سەرەکی » دۆسێ » راپرسی گشتی ئامرازێک بۆ سەربەخۆیی گـەلان

راپرسی گشتی ئامرازێک بۆ سەربەخۆیی گـەلان

مافناس بارام ئیبراهیم

ئەم بابەتە توێژینەوەیەکی زانستی بارام ئیبراهیم-ە کە پێشکەش بە کۆلێژی یاسای زانکۆی جیهان کراوە، کوردستانی نوێ بە باشی زانی بە زنجیرە بڵاوی بکاتەوە.

بەشی نۆیەم

دووه‌م : ئامرازه‌ یاساییه‌كان بۆ پیاده‌كردنی ماف له‌بڕیاری چاره‌ی خۆنووسیندا:
ده‌كرێت ئه‌و ئامرازه‌ یاساییانه‌ی كه‌ پیاده‌ ده‌كرێت له‌لایه‌ن گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كانه‌وه‌ له‌دروستكردن و راگه‌یاندنی ده‌وڵه‌ت و سه‌ربه‌خۆیی دا وه‌ یان له‌ دیاریكردنی مافی چاره‌ی خۆنوسیندا له‌چوارچێوه‌ی ئه‌م خاڵانه‌دا ده‌ستنیشان بكه‌ین:-
1) ڕاپرسی
2) بڕیاری ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان .
3) بڕیاری نێو ده‌وڵه‌تی.
لێره‌دا هه‌ریه‌كێك له‌م خاڵانه‌ جارێكی تر پێناسه‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی وردو ڕوون وبه‌نموونه‌ی روونه‌وه‌ ده‌یخه‌ینه‌ ڕوو :-
1) ڕاپرسی : بریتییه‌ له‌و ئامڕازه‌ یاساییه‌ی كه‌ ده‌كرێت له‌ ڕیگایه‌وه‌ گه‌ل یان گه‌ل ونه‌ته‌وه‌یه‌كی دیاریكراو ڕای خۆیی بدات له‌بابه‌تێكی دیاریكراودا.
ئامرازێكی ئاشتیانه‌و دیموكراتیانه‌یه‌، ده‌كرێت له‌ ڕێگه‌ی ڕاپرسییه‌وه‌ چاره‌سه‌ری كێشه‌نه‌ته‌وه‌یی و سیاسیه‌كان بكرێت. ڕاپرسی شێوازێكی یاسایی به‌ربڵاوپیاده‌ده‌كرێت له‌به‌دیهێنان و ده‌ستنیشانكردنی مافی بڕیاردان له‌چاره‌نووسی گه‌ل و نه‌ته‌وه‌ یان هه‌ر بابه‌تێكی سیاسی ، ئابووری ، یاسایی ، كۆمه‌لایه‌تی ، ….. هتد. دا له‌ ڕێگه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئیراده‌ی گه‌ل وزانینی بۆچوونی گه‌لێكی دیاریكراو بۆده‌ستنیشانكردنی پنتی یاسایی و سیاسی له‌سه‌ر هه‌ردوو ئاستی ناوخۆی و ده‌ره‌وه‌ ، هه‌روه‌ك ڕاپرسی باشترین ئامرازه‌ كه‌ ده‌كرێت له‌ رێگه‌یه‌وه‌ زانیاری وه‌ربگرێت له‌سه‌ر ئاره‌زووی تاكه‌كانی گه‌ل یان نه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر هه‌ر بابه‌تێكی چاره‌نووسساز. باشترین نموونه‌ له‌سه‌ر ڕاپرسی بریتییه‌‌‌ له‌ ڕاپرسی ساڵی 1905ز كه‌گه‌لی نه‌رویچ توانی له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ پیاده‌ی مافی خۆی بكات له‌ڕێگه‌ی بڕیاردان له‌ چاره‌نووسی گه‌له‌كه‌ی و راگه‌یاندنی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆیی نه‌رویژ و جیابوونه‌وه‌یان له‌ سوید به‌هۆی ئه‌و ڕاپرسییه‌ی كه‌له‌نێوگه‌لی نه‌رویژدا ئه‌نجامدرا له‌وكاته‌دا.

2)بڕیاری ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن:
ئه‌م بڕیاره‌ یه‌كێكه‌له‌ ئامرازه‌ یاساییه‌كان كه‌ ده‌كرێت پیاده‌بكرێت له‌به‌دیهێنانی مافی چاره‌ی خۆنوسین و راگه‌یاندنی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، ئه‌ویش بڕیاری ئه‌نجوومه‌نی یاسادانان یان هه‌رئه‌نجوومه‌نێكی تری گه‌ل كه‌ ‌ نوێنه‌رایه‌تی گه‌ل بكات، له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌ هه‌ندێك ‌كاتدا بارودۆخی ناوخۆیی و ده‌ره‌وه‌ گونجاو نیه‌ بۆ ئه‌نجامدانی ڕاپرسی گشتی له‌ناو گه‌ل دا به‌وپێیه‌ی رێگری دروست ده‌بێت كه‌ گه‌لێكی دیاریكراوپه‌نابه‌رێت بۆ ئه‌نجامدانی ڕاپرسی ، له‌م كاته‌دا ده‌كرێت له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و ئه‌نجوومه‌نانه‌ی كه‌ نوێنه‌رایه‌تی ته‌واوی گه‌ل ده‌كه‌ن بڕیارله‌چاره‌نووسی گه‌ل بدرێت به‌تایبه‌ت ئه‌نجوومه‌نی یاسادانان.
دیارترین و گرنگترین نموونه‌ی كه‌ تێیدا توانرا بێت بڕیار له‌مافی چاره‌ی نوسی گه‌ل درا بێت و ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆیی تێدا ڕاگه‌یاندرابێت له‌ ڕیگه‌ی بڕیاری ئه‌نجوومه‌نی نیشتمانی هه‌ڵبژێردراوه‌وه‌ بۆ په‌رله‌مان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ‌له‌ هیند له‌ سالێ15/7/1947ز كه‌ كۆمه‌ڵه‌ی نیشتمانی هیندی به‌بڕیارێكی فه‌رمی رایگه‌یاندكه‌ وڵاته‌كه‌یان سه‌ربه‌خۆ ده‌بێت.
له‌ساڵی1955ز په‌رله‌مانی سۆدان به‌كۆی ده‌نگ بڕیاریدا جیاببێته‌وه‌ و سه‌ربه‌خۆیی خۆی ڕأگه‌یاندله‌ده‌سه‌ڵاتدارێتی به‌ریتانی ومیسری .
‌له‌ساڵی1960ز هه‌ریه‌ك له‌ نه‌یجیریا و كه‌مبۆدیا و مۆریتانیا سه‌ربه‌خۆی خۆیان راگه‌یاندبه‌بڕیاری ئه‌نجومه‌نی نیشتمانی بۆ یاسادانان( په‌رله‌مان).
3)بڕیاری نێوده‌وڵه‌تی :
له‌ هه‌ندێك كاتدا ده‌كرێت سه‌ربه‌خۆیی گه‌لێكی دیاریكراویان نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیاریكراو رابگه‌یه‌‌نرێت به‌بڕیاری نیوده‌وڵه‌تی به‌هۆی به‌كارهێنانی بابه‌تی نه‌ته‌وه‌یی بۆ ئه‌وگه‌له‌و به‌ده‌ستهێنانی پشتگیری نێوده‌وڵه‌تی و‌ده‌كرێت له‌و‌ میانه‌دا سه‌ربه‌خۆیی بدرێت به‌گه‌لێك له‌ چوارچێوه‌ی كۆنگره‌ی نێوده‌وڵه‌تیه‌كاندا یان له‌ ڕێگه‌ی په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان یان یه‌كێك له‌كۆمه‌ڵه ‌نێوده‌وڵه‌تیه‌كانه‌وه‌ وه‌ك كۆمه‌ڵه‌ی گشتی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان یان ئه‌نجوومه‌نی ئاسایشی یان دادگای نێوده‌وڵه‌تی . نمونه‌ی ئه‌م بڕیاره‌ نێوده‌وڵه‌تیانه‌ش وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ساڵی 1955ز ، كه‌ كۆمه‌ڵه‌ی گشتی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان بڕیاریدا ، لیبیا وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ بناسێنرێت وه‌ به‌بڕیارێكی نێوده‌وڵه‌تی جێبه‌جێكرا.
له‌چوارچێوه‌ی یاسا نێوده‌وڵه‌تیه‌كاندا له‌ ته‌واوی جیهاندا مافی چاره‌ی خۆنووسین له‌ هه‌ندێك بارودۆخی تایبه‌ت و دیاریكراودا جێگیر ده‌بێت زه‌مانه‌تی بۆده‌سته‌به‌ر ده‌كرێت، چونكه‌ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی دنیای سیاسی و یاسایی له‌ گۆڕانكاری دایه‌ ، هه‌ر گۆرانكاریه‌كی سیاسی كه‌ ئه‌نجام ده‌درێت یاخود وه‌ك تیۆرێكی سیاسی هه‌نگاو ده‌نێت به‌ره‌و پراكتیزه‌كردن ، ره‌نگه‌ ببێته‌هۆی ره‌تكردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵێك له‌ مافی سیاسی له‌ به‌ررۆشنایی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ سیاسی نێوده‌وڵه‌تیه‌كاندا، ئه‌گه‌ر بێتو له‌بارودۆخی خۆی وله‌كاتی به‌ركاربوونی ئه‌و مافه‌دا به‌ده‌ست نه‌یه‌ت دوای گۆرانكارییه‌كان ئیدی چانسی به‌ده‌ستھێنانی له‌ده‌ست ده‌دات باشترین به‌ڵگه‌ش بۆ ئه‌م بۆچوونه‌ سیاسیه‌ ئه‌وه‌یه‌ ، كه‌ ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان یه‌كێك له‌مه‌رجه‌كانی پابه‌ندبوونی وڵاتانی ئه‌ندامی ئه‌و ڕێكخراوه‌ی به‌وه‌داناوه‌، كه‌ ده‌بێت ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام له‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان بڕیاره‌كانی ئه‌م ڕێكخراوه‌( له‌كاتی خۆی، له‌ شوێنی خۆی‌، وه‌ك خۆی) جێبه‌جێ بكه‌ن .
لێره‌دا ئه‌وه‌مان بۆ روون ده‌بێته‌وه‌ ، كه‌ له‌ ڕووی پرانسیپه‌وه‌ بڕیاره‌كانی خۆی ده‌رده‌كات هه‌میشه‌ گۆرانكاری و پێشكه‌وتنه‌كانی له‌به‌رچاو گرتوو‌ه ده‌رگای شیكردنه‌وه‌وبیانوهێنانه‌وه‌ی له‌ڕووی سیاسیه‌وه‌ دانه‌خستوه‌ به‌تایبه‌ت به‌رژه‌وه‌ندییه‌ سیاسی و ئابووریه‌كان ، هه‌میشه‌ له‌ گۆڕانكاری دان، و‌له‌ ڕووی یاسایشه‌وه‌ جگه‌له‌وه‌ی یاساكان به‌رده‌وام پێویستیان به‌نوێكردنه‌وه‌ هه‌یه‌ چ له‌ سه‌ر ئاستی ناوخۆیی و چ له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی چونكه‌ پێشكه‌وتنه‌كان له‌بواره‌ جیاجیاكانی ژیان وه‌ك بواری پێشكه‌وتنی ته‌كنۆلۆژیا یاخود بواری زانستی و كۆمه‌ڵایه‌تی و رووناكبیری و گشت بواره‌كانی تری ژیان چوارچێوه‌ی ئه‌و ده‌قه‌ یاساییه‌ تێده‌په‌رێنن، كه‌ بواره‌كه‌ی رێكخستووه‌ بۆیه‌ ده‌بێت چوارچێوه‌ ورێكخستنی نوێیان بۆ بكرێت ، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا یاسادانه‌ر ناتوانێت یاسایه‌كی واداده‌ڕێژێت كه‌ بتوانێت تێكڕای تاوانه‌كان،كه‌ ئه‌نجام ده‌درێت له‌ خۆبكرێت.
زۆرجاریش خیرایی له‌ گۆرانكارییه‌كاندا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و ململانیه‌ی كه‌ له‌نێوان بیرمه‌ندان و فه‌یله‌سوفانی بواری یاسای و بواری سیاسی دا هه‌یه‌، كه‌ بیرمه‌ندان وفه‌یله‌سوفانی بواری سیاسی پێیان وایه‌ كه‌ یاسا وه‌ك ئامرازێك له‌ خزمه‌تی سیاسه‌تدا به‌كارده‌هێنرێت به‌ڵام بیرمه‌ندان و فه‌یله‌سوفانی بواری یاساپێیان وایه‌ سیاسه‌ت له‌پێناوی رێكخستنی كۆمه‌ڵگادا ده‌كرێت ، ئه‌مه‌ش واده‌كات سیاسه‌ت وه‌ك كه‌ره‌سته‌یه‌ك له‌خزمه‌ت یاسادا بێت. بۆنموونه‌ بیرمه‌ندانی سه‌رده‌م پێیان وایه‌ له‌ ڕێگه‌ی ‌به‌ڵێندان به‌ كۆمه‌ڵگا ، ئه‌گه‌ر له‌هه‌ڵبژارده‌كاندا ببه‌نه‌وه‌ ‌وزۆرترین كورسی به‌ده‌ست بھێنن و ده‌سه‌ڵاتی وڵات بگرنه‌ ده‌ست هه‌موو مافه‌كانی تاك و كۆمه‌ڵ به‌یاسای ده‌كه‌ن و كۆمه‌ڵگابه‌ره‌و مسۆگه‌ركردنی مافه‌كانیان و خۆشگوزه‌رانی ده‌به‌ن، به‌مه‌ش واده‌خه‌نه‌ ڕوو كه‌ پێدانی(امتیاز)ی به‌یاساییكردنی مافه‌كان له‌پێناوی مسۆگه‌ركردنی گه‌شتنه‌ به‌ده‌سه‌ڵات و ئه‌مه‌ش خۆی بۆخۆی سیاسه‌ته‌وه‌‌و یاسایان وه‌ك ئامڕازێك به‌كارهێناوه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ده‌سه‌ڵات، له‌به‌رامبه‌ردا بیرمه‌ندو فه‌یله‌سوفه‌نوێگه‌رییه‌كانی بواری یاسا پێیان وایه‌ هه‌وڵ دان بۆ گه‌شتن به‌لوتكه‌ی ده‌سه‌ڵات له‌ ڕیگه‌ی هه‌رجۆره‌ (امتیاز)ێكه‌وه‌ بێت له‌پێناوی ئه‌وه‌دایه‌ كه‌ ژیانی تاكو كۆمه‌ڵگا رێكبخرێت و مافه‌كانیان بپارێزرێت و به‌یاسای بكرێت چونكه‌ یاسا تاكه‌ فاكته‌رو پارێزه‌رو هێشتنه‌وه‌ و گه‌شه‌كردنی دادپه‌روه‌ری یه‌ بۆیه‌ وای ده‌بینین سیاسه‌ت له‌پێناوی سه‌روه‌ربوونی یاسادا ده‌كرێت له‌ژیرهه‌ر جۆره‌ پاساوبیانوویه‌ك دا بێت ، به‌مه‌ش سیاسه‌ت وه‌ك ئامرازیك له‌ خزمه‌تی یاسادا ده‌بینینه‌وه‌.
به‌له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌وه‌ی كه‌ كات بنه‌مایه‌كی سه‌ره‌كییه‌ له‌به‌ده‌ستھێنانی دۆسیه‌ی یاساییدا وبه‌له‌ده‌ستچوونی كات ده‌بێته‌ هۆی له‌ده‌ستچوونی مافی یاسایی و قه‌ره‌بوناكرێته‌وه‌ . له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ته‌واوی ڕووننه‌بوه‌ته‌وه‌‌ ئایا به‌شیوه‌یه‌كی كۆتایی مافی چاره‌ی خۆنووسینی گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كان له‌چوارچێوه‌ی یاسای نێوده‌وڵه‌تی چه‌سپییه‌وه‌ یان نا ، تاوه‌كو ده‌رچوونی به‌یاننامه‌ی دروستبوونی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان له‌ساڵی1945ز، كه‌بووبه‌یه‌كێك له‌ پرنسیپه‌كانی یاسای نێوده‌وڵه‌تی گشتی، كه‌واته‌ مافی چاره‌ی خۆنووسین نه‌بوو به‌یه‌كێك له‌مافه‌ چه‌سپیوه‌كانی نێو یاسای نێوده‌وڵه‌تی له‌ڕووی پرانسیپه‌وه‌. تاوه‌كو دوای رووداوه‌ سیاسی‌ وسه‌ربازیی و مێژوویه‌كان و گۆرانكاریه‌ گشتییه‌كان كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی پێدا تیپه‌ڕیوه‌ به‌تایبه‌ت له‌دوای كۆتایی هاتنی جه‌نگی دووه‌می جیهانی وجه‌نگی ساردی نیوان دوو جه‌مسه‌ری گه‌وره‌ی جیهان، كه‌ جه‌مسه‌ری سۆسیالیستی و جه‌مسه‌ری سه‌رمایه‌داری بوو.
جێگیربوونی پرانسیپی مافی چاره‌ی خۆنووسین پاش هه‌موو ئه‌و گۆرانكارییه‌گه‌ورانه‌ی كه‌له‌ته‌و‌اوی جیهاندا روویداو ئه‌و هه‌موو هه‌وراز و نشێوی یه‌ی كه‌له‌ رۆژی سه‌رهه‌لدانی ئه‌م چه‌مكه‌ی بواری سیاسی و یاساییه‌ و به‌سه‌ر ئه‌م تیۆره‌دا هاتووه‌،كه‌ هه‌ندێك جار سه‌ركوتكراوه ‌ودژایه‌تی كراوه‌ له‌پێناوی به‌رژه‌وه‌ندیی زلهێزه‌كان و هه‌روه‌ك به‌ڵا بۆ فه‌رمانره‌وا هاتووته‌ هه‌ژماركردن و هه‌ندێكجار وه‌ك(امیتاز) بره‌وی پێدراوه‌و پشتگیری لێكراوه‌ له‌لایه‌ن فه‌رمانڕه‌وا به‌هێزه‌كانه‌وه‌ وه‌ك ره‌حمه‌ت بۆرزگاربوونی گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كانی دنیا و جێگیربوونی ئاشتی و ئارامی ته‌ماشكراوه ‌تادواجار پرنسیپی مافی چاره‌ی خۆنوسین له‌به‌یاننامه‌ی دامه‌زراندنی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و به‌یاننامه‌ی ڕێكخراوه‌ هه‌رێمیه‌كان وبڕیاره‌كانی كۆمه‌ڵه‌ی گشتی له‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان وكۆنگره‌و رێكه‌وتن نامه‌ نێو ده‌وڵه‌تیه‌كان ده‌قی له‌سه‌رهات و ناسێنراودانی پێدانراوه‌ هه‌روه‌ها ‌ئه‌م پرانسیپه‌ له‌راگه‌یاندنی جیهانی مافی مرۆڤ به‌شێوه‌یه‌كی بنه‌ره‌تی دواجار له‌ یاسا نێوده‌وڵه‌تیه‌كاندا بۆگه‌ل و نه‌ته‌وه‌بنده‌سته‌كانی دنیا دیاركراو بووه‌ مافی سیاسی و یاسایی.
دیارترین نموونه‌ی به‌رجه‌سته‌كراوكه‌له‌ رێگای ئه‌نجامدانی ڕاپرسی گشتی له‌نێو گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كانیدا توانیویانه‌ بگه‌ن به‌ مافی خۆیان و سه‌ربه‌خۆیی خۆیان ڕابگه‌یه‌نن و ده‌وڵه‌تی لێ به‌رهه‌مبهێنن. وه‌ژماره‌یه‌كیشیان به‌ ئاراسته‌ی ئه‌نجامی ڕاپرسییه‌كه‌یان ڕۆشتوون و ، سه‌ربه‌خۆییان ڕه‌تكردۆته‌وه‌و، ژماره‌یه‌كیشیان بارودۆخی ناوخۆیی و نێوده‌وڵه‌تی یارمه‌تیده‌ر نه‌بووه‌و، ئه‌نجامی راپرسییه‌كه‌یان ره‌تكراوه‌ته‌وه‌وسه‌ركه‌وتوو نه‌بووه‌ ،دیارترین نموونه‌ی به‌رجه‌سته‌كراویش وه‌ك ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌:

یه‌كه‌م: جیابوونه‌وه‌وسه‌ربه‌خۆی بونی نه‌رویژ له‌ سوید :
له‌سه‌ره‌تادا نه‌رویژ وسوید یه‌ك ده‌وڵه‌تی یه‌كگرتووبوون و‌ مه‌لیكێكی سویدی به‌رێوه‌ی ده‌بردن ، هه‌رچه‌نده‌ هه‌ریه‌كه‌یان وه‌ك هه‌رێمێكی ئه‌و مه‌له‌كیه‌ته‌بوون و په‌رله‌مانی هه‌رێمی خۆیان هه‌بوو، به‌ڵام له‌ژێرسیاده‌ی مه‌لیكی سویدی بوون، له‌ ئه‌نجامی ناكۆكی به‌رده‌وامی نه‌رویژییه‌كان له‌گه‌ڵ مه‌لیكی سوید له‌سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆز‌ده‌ وبه‌دیاریكراوی ساڵی1905ز داواكاری گه‌لی نه‌رویژ زیادی كردو داوای جیابوونه‌وه‌یانكرد، له‌و ده‌وڵه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌ی ، كه‌ له‌ژێرفه‌رمانره‌وایی مه‌لیكی سوید دابوون و بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ په‌رله‌مانی نه‌رویژ رایگه‌یاند كه‌ له‌ژێر سایه‌ی مه‌لیكی سوید دا درێژه‌به‌ مانه‌وه‌ی خۆیان ناده‌ن و ده‌یانه‌وێت ئه‌و یه‌كێتیه‌ هه‌ڵبوه‌شێنه‌وه‌ و ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی نه‌رویژ رابگه‌یه‌‌نن، به‌ڵام مه‌لیكی سوید وه‌ڵامێكی توندی هه‌بوو ناكۆكییه‌كان گه‌یشته‌ ئاستی ته‌قینه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری و له‌ناو گه‌لی نه‌رویژداو نزیكبویه‌وه‌ له‌دروستبوونی شه‌ڕی خوێناوی له‌نێوان گه‌لی نه‌رویژ و گه‌لی سوید دا، بۆیه‌ په‌نایان برد بۆ ئه‌ نجامدانی ڕاپرسی گه‌ل و له‌هه‌مان ساڵدا گه‌لی نه‌رویژ دووجار ڕاپرسی ئه‌نجامداو بڕیاریاندا یه‌كێتی سودی هه‌ڵبوه‌شێننه‌وه‌ و ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆی خۆیان پێكهێناو مه‌لیكێكی نه‌رویژیان بۆخۆیان ده‌ستنیشانكردوو ده‌وڵه‌ته‌سه‌ربه‌خۆكه‌یان سیسته‌می مه‌له‌كی به‌رێوه‌ی ده‌برد.

دووه‌م:جیابوونه‌وه‌ی باشووری سۆدان له‌ ده‌وڵه‌تی سۆدان :
جیابوونه‌وه‌ی باشووری سۆدان له‌ كۆماری سۆدان له‌ رێگه‌ی ئه‌نجامدانی ڕاپرسی گشتی له‌نێوان گه‌لی باشووری سۆدان و بۆدیاریكردنی چاره‌نوسی خۆیان ، پاش ئه‌و جیاوازییه‌ زۆره‌ی كه‌ له‌مێژووی سۆداندا ڕوویدا له‌سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتی(عومه‌ر حه‌سه‌ن ‌بشیر) و باشووری سۆدان به‌هۆی جیاوازی دینیه‌وه‌ زوڵمی زۆریان لێده‌كرا ،جوڵانه‌وه‌و ناره‌زایی گه‌لی باشووری سۆدان گه‌یشته‌ ئاستی دروستبوونی شه‌ڕی ناوخۆی له‌نێوان گه‌لانی سۆدان دا، گه‌لی باشووری سۆدان داوای جیابوونه‌وه‌ی كرد له‌ كۆماری سۆدان ، بڕیاری ئه‌نجامدانی ڕاپرسی درا له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌یه‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌ بۆ كۆتاییهێنانی به‌كێشه‌ی گه‌لی باشووری سۆدان وشه‌ڕی ناوخۆی سۆدان، وه‌ هه‌رله‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌ سه‌رپه‌رشتی ئه‌نجامدانی ڕاپرسی گشتی گه‌لی باشووری سۆدان كرا، ئه‌مه‌له‌پاش وتوێژی دوورودرێژ له‌نێوان ده‌وڵه‌تی سۆدان و دانیشتوانی باشووری سۆدان له‌ژێر چاودێریكردنی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كاندا ، له‌ 9/1/2011ز ڕاپرسی گه‌لی خواروو ئه‌نجامدرا و تێدا گه‌لی سۆدان بڕیاری جیابوونه‌وه‌یان دا له‌كۆماری سۆدان و ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆیی خۆیان ڕاگه‌یاند و (جۆبا) یان وه‌ك پایته‌ختی وڵاته‌ نویێكه‌یان ده‌ستنیشانكردو نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان دانی نا به‌و ده‌وڵه‌ته‌ سه‌ربه‌خۆیه‌دا و سۆدان ناچاركرا پابه‌ندبێت به‌ بڕیاره‌كانی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان و یاسا نێوده‌وڵه‌تیه‌كانه‌وه‌.
ئه‌وه‌ی گرنگه‌ له‌بابه‌تی جیابوونه‌وه‌ی باشووری سۆدان له‌ ده‌وڵه‌تی سۆدان ئه‌و پرسیاره‌یه‌ ،كه‌ لێردا دێته‌ پێشه‌وه‌ له‌سه‌ر شه‌رعیه‌تی جیابوونه‌وه‌ خوارووی سۆدان له‌ سۆدان ، ئایا ئه‌م جیابوونه‌وه‌یه‌ به‌پێوه‌ره‌كانی یاسای نێوده‌وله‌تی یه‌ یاخود ئه‌م جیابوونه‌وه‌یه‌ له‌ ڕێگه‌ی ڕاپرسی گشتی گه‌لی باشووری سۆدان په‌یڕه‌وێكه‌ له‌ په‌یڕه‌وه‌كانی مافی چاره‌ی خۆنوسین له‌یاسا نێوده‌وڵه‌تیه‌كاندا؟..
‌ئایا دروستی وڕه‌وایی جیابوونه‌وه‌ی باشووری سۆدان له‌سه‌ربنه‌مای مافی چاره‌ی خۆنووسین بووه‌؟..
ئه‌م پرسیارانه‌ش له‌ئه‌نجامی ئه‌وه‌ هاتووه‌ته‌كایه‌وه‌ كه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان پشتیوانی كردووه‌ له‌م جیابوونه‌وه‌یه‌ و له‌ژێرسه‌په‌رشتی و چاودێری خۆیدابووه‌ و خه‌سڵه‌تی ئه‌م جیابوونه‌وه‌یه‌ی دیاركردووه‌ و كه‌پشت به‌ چی ده‌به‌ستێت وهاوتاو كۆكه‌ له‌گه‌ڵ پێوه‌ره‌كانی یاسای نێوده‌ڵه‌تی یاخود رووداوێكی راستییه‌وه‌ بارودۆخی سیاسی و سه‌ربازی سه‌پاندوویه‌تی.
له‌به‌رئه‌وه‌ی مافی چاره‌ی خۆنوسین بوونی چه‌ند مه‌رجێكی سه‌ره‌كی حوكمی ده‌كات كه‌ئه‌مانه‌ن:
1)بوونی گه‌لێك یان نه‌ته‌وه‌یه‌ك كه‌‌ كه‌مینه‌ بن له‌چاو گه‌ل و نه‌ته‌وه‌ی فه‌رمانڕه‌وادا.
2)دیدو ئاینده‌یه‌كی هاوبه‌ش كۆیان بكاته‌وه‌ وه‌ك دین یان ره‌گه‌ز یان زمان یان ره‌نگ…
3)له‌یه‌ك ناوچه‌ی جوگرافی دا بژین.
4)پێویسته‌ قه‌باره‌ی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ چڕی نیشته‌جێبوونی گه‌وره‌ی هه‌بێت.
5)ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ند هه‌ستا بێت به‌ پیاده‌كردنی سیاسه‌تێكی نامرۆڤانه‌ دژیان و بێبه‌شكردنیان له‌ نوێنه‌رایه‌تی كردنیان له‌ حكومه‌ت و ده‌سته‌به‌ری مافه‌كانیان له‌یه‌كه‌ ئیدار‌ی و سیاسیه‌كاندا، كه‌پشت ده‌به‌ستێت به‌ ده‌سته‌به‌ركردنی نوێنه‌رایه‌تی كه‌مینه‌كان و رێزله‌ مافی مرۆڤ نه‌گیرابێت له‌به‌رامبه‌ریانداوه‌ بۆ به‌راووردكردنی ره‌وایه‌تی جیابوونه‌وه‌ی باشووری سۆدان ده‌بێت هه‌ڵوێسته‌یه‌ك بكه‌ین له‌سه‌ر ئه‌و هه‌ڵسوكه‌وت و سیاسه‌تانه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی سۆدان پیاده‌یكردووه‌ به‌رامبه‌ر دانیشتوانی باشووری سۆدان،كه‌ ئێستاش لایه‌نگرانی ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی سۆدان به‌وه‌گوزارشتی لێ ده‌كه‌ن ، كه‌ له‌مرۆڤایه‌تی جیابوونه‌ته‌وه‌.
لێره‌دا مافی ئه‌وه‌مان هه‌یه‌، كه‌ پرسیارێك بكه‌ین؛ ئایا بێ به‌شكردنی دانیشتوانی باشووری سۆدان له‌ نوێنه‌ره‌ایه‌تی یان له‌ده‌سه‌ڵات وای كردووه‌ ئه‌م جیابوونه‌وه‌یه‌ دروست ببێت؟.
ئایا داواكردنی سه‌ربه‌خۆیی له‌لایه‌ن گه‌لی باشووری سۆدان و جیابوونه‌وه‌یان له‌ ناوه‌ندی سۆدان ڕه‌گ و ڕیشه‌ی مێژوویی هه‌یه‌ به‌درێژی چه‌ندین ساڵ یان ئه‌م جیابوونه‌وه‌یه‌ له‌ دایكبووی بارودۆخێكی سیاسی دیاریكراوه‌؟.
هه‌رچه‌نده‌‌ به‌شێك له‌‌ راستی ودروستی داواكاری گه‌لی خوارووی سۆدانمان خسته‌ڕوو كه‌ تاچه‌ند ڕه‌وایه‌ تا چه‌ندین دروستكراوه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا نابێت خۆمان بپارێزین له‌و راستییه‌ی كه‌ ئه‌وداواكاری جیابوونه‌وه‌یه‌ی گه‌لی باشووری سۆدان ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ره‌كی هه‌بووه‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا كه‌ یاسای نێوده‌وڵه‌تی ده‌قی داوه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ، كه‌ نابێت ده‌ستێوه‌ردان هه‌بێت له‌سیاده‌ی ناوخۆیی هیچ ده‌وڵه‌تێك.
بۆ وه‌ڵامی ئه‌و پرسیارانه‌ی ده‌كرێت خوێنه‌ر خوێندنه‌وه‌یه‌كی هه‌مه‌ لایه‌نانه‌ی ڕووداوه‌كانی ناوخۆی سۆدان و مێژووی ململانێكانیان و ده‌ستێوه‌ردانه‌كان بكات به‌و وه‌ڵامه‌ كه‌ ئایا چاره‌سه‌ری تر هه‌بووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كێشه‌ی باشووری سۆدان چاره‌سه‌ربكرێت و سۆدان به‌یه‌كگرتوویی بمێنێته‌وه‌ یان نه‌خێر؟ .
ئایا ئه‌م جیابوونه‌وه‌یه‌ ڕه‌وایه‌تی هه‌یه‌ یان بیانوه‌كان دروستكراون و بۆدابه‌شبوونی
سۆدان ؟.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

شیكاری سەربازیی: كەركوك‌ و ئەوەی دەتوانرا رزگار بكرێ

پەیڤێک ماوەیەکی زۆرە قسەوباسی بێ مانا و ناڕەوا لە بارەی ...