌ شیعره‌كان پێشكه‌شكراون به‌ كه‌سایه‌تییه‌ ناسراوه‌كان، له‌وانه‌ به‌ «ئه‌ژی گۆران»، «كامه‌ران موكری» و «شێركۆ بێكه‌س». بێجگه‌ له‌م شیعرانه‌، ژماره‌یه‌كی تر له‌ شیعره‌كان باس له‌ شاعیرێت و شیعر ده‌كه‌ن.
وه‌ك لاوێك، شاعیر هه‌وڵیداوه‌ پێگه‌یه‌ك له‌ناو شیعر و شاعیراندا بۆ خۆی ده‌سته‌به‌ر بكات. من بۆ خۆم، وه‌ك خوێنه‌ری شیعر، حه‌ز له‌و جۆره‌ شیعرانه‌ ناكه‌م كه‌ بۆ كه‌سایه‌تییه‌كان ده‌نووسرێن، كه‌ له‌ ژیاندا ماون، ئه‌و كاته‌ش كه‌ ئه‌و شیعرانه‌ نووسراوون، ئه‌ژی و شێركۆ هێشتا له‌ ژیاندا ماون. گرفتی پێشكه‌شكردنی شیعر یان نووسین به‌ كه‌سێكی تر كه‌ له‌ ژیاندا ماوه‌، ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و كه‌سه‌ بۆی هه‌یه‌ به‌ پیچه‌وانه‌ی ئاڕاسته‌ی چاوه‌ڕوانییه‌كان هه‌نگاو بنێت. بۆ نموونه‌ به‌وه‌ی له‌ كه‌سێكی نیشتمانپه‌روه‌ره‌وه‌ بگۆرێت بۆ كه‌سێك كه‌ دواتر پشت بكاته‌ نیشتمان.
ئه‌و شیعرانه‌ی له‌سه‌ر خودی شیعر و شاعیرێتی ئاوات نووسراون، زیاتر بۆ خۆ جێگیركردنه‌، له‌وه‌ی زه‌روره‌تی نووسینی شیعری له‌و جۆره‌ بێت. بۆی هه‌یه‌ زاده‌ی زه‌مه‌نه‌كه‌ی خۆشیان بن. واته‌ له‌و زه‌مه‌نه‌دا شیعر خۆی گیڤكردبێته‌وه‌ و شاعیر خۆی پێوه‌ بادابێت. یان شاعیر هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای شیعرنووسینیه‌وه‌ پێمان ده‌ڵێت ئه‌و له‌ شیعر چۆن تێده‌گات و ده‌یه‌وێت له‌ داهاتوودا چۆن شاعیرێك بێت. ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌ی بڕیاری دابێت كام ڕێگه‌ی شعیر بگرێته‌به‌ر. ئه‌مه‌ پێشه‌كییه‌كی خێرا یان پێشكه‌شكردنێكی رووكه‌شیانه‌ی شیعره‌كانی ناو ئه‌م نامیلكه‌یه‌ بوون.
با بێینه‌ سه‌ر شیعره‌كان خۆیان و كه‌مێكیان لێ به‌سه‌ربكه‌ینه‌وه‌:
ئه‌و شیعره‌ی بۆ شیركۆی نووسیوه‌ به‌ هۆی ئه‌وه‌ بووه‌ شێركۆ چووه‌ته‌ ریزی شۆڕش و چووه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌:
نامه‌یه‌ك بۆ شێركۆ بێكه‌سی شاعیر
یادت به‌خێر
ئه‌ی شاعیری ورده‌كاری،
ئه‌ی قاره‌مانی بێچووه‌ شێر،
ئه‌ی خۆشه‌ویستی هه‌ژار و
وشه‌ی شیرین.
ئه‌ی شه‌یدای مرۆڤی زه‌مین،
یادت به‌خێر
****
مه‌به‌ستت بوو..
له‌ دووڕیانی وشه‌یا،
له‌ ورده‌كاری پیشه‌یا،
شیعری پڕ گووڕ
شیعری پڕ هێز
بۆ دوژمنانی مناڵ و
ئافره‌تی وڵاتی ئه‌ڤین ئامێز،
بكه‌یته‌ چه‌تری ره‌حمه‌ت،
بۆ میلله‌ت!
مه‌به‌ستت بوو
بیكه‌یته‌ تیژترین چه‌قۆ،
تا دوژمنانی پێ بكه‌ی به‌ هه‌ڵماقۆ!
****
ئه‌م شیعره‌ له‌ رووی داڕشتن و زمانه‌وه‌ زۆر ساده‌یه‌. له‌2-10-1985دا نووسراوه‌.
ئاوات حه‌سه‌ن ئه‌مین خزمایه‌تی له‌گه‌ڵ شێركۆ هه‌بووه‌ و له‌ نزیكه‌وه‌ یه‌كتریان ناسیوه‌. به‌ڵام ئه‌م شیعره‌ زۆرتر له‌وه‌ی باس له‌ ڕێز و خۆشه‌وستی خزمایه‌تییان بكات، باس له‌ شاعیرێت و پێگه‌ی شێركۆ له‌ شیعر و مقاوه‌مه‌ ده‌كات.
دیاره‌ ئه‌و زه‌مانه‌ شاعیر و نووسه‌ره‌ كورده‌ یاخییه‌كان له‌ به‌عس له‌ناو دڵی خه‌ڵكی شار و خه‌ڵكی سته‌م دیده‌ی كوردستاندا ژیاون.

ئاوات شیعر چۆن ده‌بینێت؟

با نموونه‌ له‌ شیعره‌كانی ناو ئه‌م نامیلكه‌ی «ئاوێته‌بوون»ه‌ بهێنینه‌وه‌:
*شیعر
كاتێك ملوانكه‌ی وشه‌، به‌قه‌دو باڵای
شۆخێكا..
هه‌ڵئه‌واسم،
ده‌می قوت ولووتی كوڵ و چاوی خومار..
ئه‌بنه‌ باسم.
یاخود شیعرێك له‌دایك ئه‌بێ
یان خۆم ئه‌مرم!
ئه‌مه‌ بۆ دڵداریی واته‌ كه‌ بۆ كیژێك شیعر ده‌نووسێت، باسی روخساری ده‌كات.

*وه‌لێ ئێستا
دڵی سه‌رشێتی شاعیره‌ و..
به‌ره‌و كه‌ناری دڵنیابوون،
هه‌نگاو ئه‌نێ
به‌ڵام ئه‌مه‌ی ئێستا رووده‌دات، شیعر وتن نییه‌ بۆ دڵدارێك، به‌ڵكو شیعری ئه‌و كۆشش ده‌كات تخوبه‌كانی خۆی دیاری بكات و ته‌نیا به‌ دڵدارییه‌وه‌ خۆی قه‌تیس نه‌كات.

*شه‌می پاشه‌ڕۆژی
له‌ كه‌شكۆڵی یادگارا.. تۆمار ده‌كاو
مناڵه‌كانی ناوئه‌نێ.
چرای هیوای هه‌ڵئه‌كات و
مۆمی كزبوونه‌وه‌ی عه‌یامی زووی
فوو لێ ئه‌كا.

واته‌، ئه‌و بابه‌ته‌ هه‌ڵده‌گرێت بۆ ئاینده‌ و، جارێكانه‌، هه‌وڵده‌دات كۆرپه‌كانی شیعر ناو بنێت و به‌ره‌و ئاینده‌ بڕوانێت و ئاوی هیوا بدات و رابردوو له‌یاد بكات. له‌بری مۆمی كزبووی ڕابردوو، چرای هیوا هه‌ڵده‌كات. كه‌چی ئه‌مه‌ی لێ ئه‌بێت به‌ تراویلكه‌ و برینی زیاتر ده‌كولێته‌وه‌.
به‌ڵام سه‌د داخ
كاتێك ئه‌زانێ سه‌رابه‌
مشتێ خوێیه‌ و ئه‌خرێته‌ سه‌ر..
برینی ناخ!
ئه‌و كۆششه‌ی وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ شیعری دڵداریه‌كه‌ی بمرێ و شاعیر بخاته‌ گریان. ئه‌مه‌ش ئاكامه‌كه‌ی ته‌نیها و ته‌نیا له‌دایكبوونی شیعرێكی دڵداری ده‌بێت له‌بری ئه‌و هیوایه‌ی له‌سه‌ر ئاینده‌ هه‌ڵیده‌چنێت.
*****
له‌ باسی شاعیردا، كه‌ له‌ خۆی شاعیر به‌ كه‌سی سێ ده‌دوێت وه‌ك كه‌سێكی گرنگ، له‌ شیعری «فه‌رهه‌نگی شاعیر» دا ده‌نووسێت:
خه‌می شاعیر..
وه‌ك هه‌گبه‌ی فه‌رهاد وایه‌
به‌ په‌نجه‌ی ئاڵی شیرین نه‌بێ واڵا نابێت
….
خه‌می شاعیر..
چیایه‌كه‌ ره‌ش داگیرساو
به‌فری ئیلهامی لێببڕێ
تارای بووكێنی ناپۆشێ.

كه‌واته‌ شاعیر ناتوانێت هه‌روا به‌ ئاسانی واز له‌ دڵداره‌كه‌ی بهێنێت و وشه‌ نه‌خاته‌ خزمه‌ت… به‌رده‌وام ده‌بێ و ده‌نووسێ:
به‌هره‌ی شاعیر
نیشتمانێكی به‌رینه‌
كۆرپه‌ی شیعری چاوشین، چاوشین
ئه‌خوڵقێنێ.
****
سۆزی شاعیر…
وه‌ك زه‌ریایه‌
ئه‌گه‌ر زه‌ریا وشك بكا..
سۆزی شاعیر له‌بن نایه‌!

كه‌واته‌ شاعیر هه‌رچه‌ند به‌هره‌ی زۆریش بێت، خوڵقێنه‌ریش بێت، بێ سۆز ناژی و سۆزی هێند زۆره‌، به‌رنامه‌داڕێژی ئاینده‌ ئه‌و سۆزه‌ی له‌بن ناهێنێت.. له‌خۆ دووان به‌ كه‌سی سێ و هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هه‌وڵدان بۆ دیاریكردنی سنووره‌كان بۆ شیعر و دانانی پێناسه‌ بۆ خودی شاعیر، ته‌نیا دوو لێكدانه‌وه‌ی بۆ ده‌كرێت:
بێ ئه‌زموونی
خاوه‌ن ئه‌زموون
له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئاوات له‌ سه‌ره‌تای شیعرنووسینی خۆیدایه‌، ناتوانرێت باس له‌ ئه‌زموون بكرێت، ئه‌ی كه‌واته‌ ده‌بێت ئه‌و له‌خۆ رازیبوونه‌ له‌ بێئه‌زموونیه‌وه‌ بێت یان چی؟ یان له‌ چاولێكه‌رییه‌وه‌ بێت؟ بۆی هه‌یه‌ له‌و كاته‌دا جۆرێك له‌ پیاهه‌ڵدانی شاعیر بۆ خودی خۆی باوی بووبێت، ئه‌مه‌ له‌ ئه‌ده‌بی شیعرنووسینی عه‌ره‌بی و كوردیدا به‌كارهێنراوه‌. با بنواڕینه‌ شیعرێكی تری:
وه‌ڵامی پرسیارێك
ئه‌زانی بۆ..
رقیان به‌ شیعرم هه‌ڵئه‌سێ؟
چونكه‌ شیعرم
سایه‌ نییه‌ بۆ باڵایان.
فریوو نه‌دراوه‌ و نادرێ،
به‌ به‌رگی ئاڵاوواڵایان!
****
چونكه‌ شیعرم
بۆ ئه‌و مناڵه‌ وتووه‌،
به‌ڕۆژ به‌دوای نانا وێڵه‌،
به‌شه‌و..
له‌سه‌ر شۆسته‌ی شه‌قامێكا
خه‌و له‌ ئامێزی گرتووه‌.
لای ئه‌وانیش ئاخنراوه‌،
مه‌عیده‌یان هه‌ڵئاوساوه‌،
به‌ ئالیك و دانه‌وێڵه‌!
2-9-1990
سلێمانی

له‌ شیعری «وه‌ڵامی پرسیارێك» دا، شاعیر به‌یانی ده‌كات كه‌ ئه‌و شیعر بۆ پیاهه‌ڵدان و خۆبردنه‌پێشه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات و زه‌نگینه‌كان نانووسێت، بۆ ئه‌و منداڵه‌ی ده‌نووسێت كه‌ له‌ برسانا سه‌راسیمه‌ی گه‌ڕانه‌ به‌دوای خواردندا و به‌ شه‌ویش له‌ بێ جێگه‌ییدا له‌سه‌ر شۆسته‌ی شه‌قامه‌كان ده‌خه‌وێت.
به‌و نموونانه‌ی هێنامه‌وه‌، ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ئاواتی شاعیر، هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای شیعر نووسینیه‌وه‌ ده‌یه‌وێت هێڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی شیعری خۆی دیاری بكات. له‌به‌رئه‌وه‌ی نه‌شیتوانیوه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ماتیماتیكی یه‌ك و دووی شیعره‌كانی دیاری بكات و له‌ گه‌ڕاندایه‌، ئه‌و دڵه‌ڕاوكێیه‌مان بۆ ده‌رده‌خات كه‌ له‌ هه‌نگاوه‌كانی یه‌كه‌میدا ره‌نگیان داوه‌ته‌وه‌.
له‌م نامیلكه‌یه‌دا شیعر ده‌خوێنینه‌وه‌ كه‌ بۆ شه‌هید، بۆ دایك، بۆ به‌هره‌ی خوشك و بۆ كه‌سانی تر نووسراوون. له‌ رووی شێوازی نووسینی شیعریشه‌وه‌ دوو جۆر به‌دی ده‌كه‌ین، جۆرێك كه‌ به‌ كێشی په‌نجه‌ و جۆره‌كه‌ی تریان كه‌ وه‌ك شیعری نوێ نووسراون.
زمانی شیعر له‌م نامیلكه‌یه‌دا ساده‌یه‌، زوو واتا ده‌دات به‌ده‌سته‌وه‌. بۆ نموونه‌ له‌ شیعری «گۆرانییه‌ك بۆ به‌فرو پشكۆ»دا و له‌م كۆپله‌یه‌ی شیعره‌كه‌دا به‌ ته‌واوی هه‌ستی پێ ده‌كه‌ین:

ئه‌ی ئه‌و به‌فره‌ی له‌ناخی..ناخی هه‌وره‌وه‌..
ئه‌باریت و له‌ ده‌روونی گه‌رمی منا.. ئه‌توێیته‌وه‌.
تۆ نازانی، ده‌روونی من
پشكۆیه‌كی داخكراوه‌،
په‌پووله‌ی كلوی بارینت..
له‌سه‌ر چڵی نانیشنه‌وه‌؟
تۆ نازانیت گه‌ر بێت و.. كلوه‌كانت..
به‌ كه‌ناری گه‌رمه‌سێری ده‌روونما راببوورن،
ئه‌كه‌ونه‌ ختوره‌ی مه‌رگه‌وه‌.
به‌ڵام چونكێ..
تۆ جوانیت و.. منیش شیعرم بۆ جوانییه‌،
جوانیش كڵێسه‌ی عاشقه‌
وه‌ره‌ خوارێ..
داببارێ،
به‌سه‌ر جه‌سته‌ی.. شیعرێكما..
تا تێر بۆنی به‌فر بكا..
ئه‌م كۆپله‌یه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ی ساده‌و پاراوه‌، دووباره‌ ئه‌وه‌مان پێ ده‌ڵێت كه‌ سۆزی شاعیر بۆ جوانی بێسنووره‌. تیایدا لێدانێكی جوان، به‌ڵام چاوه‌ڕواننه‌كراویش به‌دی ده‌كرێت. دڵ و ناخی شاعیر وه‌ك پشكۆیه‌، كلوه‌ به‌فره‌كان ده‌توێننه‌وه‌. به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كلوه‌ به‌فره‌كان جوانن، شاعیر له‌خۆی ده‌بوورێت و داوا ده‌كات یان ڕێگه‌ ده‌دات ببارێن به‌سه‌ر ناخیدا. ئه‌ی له‌ ناخیدا نییه‌ شیعره‌كان قه‌تیس ماون؟

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

چیرۆكی عیراقی داڕوخاو

مه‌حمود نه‌جمه‌دین له‌نێوه‌ندی ئه‌ده‌بی عیراقی دوای پرۆسه‌ی ئازادی و سه‌ره‌تای ...