سەرەکی » دۆسێ » روانگه‌یه‌ك له‌باره‌ی مه‌نسووری حه‌للاجه‌وه‌

روانگه‌یه‌ك له‌باره‌ی مه‌نسووری حه‌للاجه‌وه‌

فه‌وزی ئه‌حمه‌د عه‌لی

چاوم به‌ گۆڤار و رۆژنامه‌ی زۆر كه‌وتووه‌، كه‌سایه‌تیی زۆریشیان ناساندووه‌، به‌ڵام جێی داخه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و كه‌سایه‌تییانه‌ له‌ یه‌ك بواردان و به‌ ده‌گمه‌ن ئاماژه‌ به‌ كه‌سایه‌تیی بواره‌كانی تر كراوه‌.
ئه‌و بواره‌ی كه‌ زیاتر كاری‌ له‌سه‌ر كراوه‌، بواری ئه‌ده‌بییه‌. له‌وه‌ ته‌سكتریش، گۆشه‌ی شیعر و گۆرانییه‌، تۆبڵێ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی هه‌ر ئه‌وه‌ بزانێت و فه‌رهه‌نگی كورده‌واری نه‌توانێت باوه‌ش بۆ كه‌سایه‌تیی له‌بواره‌كانی تردا بكاته‌وه‌؟ یان بێ پسپۆڕین له‌ بواره‌كانی تردا؟
ئه‌گه‌ر كه‌سایه‌تیی بواره‌كانی تر پێشكه‌شیان بكرێت، پشتیان لێ بكه‌ن، له‌و جۆره‌ پرسیارانه‌ زۆره‌ كه‌ به‌هزر و بیری مرۆڤدا دێت.
ئه‌گه‌ر به‌چاوی فراوانتره‌وه‌ ته‌ماشای دۆزی كورد بكه‌ین، یان بڵێین نیشتمانی كورد به‌هه‌موو زاراوه‌و پارچه‌كانییه‌وه‌، به‌ دانیشتوانی سه‌روو و خوار و هه‌موو پێكه‌وه‌، له‌گه‌ڵ وڵاتانی دراوسێی خۆماندا خۆمان به‌راورد بكه‌ین، ده‌بینین زۆر به‌جێماوین، جا بۆئه‌وه‌ی له‌سه‌ره‌تای هه‌زاره‌ی‌ سێیه‌مدا زیاتر به‌جێ نه‌مێنین، خوا هه‌لێكی بۆ ره‌خساندووین، كه‌ كورد ‌و كوردستان تا ئه‌ندازه‌یه‌ك له‌ئاستی جیهاندا ناو و شوێنی نێوده‌وڵه‌تییان به‌گوێ جیهانیان گه‌یشتووه‌، ناوی كورد ئه‌گه‌ر به‌ڕه‌سمیش نه‌بێت، خۆ به‌كاتی چۆته‌ ناو دۆسێكانی (UN)ه‌وه‌، به‌ڵام بائێمه‌ش له‌ئاستی ناوخۆدا شۆڕشێك به‌سه‌ر ئه‌و فه‌رهه‌نگه‌ ته‌قلیدییه‌ی سه‌رده‌می به‌عسدا بكه‌ین كه‌ رێگه‌ی پێنه‌ده‌داین له‌ ده‌زگاكانی راگه‌یاندنه‌وه‌ به‌پێی پێویست كاربكه‌ین، ئێستا با له‌قاڵبی ته‌سكی شیعرو گۆرانی هه‌نگاوێكی زیاتر هه‌ڵگرین.
خۆشبه‌ختانه‌ له‌ڕووی شارستانییه‌ته‌وه‌ نه‌ك هه‌ر له‌دراوسێكان جێنه‌ماوین، پێشیان كه‌وتووین و كێبڕكێی گه‌یشتنه‌ ئه‌وروپا ده‌كه‌ین، خاتوونی كوردی له‌ پاچنه‌ی دوگمه‌دار و كراسی گۆشه‌ درێژو سوخمه‌و چارۆكه‌و له‌چك و فۆته‌ خۆی راماڵی و به‌كراس و پانتۆڵه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ژنانی چاوشین و قژ زه‌ردی ئه‌وروپا لێك جیاناكرێنه‌وه‌.
ئه‌و پیپشه‌كییه‌ كورته‌ ئه‌گه‌رچی گازانده‌یه‌، به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ باسم كردووه‌ تا بتوانم به‌ئاسانی باسی كه‌سایه‌تییه‌ك بكه‌م، هه‌رچه‌نده‌ تاڕاده‌یه‌ك له‌ناو كورددا بیستراوه‌، به‌ڵكو بتوانم رێگه‌ له‌ هه‌ندێك كه‌س بگرم كه‌ زۆر به‌ئاسانی ده‌ڵێن به‌ ئێمه‌چی؟
وا ده‌زانن ئه‌گه‌ر ئه‌م جۆره‌ باسانه‌ بكرێت، كورد دواده‌كه‌وێت و به‌ره‌وپێشه‌وه‌ چوونی كورد به‌ دووری له‌ خوداو ئایین ده‌زانن، غافڵ له‌وه‌ كه‌ یه‌كه‌مین كه‌س كه‌ بناغه‌ی شارستانییه‌تی دانا، پێغه‌مبه‌ری خودا ئیبراهیم بووه‌ و یه‌كه‌مین خشتی ژیار كه‌ له‌سه‌ر زه‌وی دانرا، خشتی ماڵی خودا (كه‌عبه‌) بوو.
یه‌كه‌مین یاسای نووسراو (صحف) بوو، شارستانییه‌ت و مه‌ده‌نیه‌ت هه‌تا ماوه‌ قه‌رزاری خودا و ئاینی خودایه‌.
ئامانج له‌م قسانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بتوانم جێی قه‌ڵه‌مه‌كه‌م بكه‌مه‌وه‌ بۆ ناساندنی پیاوێكی خودایی كه‌ جگه‌ له‌ وشه‌ی خودا هیچ وشه‌یه‌كی تر له‌دڵیدا جێی نه‌ده‌بووه‌وه‌، ئه‌ویش مه‌نسووری حه‌للاجه‌.
به‌ شایه‌تی دۆست و دوژمن و زاناو نه‌زان، زانستی كۆن و نوێ له‌ هه‌موو سه‌رده‌مێكدا باڵاترین رۆشنبیرو فه‌رهه‌نگساز كه‌ چركه‌یه‌كیان له‌ تاریكی نه‌زانین رووناك كردۆته‌وه‌و هه‌ڵگری مه‌شخه‌ڵی رزگاری بوون له‌ به‌رامبه‌ر زوڵم و سته‌م، په‌یامبه‌رانن.
هه‌ڵبه‌ته‌ روانگه‌كان بۆ ناودانان و ناولێنانی كه‌سایه‌تی جیاوازه‌، ره‌نگه‌ یه‌كێك به‌ عارف و یه‌كێكیتر به‌سۆفی و ئه‌وه‌ی تر به‌ زانا ناوی ببات، به‌ڵام ئه‌وه‌ی شایانی باسه‌ ئه‌م كه‌سایه‌تییه‌ به‌پێی به‌ڵگه‌كانی مێژوو كه‌ له‌م باره‌یه‌وه‌ به‌جێ ماون، ته‌واوی ئه‌و سیفاتانه‌ی كه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ ناومان برد، هه‌موویان ده‌گرێته‌وه‌ و به‌ ته‌واوی واتا كه‌سایه‌تییه‌كی ته‌واو بووه‌.
مه‌نسووری حه‌للاج كه‌ له‌سه‌رده‌می خۆیدا له‌ هه‌موو روویه‌كه‌وه‌ بێوێنه‌ بووه‌، زانا و عارفێكی ته‌واو بووه‌. حاجی مه‌نسوور حه‌للاج ناوی حسێن كوڕی مه‌نسووری حه‌للاجه‌، له‌ ساڵی244 ی كۆچی هه‌تاوی هاتۆته‌ دنیاوه‌، تا ساڵی 309 ی‌ كۆچی هه‌تاوی ژیاوه‌. شوێنی له‌دایكبوونی ئاوایی (گور) نزیكی شاری به‌یزا-ی سه‌ربه‌ پارێزگای شیرازی فارس بووه‌ له‌ ئێران.
ره‌نگه‌ باوكی حسێن، كوڕی مه‌نسوور هه‌للاج بووبێت، بۆیه‌ نازناوی حه‌للاجیان بۆ داناون، مه‌نسوور له‌به‌رئه‌وه‌ی كاری حه‌للاجی بووه‌ له‌ ده‌شتێكی پان و به‌رین، هه‌ر له‌شاری توسته‌ری ئێران تا لێواری رووباری دیجله‌ هاتووچۆی كردووه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ زمانی شاره‌كانی كه‌ناری دیجله‌ عه‌ره‌بی بووه‌، حسێن عه‌ره‌بی به‌باشی فێربووه‌. له‌شاری واست-ی عیراق قوتابخانه‌یه‌ك هه‌بووه‌ به‌ (دارلحیفاز) ناسرابوو، حسێن مه‌نسوور تا 12 ساڵی له‌وێ قورئان فێربوو و له‌به‌ری كردووه‌.
پاشان تێگه‌یشتووه‌ كه‌ هه‌ر زانستێك هه‌بێت له‌ مانای قورئانه‌، بۆیه‌ زۆر هه‌وڵیداوه‌ هه‌رچی زۆرتر له‌مانای قورئان تێبگات.
هه‌وڵ و ته‌قه‌للایه‌كی زۆری داو زۆری پێنه‌چوو مێشكی له‌ زانستی زمانی عه‌ره‌بی پڕبوو، بۆیه‌ هاواره‌كانی عارفانه‌و سۆفیانه‌ی خۆی هه‌مووی به‌ زمانی عه‌ره‌بی بوو.
حسێن مه‌نسوور حه‌للاج له‌ ته‌مه‌نێكی زوودا له‌ رووی ته‌قواو زانسته‌وه‌ به‌ پله‌یه‌ك گه‌یشتووه‌ كه‌ ته‌واوی هاوته‌مه‌نه‌كانی خۆی ئیره‌ییان پێی بردووه‌، چونكه‌ بیردۆزی مه‌نسوور ئه‌وه‌ بووه‌، هه‌ركه‌سێك بڵێ «بسم الله‌»، ئه‌وه‌ی كه‌ بیه‌وێت ده‌بێت، واته‌ مرۆڤ كاتێك وشه‌ی «بسم الله‌» به‌سه‌ر زمانی ده‌هێنێت، ده‌بێت به‌ ته‌واوی تێبگات و بزانێت ناوی كێ ده‌هێنێت، هه‌ر وه‌كو په‌روه‌ردگاری قه‌دیم و ئه‌زه‌ل، چۆن ده‌ڵێت ببه‌ ده‌بێت، (كن فیكن)، كه‌واته‌ به‌ بیروباوه‌ڕی حه‌للاجیش ناوهێنانیشی ده‌بێت هه‌مان حوكمی هه‌بێت.
حه‌للاج له‌ ته‌واوی بانگه‌وازو راگه‌یاندنه‌كانی خۆیدا ناوی خودای هه‌میشه‌ به‌ مه‌عشوق ده‌هێنا، واته‌ په‌یوه‌ندیی كار و ره‌فتاری خۆی له‌ سنووری به‌نده‌و خالق تێپه‌ڕاندبوو و عیشقی مه‌عبودو عیباده‌ت و په‌رستن مه‌ستی كردبوو و هۆشی لێ سه‌ندبوو. له‌ زۆر له‌ بانگه‌وازه‌كانی له‌ناو خه‌ڵكدا دیوانه‌واربوو، به‌ڵام زانایانه‌.
حه‌للاج كاتێك له‌باره‌ی خودای مه‌زنه‌وه‌ ده‌دوێت وه‌كو عاشق ده‌ڵێت:
حقیقة‌ المحبة‌ قیمك مع محبوبك بخلع اوصافك و الاتصاف باتصافه‌

واته‌ خۆشه‌ویستیی راسته‌قینه‌ له‌گه‌ڵ مه‌عشوقه‌كه‌ت ده‌بێت وابێت، هه‌رچی ره‌فتار و كرداری خۆت هه‌یه‌ هه‌موو له‌خۆت دوور بخه‌یته‌وه‌، ره‌فتار و كرداری مه‌عشوقه‌كه‌ت له‌به‌ر بگری.
به‌ بیروڕای من ئه‌گه‌ر مرۆڤ بگاته‌ ئه‌و راده‌یه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ مه‌عبوده‌كه‌ی یان مه‌عشوقه‌كه‌ی ته‌واوی ره‌فتاریان وه‌كو یه‌ك لێبێت، ئه‌وا ده‌بنه‌ یه‌ك خوو و ره‌فتار له‌دوو جه‌سته‌دا، و هه‌مان په‌یامی مه‌نسوور حه‌للاج راده‌گه‌یه‌نێت كه‌ له‌پێناویدا سه‌ری چووه‌ به‌ر سێداره‌.
مه‌نسوور حه‌للاج له‌ته‌مه‌نی 20 ساڵیدا چۆته‌ به‌سره‌و له‌ قوتابخانه‌ی حه‌سه‌نی به‌سری بووه‌ به‌ قوتابی، و هه‌ر له‌به‌سره‌ش دا (ئوم حسێن) كچی ئه‌بو یه‌عقوبی ئه‌قته‌عی به‌سری ماره‌كردووه‌و تا دواڕۆژی ژیانی هه‌ر ئه‌و ژنه‌ی هه‌بووه‌ و سێ كوڕ و یه‌ك كچی لێی هه‌بوو.
له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ ناكۆكییه‌ك له‌ نێوان مامۆستاكه‌ی خۆی (عومه‌ر مه‌ككی) و باوكی ژنه‌كه‌ی ئه‌قته‌ع روویدا، ناچار بوو كه‌ له‌م ئاژاوه‌یه‌ دوور بكه‌وێته‌وه‌ و سه‌ری خۆی هه‌ڵگرت بۆ مه‌ككه‌، به‌م جۆره‌ حه‌للاج له‌ ته‌مه‌نی 26 ساڵیدا یه‌كه‌مین حه‌جی بۆ ماڵی خودا كردووه‌.
حه‌للاج باش ده‌یزانی كه‌ ئوممه‌تی ئیسلام به‌ ناكۆكی و دووبه‌ره‌كایه‌تی پێش ناكه‌وێت، بۆیه‌ بڕیاریدا بۆ خۆسازی ساڵێك له‌ مه‌ككه‌ بمێنێته‌وه‌ و ئه‌وساڵه‌ش هه‌موو به‌رۆژوو بێت و بێده‌نگی بۆخۆی هه‌ڵبژێرێت.
له‌ماوه‌ی ئه‌و ساڵه‌دا، ده‌روونی پاكبووه‌وه‌، رۆشناییه‌كی زاتی له‌ ده‌روونیدا دروست بوو. بۆیه‌ ده‌ڵێت:
لو القی‌ مما في قلبي ذره‌ علی‌ جبال الارض لذابت

ئه‌گه‌ر تۆزقاڵێك له‌وه‌ی كه‌ له‌ دڵمایه‌ بخرێته‌ سه‌ر چیاكانی زه‌وی، ده‌یانتوێنێته‌وه‌.
حه‌للاج هه‌ستی به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ له‌ پله‌و پایه‌یه‌كی زۆر به‌رزدایه‌، بۆیه‌ جورئه‌تی ئه‌وه‌ی به‌خۆی داوه‌ كه‌ ئه‌و رسته‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌ بڵێت.
خودای گه‌وره‌ فه‌رمویه‌تی:
(لو انزلنا هذا القران علی‌ جبل، لرأیته خاشعا متصدعا من خشیه‌ الله)

ئه‌و دووانه‌ بۆخۆت له‌گه‌ڵ یه‌ك به‌راوردیان بكه‌.
حه‌للاج سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ قسه‌بێژ و زمان پاراو بوو، زۆربه‌ی گازانده‌كانی خۆی به‌شێوه‌ی هۆنراوه‌ ده‌ربڕیووه‌. له‌ دیوانه‌كه‌یدا هاتووه‌ كه‌ وتوویه‌تی:
مزجت روحك فی روحی كما
مزج الخمرة‌ بالما‌ء الزلال
فاذا مسك شی مسنی
فاذا انت انا فی كل حال

واته‌:
روحی تۆ له‌گه‌ڵ روحی من تێكه‌ڵبووه‌ هه‌ر وه‌كو مه‌ی له‌گه‌ڵ ئاوی خاوێن
ئه‌گه‌ر شتێك تووشی تۆ ببێ تووشی
من بووه‌، كه‌ واته‌ هه‌چۆنێك بێ تۆ منیت.
به‌ڕێزان: ئه‌گه‌ر توانای تواندنه‌وه‌ واتای ئه‌و دوو به‌یته‌ هۆنراوه‌یه‌ له‌ مێشكی خۆتدا نه‌بوو، باشتر وایه‌ به‌سه‌ریدا تێپه‌ڕیت، چونكه‌ ئه‌و دوو به‌یته‌ مانایه‌كی قووڵیان هه‌یه‌، حه‌للاج زۆر زۆر له‌وه‌ به‌رزتره‌ كه‌ بابه‌تێك بڵێت و نه‌زانێت واتای چییه‌. حه‌للاج له‌و دوو به‌یته‌ ئاماژه‌ی به‌ فه‌رمووده‌ی پیرۆز (حدیث قدسی) كردووه‌ كه‌ په‌روه‌ردگار فه‌رموویه‌تی:
(عبدی اطعنی تكون مثلی)وه‌ له‌ فه‌رمووده‌دا هاتووه‌ (قلب المٶمن عرش الرحمن). به‌پێی ئه‌م دوو حه‌دیسه‌و سوود وه‌رگرتن له‌ ژیاننامه‌ی حه‌للاج، حه‌للاج بۆ خۆی له‌ روندی ئیمان بووه‌، هه‌روه‌كو (اصطخری) ده‌ڵێت: حه‌للاج قوتبی زه‌مان بوو، ئیمان كامله‌ و قه‌لبیشی عه‌رشه‌ و عه‌رشیش بێ ره‌حمان نابێ، جا كه‌ عه‌رش و ره‌حمان له‌ قه‌لبی ئیمانداردا بوو، به‌یتی یه‌كه‌می هۆنراوه‌ی‌ حه‌للاج دێته‌دی.
كاتێك دڵی ئیماندار ده‌شكێت، عه‌رشی ره‌حمان ده‌له‌رزێت، كه‌واته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ تووشی عه‌رش ده‌بێت، له‌ دڵی ئیمانداردا جه‌سته‌ی ئیمانداریش له‌ سزادایه‌و به‌و جۆره‌ واتای به‌یتی دووه‌م دێته‌ دی.
لێره‌دا جێی ئه‌وه‌ هاتووه‌ ئاماژه‌یه‌ك بۆ روونكردنه‌وه‌ی زیاتر به‌ باسی‌ بێژه‌ی‌
(بسم الله)ی حه‌للاج بكه‌ین كه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ی بابه‌ته‌كه‌ خستمانه‌ به‌رچاو.
حه‌للاج ده‌ڵێت:
ئه‌گه‌ر بزانی كاتێ وشه‌ی (بسم الله) دێته‌ سه‌ر زمانت، مانای چییه‌ و ناوی كێیه‌ له‌كاتی وتنی هه‌رچی‌ بته‌وێ ده‌بێت، ئاماژه‌ به‌ (كن فیكن)ه‌، بنچینه‌ی باوه‌ڕی حه‌للاج فه‌رمووده‌ قودسییه‌كه‌یه‌ كه‌ ده‌فه‌رموێت:.
(عبدی أطعنی تكون مثلی قل لشئ كن فیكن)
حه‌للاج له‌و راده‌یه‌ كه‌ به‌ هیچ جۆرێك واتای مه‌جازی بۆ وشه‌كان قایل نه‌بووه‌، هه‌مان راسته‌قینه‌ ده‌ڵێت، بۆیه‌ بۆ خه‌ڵكی ده‌وروبه‌ری به‌ گران ته‌واو بوو، كاتێ بۆ خۆی ده‌ڵێت:
(اسرارنا بكر لا یخطر فیها خاطر الحق)، واته‌ (نهێنی و رازه‌كانی ئێمه‌، ده‌ست لێنه‌دراوه‌، جگه‌ له‌ بیركردنه‌وه‌ی حه‌ق بیر له‌ هیچی‌ تر ناكاته‌وه‌).
به‌راستی هه‌ر وا بوو هه‌تا له‌سه‌ر سێداره‌ش هه‌ر حه‌ق حه‌قی بوو و له‌ پێناو حه‌قی ناحه‌ق پارچه‌ پارچه‌ كرا.
له‌ فیقهی ئیسلامدا واتا شه‌ریعه‌ت، ئاده‌میزاد یان ده‌بێت په‌یڕه‌ویكه‌ر بێت، یان موجته‌هید و ئه‌گه‌ر په‌یڕه‌ویكه‌ر نه‌بوو، و حه‌زی له‌ ئیجتهادیش نه‌بوو، ده‌بێت رێگای سێیه‌م واته‌ ئیحتیات هه‌ڵبژێرێت، ئه‌م رێگایه‌ زۆر زۆر سه‌خته‌، واته‌ مه‌زهه‌بێك وه‌ك مه‌زهه‌بی سوننه‌ كه‌ چوار مه‌زهه‌به‌، ئه‌و كه‌سه‌ ئه‌گه‌ر بیه‌وێت ئه‌ركێك جێبه‌جێ بكات، ده‌بێت قورسترین و زه‌حمه‌تترین فه‌توا له‌و چوار مه‌زهه‌به‌دا هه‌ڵبژێرێت و جێبه‌جێی بكات.
ئه‌وه‌ی پێی ده‌وترێت ئیحتیات، ده‌ڵێن حه‌للاج هه‌موو ئه‌ركه‌كانی به‌ ئیحتیات ئه‌نجام داوه‌، بۆی ببووه‌ نگینی ئه‌نگوستیله‌ی موریدان.
حه‌للاج كاتێ گه‌یشته‌ ئه‌و راده‌یه‌، چاكۆكه‌ی سۆفییایه‌تی فڕێداو، بێده‌نگی و گۆشه‌گیریی سۆفییانی شكاندو ئازادانه‌ و ئازایانه‌ چووه‌ ناو جه‌رگی خه‌ڵك و له‌گه‌ڵ خه‌ڵكیدا كه‌وته‌ قسه‌ و ئامۆژگاری، به‌ تایبه‌تی له‌گه‌ڵ چینی خوێنده‌وار و بازرگانان و سه‌روه‌تمه‌ندان كه‌ زۆربه‌یان خوێنده‌وار بوون، ئه‌م هه‌نگاوه‌ی حه‌للاج بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ كه‌ نستورییانی ئاوایی (قنا‌ء) بێنه‌ سه‌ر ئاینی ئیسلام، هه‌روه‌ها له‌ناو موسڵمانه‌كانیش په‌یڕه‌وانێكی زۆری په‌یداكردبوو.
حه‌للاج كه‌ گه‌یشتبوو به‌ پله‌یه‌كی زۆر به‌رز له‌ ته‌قوادا، خۆی له‌ سه‌ره‌وه‌ی چوار مه‌زهه‌به‌كه‌ی سوننه‌وه‌ داده‌نا، وه‌كو بڵێ خۆی له‌ پله‌ی ئیجتیهادا بوو، ئیتر پێویستی نه‌ده‌كرد په‌یڕه‌وی له‌وانه‌ بكات.
هه‌رچه‌ند ئیسلام له‌وكاته‌دا هه‌ر ئه‌و مه‌زهه‌بانه‌ی نه‌بوو، به‌ڵكو ده‌سته‌ و گروپی زۆری هه‌بوو، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا حه‌للاج به‌ چاوێكی سووك ته‌ماشای هیچ مه‌زهه‌بێكی نه‌ده‌كرد و رێزی له‌ هه‌موویان ده‌گرت و ده‌یووت: «وانییه‌ هه‌ركه‌س هه‌ر مه‌زهه‌بێك بیه‌وێت ئازاده‌و ده‌توانێت هه‌ڵیبژێرێت، به‌ڵكو ته‌قدیریش هه‌یه‌».
حه‌للاج هه‌ندێ زاراوه‌ی مه‌زهه‌ب و گروپه‌كانی تر كه‌ چوار مه‌زهه‌به‌كه‌ی سوننه‌ باوه‌ڕیان پێیان نه‌ده‌بوو، به‌كار ده‌هێناو ده‌یوت: «تایبه‌تی ئه‌وان نییه‌»، وادیار بوو كه‌ ده‌یویست هه‌نگاوێك له‌و چوار مه‌زهه‌به‌ زیاتر هه‌ڵگرێت تا له‌ راسته‌قینه‌ی خودایی ئاگادار بێت و له‌ززه‌تی لێی ببات، لێره‌وه‌ بوو كه‌ خه‌ڵكێكی زۆری له‌خۆی ره‌وانده‌وه‌ و كه‌وتنه‌ گومانه‌وه‌ لێی.
ره‌واندنه‌وه‌و گومان بوونی خه‌ڵكی به‌ مانای ده‌رچوونی حه‌للاج له‌ ئایین و رێبازی خوایی نه‌بوو، به‌ڵكو توانای و تێگه‌یشتنی خه‌ڵك له‌ خوارتر له‌ ئاستی بیروباوه‌ڕی حه‌للاج دا بوو.
له‌ ناو كۆمه‌ڵگه‌ی موسڵماناندا واباوه‌ كه‌ هه‌ر كه‌سێك نه‌خۆش بكه‌وێت، یان تووشی رووداوێك ببێت، پێی ده‌ڵێن كه‌فاره‌ته‌، به‌رداشتی موسڵمانه‌كان وایه‌ خوا له‌ گوناهی ئه‌و كه‌سه‌ ده‌بوورێت به‌هۆی ئه‌و نه‌خۆشی و كاره‌ساته‌وه‌.
حه‌للاج له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت:
(اذا استولی‌ الحق علی‌ قلب، اخلاە عن غیرە و اذا احب عبدا، حث عباده بالعداوه‌ علیه حتی یقترب العبد مقبلا علیه)

واته‌: ئه‌گه‌ر خودای میر و مه‌زن له‌ دڵی مرۆڤ نزیك ببێته‌وه‌، دڵێك له‌ هه‌موو شتێك به‌تاڵ ده‌كات، و ئه‌گه‌ر به‌نده‌یه‌كی خۆش بوێت تووشی نه‌خۆشی و كاره‌ساتی ده‌كات (به‌رامبه‌ره‌ له‌گه‌ڵ رسته‌ی حث) تا ئه‌و به‌نده‌یه‌ زیاتر له‌ خوا نزیك ببێته‌وه‌.
حه‌للاج كاتی خۆی له‌ مه‌قامی زانست و زانینی وا بینی مه‌یدانی راگه‌یاندو جیهادی و رۆشنبیری له‌ وڵاتانی ئیسلامی ته‌سك هاتووه‌ته‌ به‌رچاوی، بۆیه‌ چاوی بڕیبووه‌ ده‌ره‌وه‌ی جیهانی ئیسلام و بڕیاریدا له‌ هیندستانه‌وه‌ ده‌ستپێبكات و چاوپێكه‌وتنێكی له‌گه‌ڵ په‌یڕه‌وانی مانی و بوداییان ئه‌نجامدا، له‌ كه‌ناری رووباری سند چووه‌ پێشه‌وه‌ تا گه‌یشته‌ كشمیر و له‌وێوه‌ به‌ رێگه‌ی خوارو چه‌وتی شاخاوی به‌ره‌و باكووری رۆژهه‌ڵات تا تورفان (چین) رۆیشت. له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌م گه‌شت و گوزاره‌ كه‌ له‌سه‌ره‌تای به‌هارو رۆژانی نه‌ورۆز بوو (هه‌روه‌ك زانراوه‌ له‌ ناو میلله‌تانی ئاریایی) كه‌ هه‌ر له‌كۆنه‌وه‌ جه‌ژنی نه‌ته‌وایه‌تییه‌، پیاوان جێژنانه‌ ده‌ده‌ن به‌ منداڵان، حه‌للاجیش وێردی زمانی ئه‌وه‌ بوو: (متی ننورز)؟
ئه‌ی من نه‌ورۆزانه‌ له‌ كێ وه‌ربگرم، نه‌ورۆزانه‌ی حه‌للاج له‌گه‌ڵ نه‌ورۆزانه‌ی خه‌ڵكی تر جیاواز بوو، هه‌ر خۆی ده‌یزانی چی ده‌وێت، بۆیه‌ به‌ رێكه‌وت رۆژێك كه‌ ویستیان له‌ سێداره‌ی بده‌ن، هه‌ر نه‌ورۆز بوو، یه‌كێك له‌ قوتابیانی له‌و سه‌رده‌مه‌دا كه‌ گوێی له‌ نه‌ورۆزانه‌ی حه‌للاج بوو، پێی وت سه‌روه‌رم نه‌ورۆزانه‌ت وه‌رگرت؟
حه‌للاج به‌ دڵنیاییه‌وه‌ وه‌ڵامی قوتابییه‌كه‌ی ده‌داته‌وه‌ و ده‌ڵێت:
به‌ڵێ نه‌ورۆزانه‌م به‌ كه‌شف و یه‌قین وه‌رگرت و له‌م نه‌ورۆزانه‌م زۆر خۆشحاڵم، به‌ڵام قه‌ڵسم له‌وه‌ی كه‌ بۆچی زووتر وه‌رم نه‌گرت و زووتر به‌م خۆشحاڵییه‌ نه‌گه‌یشتم.
بیروباوه‌ڕی حه‌للاج له‌ سه‌ره‌وه‌ی بیر و ئه‌ندێشه‌ی ئێمه‌، هه‌ر وه‌كو چۆن چاوی ئاسایی من و تۆ به‌ هیچ جۆرێك رووناكی گڵۆپی بلاجیكتۆر نابینێت، هه‌روه‌ها مێشكی مرۆڤی ئاسایی رسته‌ باوه‌ڕداره‌كانی حه‌للاج شیناكاته‌وه‌ و پێمان سه‌یره‌ كاتێك فرزانه‌یه‌ك وه‌كو ئه‌و ده‌ڵێت:
ئه‌ی موسوڵمانان وه‌رن بمكوژن، خوای په‌روه‌ردگار خوێنی منی حه‌ڵاڵی ئێوه‌ كردووه‌، بمكوژن ئێوه‌ غه‌زا ده‌كه‌ن و من شه‌هید ده‌بم، ئه‌ی دۆستان بمكوژن ژیانی من له‌ كوشتنمدایه‌.
هه‌روه‌ها حه‌للاج پێش ئه‌وه‌ی كه‌ بكوژرێت پێشبینی چۆنیه‌تی خۆی كردووه‌، كاتێك ده‌ڵێت:
كوشتنی من وه‌كو حه‌زره‌تی مه‌سیح (س) له‌سه‌ر خاچ ده‌بێت، به‌ڵام پێشبینی ئه‌وه‌ی نه‌كردووه‌ كه‌ له‌ مه‌سیحیش زیاتری به‌سه‌ر دێنن، غافڵ له‌وه‌ی كه‌ حه‌للاج پێش ئه‌وه‌ی بیكوژن، له‌ پێشدا هه‌ردوو ده‌ست و هه‌ردوو پێیان بڕی.
ئیتر نه‌ ده‌ستێك هه‌یه‌ و نه‌ پێیه‌ك كه‌ بزماری به‌سه‌ر خاچدا پیا بكوتن، تا به‌ڕاستی ببێته‌ مه‌سیحی زه‌مانی خۆی.
به‌م ئاسته‌ زانین و زانسته‌كه‌ی كه‌ حه‌للاج هه‌یبوو، و ئه‌و شێوه‌ كوشتنه‌ی كه‌ به‌سه‌ریان هێنا. ئه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ له‌كۆمه‌ڵگه‌ی ئیسلامی بێ یار و یاوه‌ر بووبێت، به‌ڵكو خه‌ڵكێكی زۆر هه‌ر له‌ زانا و مێژوونووس سه‌رۆك و فه‌قیهــ و میر، په‌یڕه‌وی بوون وه‌كو:
عه‌لی كوڕی عیسی، حه‌مدی قنایی، نوعمانی دولابی، ئبن ئه‌بی به‌غل، حسێن ئبن حه‌مدان، نه‌سر قه‌یشووری، ئیبن ئه‌بی به‌كر مازه‌كه‌رایی، تولونی، ئه‌خ سه‌علوك، به‌لعه‌می و هه‌یكه‌ل و ئه‌حمه‌د ئبن عه‌یباس زه‌ینی و كه‌سانی تر.
حه‌للاج سه‌ره‌ڕای ئه‌و هه‌موو دۆست و براده‌ره‌ی كه‌ هه‌یبوو، دوژمنی سه‌رسه‌خت و ده‌سه‌ڵاتداریشی وه‌كو: ئیبن فورات، یئبن ئه‌بی ساج، حامد تسلمغانی و مونس فحل بوو.
له‌ ئه‌نجامی ئه‌و بیروباوه‌ڕه‌دا، حه‌للاج چه‌ندین جار ده‌ستگیركراوه‌، به‌ڵام بۆ دوایین جار له‌ساڵی 299 ی كۆچی هه‌تاوی له‌لایه‌ن حامدی مالیات وه‌رگری خه‌لیفه‌ له‌ شاری واست ده‌گیرێت و له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌یبات بۆ به‌غداو له‌ ته‌لاری خه‌لیفه‌ زیندان ده‌كرێت. وه‌ دادگاییه‌كه‌شی (9) ساڵ درێژه‌ ده‌كێشێت. درێژیی دادگاییه‌كه‌ی له‌به‌ر ئه‌وه‌ بوو هیچ یه‌ك له‌ موفتی و قازییه‌كان و ته‌نانه‌ت خه‌لیفه‌ نه‌یان ده‌توانی حوكمی له‌سێداره‌دانی بۆ ده‌ربكه‌ن، تا له‌ ئه‌نجامدا، هه‌ر هه‌مان حامد كه‌ ده‌ستگیری كردبوو، له‌ ژێره‌وه‌ له‌گه‌ڵ قازییه‌كی سوننه‌ له‌سه‌ر مه‌زهه‌بی مالكی به‌ ناوی (ابو عمر حمادی) رێكه‌وت تا حوكمی له‌سێداره‌دانی بۆ بدات، به‌ڵام ئه‌ویش به‌ ته‌نها نه‌یده‌وێرا، بۆیه‌ داوایان له‌ (ابو به‌هلول) قازی سوننه‌ی حه‌نه‌فی كرد تا هاوده‌ست بێ له‌گه‌ڵ ئه‌بو عمر، به‌ڵام رازی نه‌بوو و له‌ جیاتی خۆی (ئه‌بو حسێن ئه‌شنانی) كه‌ پیاوێكی بیروباوه‌ڕ لاوازبوو نارد.
ئه‌م ئه‌شنائییه‌ له‌به‌ر ته‌ماع و به‌ڵێنێك كه‌ ئه‌بو عومه‌ر پێی دابوو، خوێن رشتنی مه‌نسووری حه‌ڵاڵ كرد.
عه‌بدوڵڵا موكه‌ره‌م كه‌ سه‌رۆكی شاهیده‌كان بوو، هه‌وڵیدا كۆمه‌ڵێك له‌ فه‌قیهـ و موفتییه‌كان كه‌ ژماره‌یان گه‌یشته‌ (84) نه‌فه‌ر، كۆبكاته‌وه‌ تا بڕیار له‌سه‌ر له‌سێداره‌دانی حه‌للاج بده‌ن، هه‌رچه‌نده‌ خه‌لیفه‌ی عه‌باسی موقته‌در زۆر نه‌خۆش بوو، به‌ڵام هه‌ر ده‌یووت حه‌للاج مه‌كوژن، له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌لایه‌ن حامده‌وه‌ قه‌ول به‌ عه‌بدوڵڵای موكه‌ره‌م درابوو ئه‌گه‌ر كۆتایی به‌ ژیانی حه‌للاج بهێنێت، ده‌كرێ به‌ قازی شاری قاهیره‌، ئه‌ویش هه‌وڵیدا به‌هه‌ر نرخێك بووه‌ ئه‌و پیلانه‌ سه‌ربخات، بۆیه‌ به‌ ترساندنی، خه‌لیفه‌ فه‌رمانی رازیبوونی كوشتنی حه‌للاجیان وه‌رگرت».
ئه‌وه‌ بوو له‌ 24 ی زەی الحجه‌ له‌ ده‌روازه‌ی خۆراسان له‌ شاری به‌غداد له‌ كه‌ناری خۆرئاوای رووباری دیجله‌ حه‌للاجیان هێنا، له‌ پێشدا تازیانه‌ یان (جه‌ڵده‌) لێیدا و ئینجا هه‌ردوو ده‌ستیان بڕی و پاشان هه‌ردوو پێی، دوای ئه‌وه‌ به‌سه‌ر دارێكه‌وه‌ هه‌ڵیانواسی و چاوه‌ڕێی فه‌رمانی خه‌لیفه‌ بوون كه‌ سه‌ری له‌ جه‌سته‌ی جیابكه‌نه‌وه‌، به‌و جۆره‌ كه‌ هێشتا هه‌ر زیندوو بوو و تا ئێواره‌ به‌سه‌ر داره‌وه‌ مایه‌وه‌، به‌ڵام كه‌ په‌یامی خه‌لیفه‌ گه‌یشت، ده‌ستووری دابوو سه‌ربڕینی بۆ به‌یانی دوابخرێت.
بۆ رۆژی دووه‌م قوربانی رێگای هه‌ق به‌ ده‌ستی گروپێك پیلانگێڕ و دوژمنانی ئایین و خوا و به‌رژه‌وندپه‌رستانی دونیا سه‌ربڕدرا و سه‌ره‌كه‌یان بۆ ماوه‌ی سێ رۆژ به‌ زاراوه‌ی ئه‌و رۆژگاره‌ بۆ عیبره‌ت مایه‌وه‌و جه‌سته‌كه‌یان چه‌وركردو ئاگریان تێبه‌رداو خۆڵه‌مێشه‌كه‌شی به‌ رووباری دیجله‌دا درایه‌ ده‌م ئاو.
دوایین وشه‌ كه‌ له‌ زاری حه‌للاج له‌سه‌ر داره‌كه‌وه‌ بیستراوه‌، ئه‌مه‌ بوو:
حسب الواجد، افراد الواحد له‌

بۆ به‌دی هاتوو (مه‌خلوق) ئه‌وه‌ به‌سه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ واحد ببێته‌ یه‌ك.
ئێستا ئه‌و شوێنه‌ كه‌ حه‌للاج لێی له‌ سێداره‌ درا، گۆڕێكی خاڵی و زیاره‌تگایه‌كی ره‌مزییه‌، مه‌زاره‌كه‌ی زیاره‌تچی هه‌یه‌.
*چه‌ند سه‌ده‌یه‌ك دوای كوشتنی حه‌للاج*
سه‌ربه‌رزی و شانازیی حه‌للاج نه‌ هه‌ر له‌ سه‌رده‌می خۆیدا كه‌ زۆر بۆ خه‌ڵكی روون بووه‌، به‌ڵكو چه‌ند سه‌ده‌ دوای ئه‌وه‌ به‌ جوانی خۆی نواند.
بۆ یه‌كه‌مین جار له‌ دوای كوشتنی حه‌للاج ئه‌و فه‌قیهانه‌ی كه‌ بێ گوناهی و به‌ هه‌ق زانینی حه‌للاجیان دانپێدانا، قوتابخانه‌ی سالییه‌كان له‌ شاری به‌سره‌ بووه‌، پاشان قوتابخانه‌ی ئه‌شعه‌رییه‌كان.
له‌ بیروڕای ئه‌و دوو قوتابخانه‌یه‌دا هاتووه‌ كه‌ حه‌للاج هه‌ر كارێكی كردووه‌، به‌ چاو بینیویه‌تی و حه‌للاج خۆی به‌ عاشقێك ده‌زانی كه‌ بۆچی نابێت مه‌عشوقه‌كه‌ی ببینێت. ئه‌حمه‌د غه‌زالی، برا گه‌وره‌كه‌ی محه‌مه‌دی غه‌زالی و ئه‌بو ئیسحاقی ئه‌سفراینی ده‌ڵێن حه‌للاج تووشی وه‌سوه‌سه‌ی شه‌یتان ببوو.
ئیبن عه‌ره‌بی له‌لایه‌نگرانی قوتابخانه‌ی وجودییه‌، ده‌ڵێت: له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ وجودی خالق و وجودی مه‌خلوق هه‌ردوو یه‌كه‌، رازو نیازی حه‌للاج بێ سوود بووه‌، چونكه‌ بۆ خۆی واصل بوو ئیتر پێویستی به‌ داواكردنی وصل نه‌بووه‌.
حوكه‌مای ئیسلام وه‌كو ده‌یله‌می، به‌لخی، مه‌نتقی و ئه‌بو حه‌ییانی ته‌وحیدی كه‌ له‌ سه‌ده‌كانی دوای ئه‌و بوون ده‌ڵێن:
مانای عیشق لای حه‌للاج وه‌ك مانای عیشق لای حوكه‌مای یۆنان بووه‌ كه‌ له‌ پێش سوقراتدا ژیاون.
دوای شه‌هاده‌تی حه‌للاج باسی عیشق لای فه‌یله‌سوفه‌كانی ئیسلام كرایه‌وه‌ و بیروباوه‌ڕی جۆراوجۆریان ده‌رده‌بڕی.
یه‌كه‌میان ئیبن سینا بوو، دوای ئه‌و دوو حه‌كیمی تر كه‌ یه‌كێكیان سوهور‌وه‌ردی بوو كه‌ دامه‌زرێنه‌ری ئیشراقییون بوو و له‌ سه‌رده‌می حوكمی سه‌ڵاحه‌دینی ئه‌یوبی ئه‌ویش وه‌كو حه‌للاج به‌ تاوانی ئیلحاد كوژرا، و ئه‌وی تریان ئیبن سبعین بوو كه‌ له‌ ئه‌نده‌لوس ده‌ژیا. ئه‌م دوو حه‌كیمه‌ ده‌یانوت:
«حه‌للاج وه‌لی خوا بووه‌. یه‌كێك له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ رۆژی هه‌ستانه‌وه‌ ئیجازه‌ی شه‌فاعه‌تی هه‌یه‌».
مه‌نسوور حه‌للاج په‌یڕه‌وی یه‌كێتیی راسته‌قینه‌ی ئیسلام بوو. ئه‌وه‌ ئیسلامی هه‌ر بۆ موسوڵمانه‌كانی نه‌ده‌ویست، به‌ڵكو به‌ په‌یامێك بۆ هه‌موو جیهانی ده‌زانی.
سه‌ره‌ڕای ئه‌و وته‌و بێژانه‌، هه‌موو له‌و باوه‌ڕه‌دا بوون كه‌ مه‌نسوور حه‌للاج قوتبی مه‌عنه‌وی بووه‌ و ئیسلام ‌و جیهانی به‌ره‌و یه‌كگرتن بانگهێشت كردووه‌.
ئه‌و كه‌سایه‌تییانه‌ كه‌ ئه‌و ئامانجه‌یان بڵاوده‌كرده‌وه‌، بریتیبوون له‌:
نجم رازی، مه‌ولانا جه‌لاله‌دین، به‌لخی رومی، خواجه‌ نه‌سره‌دین توسی، ئه‌و مه‌دح و سه‌نای زانایانی هه‌ردوو مه‌زهه‌ب ده‌كات ‌و ئه‌وه‌ راده‌گه‌یه‌نێت كه‌ لای حه‌للاج، هه‌ردوو مه‌زهه‌بی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی ئیسلام واته‌ شیعه‌ و سوننه‌ جێگای رێز بووه‌.
روحی به‌ به‌هه‌شتی به‌رین شاد بێت.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

دۆسێی جەنگی هواوی

لێرەوە هەموو ماجەراکانی تەنگژەكەی هواوی بزانە ئەم دوو توێیە چەند ...