سەرەکی » ئاراستە » کوردایەتی؛ هاوکاریی نێوان کوردەکان و نەخوێندنەوەی سنوورەکان لە سەردەمی جەنگ و هێدمەکاندا

کوردایەتی؛ هاوکاریی نێوان کوردەکان و نەخوێندنەوەی سنوورەکان لە سەردەمی جەنگ و هێدمەکاندا

ئەم بابەتە دەقی توێژینەوەیەکی ئەکادیمییە سەبارەت بە چەمکی کوردایەتی کە لێکۆڵەر و توێژەر ویلیەم گۆرلەی لە زانکۆی مۆناش، کۆڵفیڵدی خۆرهەڵات، ئوسترالیا نووسیوێتی و هاوکارمان محەمەد حەمەساڵح تۆفیق لە زمانی ئینگلیزییەوە وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی و کوردستانی نوێ-ش وەک بابەتێکی بەپێز بەچەند ئەڵقەیەک بڵاوی دەکاتەوە، بەوپێیەی کە ئاماژەیەکی روونە بۆ زاڵبوونی هەستی نەتەوەیی کوردە بەسەر کورددا وەک نەتەوەیەک کە سەرباری سەپاندنی سنوورێکی دەستکرد کە نیشتمانەکەیی کردووە بە چوار بەشەوەو وەک دیفاکتۆ لەسەر ئاستی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی بەسەر چوار دەوڵەتدا دابەشکراوە، بەڵام ئەو هەستە نەتەوەییە لە چرکەساتە هەستیارو مەترسیدارەکاندا ئەو سنوورانە دەبەزێنێت و کورد لە هەموو بەشەکانەوە ئەوەندەی بۆیان بڕەخسێت بەهانای یەکدییەوە دەچن.

وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: محەمەد حەمەساڵح تۆفیق

-3-

لە كۆتایی مانگی ئۆكتۆبەری 2014 دا، كاروانێك لە هێزی پێشمەرگە بە چەك و چۆڵی قورسەوە لە باكووری عیراقەوە بەرەو كۆبانی پەڕییەوە بۆ ناو توركیا و بە باشووری خۆرهەڵاتی ئەو وڵاتە و باكووری سوریادا تێپەڕی، كە دانیشتوانی كورد بوون. ئەمە سیمبۆڵێكی بەهێزی كوردایەتی بوو، هەروەها نموونەیەكی روون و بەرچاوی هاوكاریی و پشتیوانیی سنووربەزێنی كورد بوو. یەكە پێشمەرگە عیراقییەكان بۆ فریاكەوتن و سووككردنی گوشار لەسەر بەرگریكارانی كۆبانی جووڵێنران، كەوا داعش گەمارۆی دابوون و دۆخێكی یەكجار سەخت و دژواریان هەبوو، كەوا پێویستی دەكرد بەدەم خزم و هاونەژادەكانیانەوە بڕۆن و بەشداریی لێقەومانەكەیان بن. ئەمە مەسەلەیەكی گرنگ بوو لەبەر رۆشنایی پەیوەندیی ناكۆك و ئامانجی سیاسیی جیاوازی پارتی دموكراتی كوردستانی عیراق (پ د ك) و پەیەدە لە كۆبانی51. بەهەرحاڵ، ئەكتەرانی سیاسیی كورد لەو بارودۆخە سەختەدا دركیان بەوە كرد كە چارەسەر و پێكهاتن پێویستە بۆ خۆلادان لە دروستبوونی هەر كارەساتێك52. ئەڵبەتە پێشوازیكردن لە پێشمەرگە لە باشووری خۆرهەڵاتی توركیادا بەڵگەیەكی تری هێزی كوردایەتی بوو، كە ئاپۆرەی خەڵكی دڵخۆش لەسەر رێگەی كاروانی پێشمەرگەدا ریزیان بەستبوو53. كوردەكان لە هەموو شوێنێك لە پێشوازیی هاونەژادەكانیاندا كۆدەبوونەوە كە بە پڕچەك لە عیراقەوە هاتبوون و سیمبۆڵی هێزی كورد و پشت بەخۆ بەستنی دەگەیاند. من لە دیاربەكر، هەرچەندە كاروانەكەی پێدا تێنەپەڕیبوو، قسە و باسی جۆراوجۆری شەقامم گوێ لێدەبوو لەبارەی ئەركی پێشمەرگەوە كە بە هەڵچوون و ورووژانەوە باسیان لێوەدەكرا و لە هەموو شوێنێك هەر باسی برایەتیی كورد بوو، كە لە عیراق و سوریا و توركیاوە هاتبوون بۆ شەڕ و بەرگری شانبەشانی «براكانیان» بۆ دەرپەڕاندنی دوژمنێكی ترسناك54.
لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەری كەوتنی كۆبانی هەر بە فاكتەری هاندانی كورد مایەوە. وەزیری بەرگریی كانتۆنی كۆبانی تێبینیی ئەوە دەكات كەوا شارەكە بووە بە «قەڵای بەرگریی هەر چوار پارچەی كوردستان»55. لەنێو ئەو كەسانەی كە لە دیاربەكر دەمدواندن، زۆرێكیان بۆ ئەوە دەچوون كەوا كۆبانی گرنگترین شاری كورد بووە لە دەرەوەی توركیادا. ئەمە لەگەڵ گێڕانەوەی مێژوویی كوردیدا یەكدەگرێتەوە بۆ شەڕە كارەساتبارەكانی دژ بە كێشە سەختەكان.
كۆبانی نموونەیەكی تری «ئێمەییwe-ness» و «ئاواتی هاوبەش و هاوكارییان بۆ بەرگریی لە شارەكە» و «خۆمانەus-ness « پێشكەش كرد، كە جیایان بكاتەوە لە هێرشبەرانی داعش و توركەكان، كە لە باشترین حاڵەتدا، بێباك بوون لەئاست لێقەومان و مەینەتیی شارەكەدا. كۆبانی بوو بە سیمبۆڵێك بۆ كوردبوون و بەرگریكردن لێی، بوو بە هەستێكی هاوبەشی ناسنامەی سیاسی و لەم سۆنگەیەوە كۆبانی بوو بە مەشخەڵی كوردایەتی و هەستی هاوكۆیی و ناسنامەی سیاسیی هاوبەش.
جموجووڵی هاوبەشی نێوان گرووپە كوردییەكانی كە بنەما و پابەندیی سیاسییان جۆراوجۆرە بۆ بەرگری كردن لە هەولێر دژ بە داعش لەپێش چەند مانگێكدا56. لە كۆبانی و هەولێر، پێشڕەویی داعش ئەگەری خوێنڕشتنی كورد و شكستهێنانی ستراتیجی كوردی هێنایە ئاراوە لە سوریا و باكووری عیراق. ئەم هەڕەشەیە سەرووی بەرژەوەندییە ئایدیۆلۆجی و ستراتیجییە تێكچڕژاوەكانە لە نێوان سەركردە كوردەكان لە هەموو لایەك و بواری هەستكردنی رەخساند بە ناسنامەی هاوبەش بۆ هاندانی هاوكاری. بە شێوەیەكی گشتی، گەورەترین بۆشایی ئایدیۆلۆجی و ململانێی ستراتیجی هەیە لە نێوان پەكەكە و (هاوپەیمانەكانی، بە پارتی یەكێتیی دیموكاتیشەوە لە سوریا پەیەدە) و پارتی دیموكراتی كوردستان لە باكووری عیراقدا هەیە57. لەگەڵ ئەوەشدا، هەمان ئەو ئەو ئەكتەرانە پێكەوە كۆبوونەوە بۆ بەرگری كردن لە كۆبانی و هەولێر «فقد كان هٶلا‌ء الممثلون هم الذین تجمعوا للدفاع عن كوبانی و إربیل. دەشگوترێت ئەوەی كە ئەم كارەی كردووە لە هیچ هەستێكی بنەڕەتیی خزمایەتیی نەژادی دەرنەچووە، بەڵكو لەبەر ئەوەیە ئەوان دركیان كردووە كە ئەم دوو شارە بوون بە دوو هێمای ناسنامەی كورد و ئاوات و مەترسییەكانی كوردیان لەسەر بەند بووە و ئەگەر هەوڵی بەرگری لێكردنیان نەدرێت بەهۆی ململانێی ئایدیۆلۆجییەوە ئەوە بە خیانەتی بەرفراوانی كێشەی كورد دەبوو58. بەرگریی لە كۆبانی و هەولێر دژ بە داعش سەرووی دڵسۆزییە لە كوردایەتی بۆ هەر مەترسییەكی تر و لەبەر ئەوەیە كوردەكان ناكۆكی و ململانێ سیاسییەكانیان دەخەنەلاوە.
بەم مانایە بێت داعش وەك یەكخەرەوە كاری كردووە و وەك هەڕەشە بۆ كورد لە سوریا و عیراق و (لە توركیاش لە رێگەی پەیوەندییەكانیەوە لەگەڵ حكومەتی توركیادا، لە ساڵی 2015 دا، هێرشەكانی لە سورووچ و ئەنقەرە ئەنجامدا و بە پلەی یەكەم گروپە كوردییەكانی كردبووە ئامانج). بەم پێیە هەستێكی هاوچارەنووسی ورووژاوە و تیشكی خستووەتە سەر پێویستیی كاركردن بە شێوەیەكی یەكگرتووانە. هەرچەندە حاڵەتەكانی ئاوێتەبوون و پەڕینەوەی سنوورەكان لەم پەیپەرەدا باسیان لێوە هاتووە، بەڵام ئەمانە هەڵاوێردن و رێسای چەسپاو نین و بە ئاشكرا هەماهەنگی و هاوكاریی سەربازی زۆر بەرچاو نین. وەك ئەنجامێك، باس وخواسی ئیتنۆ – نەتەوەیی كوردەكان و ئامانجە سیاسییەكانیان لە ئێران و عیراق و سوریا و توركیا بەجیا پەرەیانسەندووە لە جوغزی ئەو بەربەستە سیاسییانەی لە هەر دەوڵەتێكدا باون59.
لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو هەڕەشە پان نەتەوەییەی كە داعش پێكیدەهێنیت دژ بە كۆمەڵگە كوردییەكانی عیراق و سوریا و توركیا دۆخێكی هاوكۆیی و هاوكاریی سنوور نەخوێندنەوەی بەرفراوانی هێناوەتە ئاراوە. ئەو هێزە لە هەموو لایەكەوە ئابڵووقەی كوردەكانی دەدا و وەك یەك تێیدەڕوانین و لە عیراق و سوریا و توركیا بە دوژمنی كافر و خوانەناسی لەقەڵەمدەدان. بەم رەنگە، كوردە سڤیلەكان و سەركردە سیاسییەكانی كوردیش كە پێشتر ئاماژەیان پێكراوە كە ئامانجی سیاسیی ناكۆك و دژواریان هەبوو، تەماشایان كرد هاوبەشن لە هەمان مەترسیدا و كەوتنە بارێكەوە كە ناچاربوون دژ بەو هەڕەشەیەی كە لەسەر بوونیانە بجەنگن و لەلایەن داعشەوە بەرجەستە بووە. لەم دۆخە هاوبەشەدا هەڕەشەیەك هاتبووە ئاراوە، بەڵام لە بارودۆخی جیاوازدا لە عیراق و سوریا و توركیادا و هەڕەشەكە بۆ كوردەكانی ئەم وڵاتانە لە لایەن یەك دوژمنی هاوبەشەوە بوو. بۆ شەڕكردنیش لەگەڵ ئەم دوژمنە هاوبەشەدا هاوكاری و یەكگرتوویی چەسپێنرا و ناسنامەی هاوبەشی كورد ورووژێنرا و هاتە كایەوە و دواجاریش پارێزگاریی لێكرا.

كۆبانی وەك سەركەوتن
مێژووی نوێی كورد پڕە لە رووداوی گەورە گەورە و گەلێ جەمسەری دەستەبەر كردووە بۆ مۆبیلیزە كردنی هاوكۆیی و هەستی نەتەوایەتی. كورد لە وڵاتە جۆراوجۆرەكان هەر یەكە و ئەزموونی تایبەتی خۆیان هەیە لە بۆچوون و كاركردندا و سەبارەت بە كوردە عیراقییەكان هەڵەبجەیان هەبوو، بۆ كوردەكانی توركیا راپەڕینەكانی شێخ سەعید و دەرسیم و لە ئێرانیش كۆماری مهابادی تەمەن كورت و كارێگەریی ئەم رووداوانە لە پشت سنوورەكانەوە دەنگیدەدایەوە. بەڵام بە پێچەوانەوە بۆ كوردە سوورییەكان، ئەوان هیچ رووداوێكی سیمبۆڵییان نەبوو كە جێی سەرنج بێت. لە ئەنجامی ئەوەشدا هەمیشە وا تەماشای ناسیۆنالیزمی كوردی سوریا دەكرا كەوا كەمتر گەشەی كردبێت60. بەڵام كە ئێستا لە سوریادا روودەدات تەنها هەر ئەندێشە و خەیاڵی كوردە سورییەكانی داگیر نەكردووە، بەڵكو خەیاڵی كۆمەڵگە كوردییەكانی سەرانسەری خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و تاراوگەشی گرتووەتەوە، بە شێوەیەك كە پێشتر وێنەی نەبووە لە سەردەمی رووماڵی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و سۆشیاڵ میدیای جیهانیدا، كە زۆربەی لایەنەكانی گرتووەتەوە لە كات و ساتی راستەقینەی خۆیدا و ئەنجامیش گوێگرتن و هاوبەشی و تیگەیشتنی خەڵكیكی فرە و فراوانی بێوێنەی لە ئاستی جیهاندا بەدەستهێناوە بۆ جەنگاوەرە كوردەكان و تێگەیشتنی زیاتریش بۆ دەرد و مەینەتییەكانی كورد بەگشتی.
رووداوە گەورەكانی مێژووی كورد، كە پێشتر باسیان هاتووە، رووداوگەلی شكستهینان بوون و دەكرێت وا وێنایان بكەین كە خەبات و تێكۆشانی پاڵەوانانە بووبێتن بەڵام سەرەڕای ئەوەش هەر شكست و بۆڕخواردن بوون. بەڵام كۆبانی سەلماندی كە لەم ئەنجامەشدا جیاوازە و لێرە بە هۆی پاڵپشتی جەك و ئاگری هێزی پێشمەرگەی عیراقی و بە یارمەتی بۆردمانی ئاسمانیی هێزە هاوپەیمانەكانیان بەرگریكارانی كۆبانی وردە وردە گەمارۆكەی داعشیان پاشەكشە پێكرد، تا لە كۆتاییدا و لە مانگی كانوونی دووەمی 2015 دا شكاندیان. ئەڵبەتە ئەمە شتێكی بێوێنە بوو بۆ كورد و سەركەوتنێكی بێپێشینە بوو بۆیان. لە كاتێكدا كە هێزەكانی كوردی عیراق گەڕانەوە بۆ وڵاتی خۆیان، رۆژنامەگەریی كوردی لە زمانی یەكێك لە سەركردەكانی پێشمەرگەوە ئەمەی گواستەوە «ئێمە لەگەڵ برا و خوشكەكانمان لە كۆبانی شەری داگیركەرانمان كرد و بەردەوام دەبین لە شەڕكردن. بەرگری و سەركەوتن لە كۆبانی قۆناخێكی گرنگە بۆ یەكێتیی نەتەوەیی»61. سەرنجی ئەم سەركردەیەی پێشمەرگە جەختكردنەوە بوو لەو رۆڵە گرنگەی كەوا كوردایەتی گێڕای لە سەركەوتندا و بایەخی شەڕكردن شانبەشانی «خوشك و براكان» لە بەهێزكردنی هێڵەكانی كورد لە بەرامبەر هێرش و پەلاماردا و ئەو رۆڵەی كە هەستی برایەتی بەرپای كرد لە ورە و ئیلهامبەخشیی بەرگریدا. هەروەها جەختی لەسەر ئەو رۆڵە كردەوە كە دەكرێت كوردایەتی بیگێڕێت لە فۆرمی «یەكێتیی نەتەوەییدا» بۆ پشتگیریی هێڵەكانی بەرگریی لەكاتێكدا هەڕەشەی هێرشی سەربازی هێشتا هەر وەكو خۆی بوو.

پەراوێزەكانی بەشی چوارەم:

51. Egemen Bezci & Nicholas Borroz (2016) ISIS Helps Forge the Kurdish Nation, The National Interest, 5 February. Available at: http://nationalinterest.org/feature/isis-helps-forge-the-kurdish-nation-5116, accessed December 12, 2016.- ئەگەمەن بیزچی و نیكۆڵاس بۆڕۆز «داعش هەوڵی تواندنەوەی كورد دەدات»…..
52. Till F. Paasche (2015) Syrian and Iraqi Kurds: Conflict and Cooperation, Middle East Policy, 22 (1), pp. 77 – 88. – تیڵ ف. پاشێ «كوردەكانی سووریا و عێراق: ململانێ و هەماهەنگی»……
53. See Reuters (2014) Iraqi Peshmerga Fighters Approach Kobani, Ready for Battle, October 29. Available at: http://www.reuters.com/video/2014/10/29/iraqi-peshmerga-fighters-approach-kobani?videoId=346738382, accessed December 12, 2016.
– ئاژانسی رۆیتەرز «جەنگاوەرە پێشمەرگە عێراقییەكان لە كۆبانی نزیكدەبنەوە و ئامادەن بۆ شەڕ»
54. Kurds from Iran as well as diaspora Kurds from Europe also came to defend Kobanî and participate in other campaigns against ISIL. See, for example, Liana Aghajanian (2015) Copenhagen to Kobani, Berlin to Erbil, Foreign Policy, available online at: http://foreignpolicy.com/2015/01/06/copenhagen-to-kobani-berlin-to-rbilkurds-peshmerga-isis/, accessed December 13, 2016.
– كورد لە ئێرانەوە و هەروەها كوردەكانی تاراوگەش لە ئەوروپا هاتوون بۆ بەرگری كردن لە كۆبانی و بەشداری كردنی كەمپەینەكانی تر دژ بە داعش. بۆ نموونە بڕوانە لیانا ئاغاجانیان «كۆپنهاگن بۆ كۆبانی و بەرلین بۆ هەولێر» ….
55. E – Kurd Daily (2014) Syrian Kurdistans Kobani Defense Minister: Everyone needs to support the resistance, November 15. Available at: http://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/11/syriakurd1682. htm, accessed December 13, 2016.- بڕوانە ئی كوردی رۆژانە «وەزیری بەرگریی كۆبانیی كوردستانی سووریا: پێویستە هەموو كەس پشتیوانی لە بەرگری بكات» ….
56. M. Gunter (2016) The Kurds: A Modern History (Princeton: Marcus Weiner Publishers) p. 181. – م. گونتەر «كوردەكان؛ مێژوویەكی نوێ» ….
57. International Crisis Group (2013) Syrias Kurds: A Struggle within a Struggle, Middle East Report No. 136, pp. 22 – 25.
– گرووپی قەیرانە نێودەوڵەتییەكان «كوردەكانی سووریا: خەبات لەناو خەباتدا»….
58. Hannes Cerny (2014) Iraqs Peshmerga Join Battle for Kobani, With Kurdish Leadership at Stake, World Politics Review. Available at http://www.worldpoliticsreview.com/articles/14242/iraq-s-peshmerga-join-battle-for-kobani-with-kurdish-leadership-at-stake, accessed February 3, 2017. – هاننێس كێرنی «پێشمەرگە عیراقییەكان دەچنە شەڕی كۆبانێوە و سەركردایەتیی كورد لەسەر خەتە» …..
59. Robert Lowe (2010) The Serhildan and the Kurdish National Story in Syria, in R. Lowe & Gareth Stansfield (eds) The Kurdish Policy Imperative (London: Royal Institute of International Affairs), pp. 161 – 179.
– رۆبەرت لۆوە «سەرهەڵدان و چیرۆكی نەتەوەیی كورد لە سوریا»، لە ر. لۆوە و گارێت ستانسفیڵد «پابەندبوونی سیاسەتی كورد»…..
60. Ibid, pp. 161 – 179. هەمان سەرچاوە
61. Firat News Agency (2015) YPG/YPJ fighters at the border to Jarablus, February 11. Available at: http://www.kurdishinfo.com/ypgypj-fighters-border-jarablus, accessed December 13, 2016.
– ئاژانسی هەواڵی فورات «شەڕڤانانی یەپەگە / یەپەژە لە سنووری جەرابلوسدا» .

*زانكۆی مۆناش، كۆڵفیڵدی خۆرهەڵات، ئوسترالیا

print

 37 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*