سەرەکی » دۆسێ » به‌شداریی ژنان له‌ کوێی سیستمی حوکمڕانیدایە؟

به‌شداریی ژنان له‌ کوێی سیستمی حوکمڕانیدایە؟

کنێر عه‌بدوڵا

قسه‌کردن له‌سه‌ر چۆنێتی و گرنگی به‌شداری سیاسی له‌ کۆمه‌ڵدا به‌ گشتی و به‌تایبه‌ت به‌شداری ژنان له‌ ئێستادا، جێی بایه‌خی ووڵاتانی دونیایه‌ به ‌شێوه‌یه‌کی گشتی، بوونی‌ ئه‌و بایه‌خه‌ش له‌و گۆڕانکارییانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ به‌وه‌ی که‌ پێشکه‌وتنه‌ دیموکراسی و چاکسازییه‌ سیاسییه‌کان رووی له ‌زیاد بوونه‌. ئه‌وه‌ش به‌ مه‌به‌ستی بونیادنانی ده‌وڵه‌تێکی پێشکه‌وتوو و سه‌رکه‌وتوو و هاوڵاتییه‌کی بونیادنه‌ردا.
به‌شداری سیاسی، به ‌واتای به‌شداری هاوڵاتیاندا دێت له‌ دیاریکردنی چاره‌نووسی خۆیاندا و بۆ باشتر گوزه‌راندن و دابینکردنی پێداویستییه‌کانی ژیان له‌ هه‌موو روویه‌که‌وه‌، به‌ دیوێکی تردا ئامڕازێكه‌ که‌ له‌ رێگه‌یه‌وه‌ هه‌ستی هاوڵاتیان ته‌رجه‌مه‌ ده‌کات به‌ به‌رپرسیارتی کۆمه‌ڵ له‌ به‌رامبه‌ر ده‌وڵتدا؛ به‌ مه‌به‌ستی به ‌دیهێنانی ئامانجه‌کانی کۆمه‌ڵ؛ به‌شێوه‌یه‌ک بگونجێ له‌گه‌ڵ پێداویستییه‌کانی کۆمه‌ڵدا بێ جیاوازی؛ واته‌ ئه‌رکێکی نیشتمانی و مافێکه‌ له‌ مافه‌کانی هاوڵاتیان بۆ پیاده‌کردنی رۆڵیان له‌ کۆمه‌ڵدا، له‌رێی به‌شدارییان له‌ وه‌رگرتنی بڕیاردا. بۆیه‌ هه‌ر له‌ به‌شداربونی گفتوگۆ و دیالۆکی نێو تاک و خێزانه‌کانه‌وه‌ ده‌گرێته‌وه‌ تا ڕاده‌ی به‌شداربوون له‌ پرۆسه‌ی ده‌نگدان و خۆپاڵاوتندا.هتد، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ره‌فتارێکی خۆبه‌خشانه‌ی و چالاکییه‌کی ئیراده‌گه‌ریانه‌ی مرۆڤه‌کانه‌ و چه‌ند خه‌سڵه‌تێکی جیاواز له‌ خۆ ده‌گرێت له‌وانه‌: به‌شداری سیاسی خه‌سڵه‌تێکی وه‌رگیراوه‌؛ نه‌ک بۆماوه‌یی. ئه‌رێنی واقعییه‌، کردارێکی کۆمه‌ڵایه‌تیی‌ و به‌رفراوان و فره‌ بواره‌ له‌ رووی شوێن و بواره‌‌ جیاجیاکانه‌وه‌. ئه‌رک و مافه و ئامانج و ئامرازیشه‌‌له‌یه‌ک کاتدا ، و رێگه‌ راسته‌ سه‌ره‌کییه‌که‌یه‌ بۆ دیموکراسی .
له‌و روانگه‌یه‌وه‌ ناکرێت باس له‌ شێواز و هه‌ڵسه‌نگاندنی به‌شداری سیاسی ژنان بکرێت به‌دوور له‌ چۆنێتی به‌شداری سیاسی له‌ کۆمه‌ڵدا ‌، بێ گه‌ڕانه‌وه‌ و خوێندنه‌وه‌ بۆ شێوازی سیستمی حوکمڕانی له‌ نێو حوکمڕاناندا.
له‌ راستیدا کۆمه‌ڵێ بنه‌ما و مه‌رج هه‌ن که‌ پێوه‌رو بناخه‌ی سه‌ره‌کین بۆ بونیادنانی به‌شداریی سیاسی راسته‌قینه‌ له‌ هه‌ر کۆمه‌ڵێکدا له‌وانه‌:
1. دیموکراسی؛ ‌ له‌گه‌ڵ به‌شداری سیاسیدا وه‌ک دوو دراوی دوو دیو وان ؛ هه‌ر وه‌ک چۆن هاوڵاتیبوون بێ دیموکراسی بوونی نییه‌ و به‌ پێجه‌وانه‌وه‌ش راسته‌. به‌و واتایه‌ی به‌رفراوانی به‌شداری له‌ هه‌ر کۆمه‌ڵێکدا ئاماژه‌یه‌ بۆ به‌رفراوانی مه‌ودای دیموکراسی و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ تاک و هاوڵاتی و بێگومان پێچه‌وانه‌که‌یشی راسته‌ واته‌ که‌میی به‌شداری هاوڵاتیان، به‌رته‌سکی دیموکراسی ده‌گه‌یه‌نێ و که‌مکردنه‌وه‌ی رۆڵی هاوڵاتی نیشان ده‌دات له‌ ژیانی سیاسیدا.
2. جۆری سیستمی سیاسی؛ ئه‌م سیستمه‌ به‌شێکه‌ له‌ سیستمێکی فراوانتر که‌ برتییه‌ له‌ سیستمی کۆمه‌ڵایه‌تی.سیستمی سیاسی سه‌رده‌میانه‌ به‌نده‌ له‌سه‌ر جیاکردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌کان که‌ گرنگترین کۆڵه‌که‌ی؛ بریتییه‌ له‌ دابه‌شکردنی ده‌سه‌ڵاته‌کان و چڕنه‌کردنه‌وه‌یان قۆرخ نه‌کردنیله‌ لایه‌ن که‌سێک یان لایه‌نێکی دیاریکراوه‌وه‌.
3. کلتوری رۆشنبیری کۆمه‌ڵ؛ به‌شداری سیاسی په‌یوه‌ندیداره‌ به‌و ئاسته‌ رۆشنبیرییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی له‌ کۆمه‌ڵدا به‌رهه‌م دێت؛ واته‌ په‌یوه‌ندییه‌کی ئاڵۆگۆڕ هه‌یه‌ له‌ نێوان سیستمی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی به‌شێوه‌یه‌کی به‌رزی ئاستی رۆشنبیری تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ و کاریگه‌ری و ئاسه‌وار و گرنگێتی هه‌یه‌ له‌سه‌ر جۆری ده‌سه‌ڵاتی سیاسی؛ هه‌روه‌ک چۆن گه‌ر سیستمی حوکمڕانی سیاسی ده‌سه‌ڵاتدار رۆشنبیر بوون و هاوڵاتیانیش رۆشنبیر بن له ‌ئاست به‌رپرسیارێتییه‌که‌یان ده‌بنه‌ ته‌واوکه‌ری یه‌کتر؛ بۆیه‌ ئاستی رۆشنبیری هه‌ردوولا گرنگ و ته‌واوکه‌ره‌.
4. سه‌رکرده‌ یان سه‌رکردایه‌تی؛بوونی سه‌رکرده‌ی هۆشیار و خاوه‌ن بیروباوه‌ڕ که‌ له‌ خه‌می به‌رژه‌وه‌ندییه‌ گشتییه‌کاندا بێت؛ نه‌ک تایبه‌ت،باوه‌ڕی به‌ ده‌ستاوده‌ستکردنی ده‌سه‌ڵات بێ، له‌سه‌ر بنه‌مای زانین و به‌هاو دادپه‌روه‌ری به‌ڕێوه‌بردن بکات؛ ئاماژه‌یه‌ بۆ باوه‌ڕبوونیان به‌ بنه‌ماکانی دیموکراسی و حسابکردن بۆ هاوڵاتییان.
5. ده‌ستور و یاسا؛ بوونی ده‌ستورێکی مه‌ده‌نی هاوچه‌رخ که‌ یاساکانی به‌شێوه‌یه‌ک لێ هه‌ڵقوڵابێ که‌ مافی هاوڵاتیان بێ جیاوازی بپارێزێ، زامنه‌ به‌ به‌شداری سیاسی راسته‌قینه‌ له‌ کۆمه‌ڵدا؛ به‌شێوه‌یه‌ک له‌ رووی جێبه‌جێکردنیشه‌وه‌ بێ جیاکارییانه‌ کاربه‌ یاساکان بکرێت.
هه‌موو ئه‌و کۆڵه‌که‌ سه‌ره‌کییانه‌ گه‌ر به‌رجه‌سته‌ بکه‌ین له‌ حوکمڕانی کوردستاندا و بیکه‌ینه‌ بنه‌مایه‌کی بابه‌تی و زانستییانه‌ و به‌هۆیه‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنێک بکه‌ین بۆ به‌شداری سیاسی هاوڵاتیان و به‌تایبه‌ت ژنان له‌ کوردستان، ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و راستییه‌ی ؛نه‌ک ته‌نها به‌شداری سیاسی ژنان له‌ ئاستێکی لاوازدایه‌ ؛ به‌ڵکو خودی به‌شداری پیاوانیش له ‌ژێر پرسیاردایه‌ و پێویستی به‌ هه‌ڵوه‌سته‌ی جدی و به‌رپرسیارانه‌ هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر هه‌ر پێوه‌رێک له‌وانه‌ بوه‌ستێن و لێکۆڵینه‌وه‌ی جدی بۆ بکه‌ین. چونکه‌ ده‌رئه‌نجامه‌کان به‌ گشتی ئه‌وه‌مان پێ ده‌ڵێن که‌ دامه‌زراوه‌کان گه‌ر هه‌شبن رواڵه‌تکارانه ‌و رووکه‌شانه‌یه؛ به‌ دووره‌ له‌ سیستمی تۆکمه‌ که‌ به‌ گۆڕینی هه‌ر که‌س و لایه‌نێک کاره‌کان بێ جیاوازی بڕوات و کاری پێ بکرێت؛‌ بۆیه‌ به‌شداربوونی هاوڵاتیانیش به‌گشتی لاوازه‌ و ئه‌وانه‌ی هه‌ڵبژێردراون یان له‌ پۆستێکی دیاریکراودان خاوه‌ن بڕیار و سه‌ربه‌خۆیه‌تی نین. ده‌رئه‌نجام فه‌وزای سیاسی لێ که‌وتۆته‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌ک ده‌زگا ته‌شریعی و ته‌نفیزی و دادورییه‌کان بێ به‌هان ، متمانه‌ی خه‌ڵک لاوازه‌، مه‌رجه‌عیه‌ت نه‌ماوه‌ و جیاوازی و جیاکاری و نادادپه‌روه‌ری له‌ لوتکه‌دایه‌، بڕیاره‌کان چڕبونه‌ته‌وه‌ له‌ که‌سێک یان لایه‌نێکی دیاریکراو، هه‌یمه‌نه‌ی حزبی زاڵتره‌ له‌ ده‌زگاکاندا، گه‌نده‌ڵی و ناسه‌روه‌ری یاسا بوونی هه‌یه ‌و قیاده‌ په‌رته‌وازه‌یه‌؛ بۆیه‌ له‌ واقعدا بینیمان په‌رله‌مان بۆ ماوه‌ی‌ دوو ساڵ داخرا کاره‌کان وه‌ک خۆیان بوون ، نزیکه‌ی ساڵێک تێپه‌ڕی ئه‌و کات دوا کابینه‌ی حکومه‌ت پێکهات، هیچ گۆرانکارییه‌کی ئه‌وتۆ نه‌هاته‌ کایه‌وه‌، واته‌ بوون و نه‌بوونی ده‌زگاکان له‌ هه‌ندێ کات و قۆناخدا وه‌کیه‌ک بوون.
بۆیه‌ له‌م نێوه‌نده‌دا کاتێک باس له‌ به‌شداری ژنان ده‌که‌ین له‌ کایه‌ سیاسییه‌کانه‌دا له‌ رووی چه‌ندێتی و چۆنێتییه‌وه‌ گه‌ر هه‌ڵسه‌نگاندنی بۆ بکه‌ین ده‌بینین راسته‌ داتاکان گۆڕانکارییان به‌خۆوه‌ دیوه‌ له‌م ساڵانه‌ی دوواییدا و به‌تایبه‌ت له‌ کابینه‌ی نوێی حکومه‌ت له‌ هه‌ندێک روه‌وه‌؛ به‌ڵام به‌هۆی نه‌بوونی سیسته‌م ته‌نانه‌ت ئه‌و کۆتایه‌ی چه‌سپا و له‌ ئێستادا له‌ هه‌ندێک ناوه‌نددا کاری پێ ده‌کرێت ئامانجه‌ گشتییه‌که‌ی تا ئێستا نه‌پێکاوه‌ و تا ئێستاش به‌رده‌وامییه‌تی هه‌یه‌؛ له‌ کاتێکدا کۆتا فاکته‌رێکی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ی کاتییه‌ بۆ قۆناخێکی دیاریکراو و مێژووی هه‌موو ووڵاتان لێی سوودمه‌ند بوون و کۆتایی هاتووه‌.
به‌پێی دواداتا که‌ لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی تایبه‌ت به‌ خۆم له‌سه‌ر به‌شداری سیاسی ژنان له‌ باشوری کوردستان ؛ده‌رئه‌نجامه‌کان پێمان ده‌ڵێن تا ئێستا رێژه‌ی ژنان له‌ هه‌ر سێ سه‌رۆکایه‌تی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران و دادوه‌ریی و حزبه‌ سیاسییه‌کاندا بریتییه‌ له‌ 0% ته‌نها له‌م کابینه‌ نوێیه‌دا دوو ژن له‌ سه‌رۆکایه‌تی په‌رله‌مان هه‌ن که‌ پێشتررێژه‌که‌ 0% بووه‌. رێژه‌ی ژنان راسته‌ له‌ په‌رله‌مان و ئه‌نجومه‌نی پارێزگاکان به‌ پێی یاسا بریتیی له‌ 30% که‌متر نه‌بێ ؛ به‌ڵام زیاد له‌ دوو خوله‌ وه‌ک خۆی ماوه‌ته‌وه‌و بگره‌ رۆنه‌چۆته‌ نێو بواره‌کانی تره‌وه‌ وه‌ک بوونی کۆتا له‌ مه‌کته‌ب سیاسی حزبه‌ سیاسییه‌کان به‌گشتی یان نێوه‌ندی راگه‌یاندنه‌کان و دامه‌زراوه‌ گارگێڕییه‌کانی تره‌وه‌ که‌ ئه‌وه‌ش به‌گشتی رێژه‌ی ژنان له‌ نێوه‌نده‌ بڕیارسازییه‌کانیان بریتییه‌ له‌ 0%.هتد
بێگومان بوونی ئه‌و واقعه‌ و عه‌قڵیه‌تی سیاسی حوکمڕانان کاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردنی ژنان و ته‌نانه‌ت پیاوانیش له ‌رووی جۆرێتییه‌وه‌ له‌ژێر پرسیاردا بێت، به‌و واتایه‌ی بوونی پێوه‌ری گونجاو و ته‌ندروست که‌ له‌سه‌ر بنه‌مای لێهاتوویی و تواناو پرۆفشناڵێتی و ئه‌زموون بێ؛ هیچ رۆڵێکی نییه‌ و نه‌بۆته‌ مه‌رجی سه‌ره‌کی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ی کاندیده‌کان بۆ هه‌ر پۆست و پله‌ باڵایه‌ک ؛ ئه‌وه‌ندی ته‌که‌تولات و لایه‌نگرانی سه‌رکرده‌یه‌ک یان گروپێکی دیاریکراو رۆڵی گێڕاوه‌.
بێگومان هۆکاری هه‌موو ئه‌وانه‌ش به‌ کورتی ئه‌وه‌نده‌ی چڕ ده‌کرێته‌وه‌ له‌ ‌خودی ژناندا ؛ ئه‌وه‌نده‌ په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ کولتوری باوو ئاستی هۆشمه‌ندی تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ به‌گشتی و نه‌بوونی سستم و ته‌قلیدیه‌تی قه‌واره‌ی سیاسی حزبه‌ سیاسییه‌کان و هه‌روه‌ها عه‌قڵیه‌تی زۆرینه‌ی سه‌رکرده‌کانه‌وه‌، جگه‌ له‌ سیستمی راگه‌یاندنه‌کان به ‌گشتی؛ بۆیه‌ دواجار کارکردن له‌سه‌ر هه‌ریه‌ک له‌و خاڵانه‌ به‌جیا و هه‌وڵدان بۆ چاره‌سه‌رکردنی به‌شێکه‌ له‌ چاره‌سه‌ره‌کان، جگه‌ له‌ کارکردن بۆ چاره‌سه‌ری جدی راسته‌قینه‌ که‌ خۆی له‌ بوونی سسیتمێکی تایبه‌تی جیاوازدا ده‌بینێته‌وه‌ که‌ هاوڵاتیان له‌سه‌ر بنه‌مای زانین و به‌ها و دادپه‌روه‌ری بونیادبنێ و که‌رامه‌تی مرۆڤه‌کانی تێدا پارێزراو بێت بێ جیاوازی، ئه‌وه‌ش به‌ بونیادنانی مرۆڤه‌کان ده‌کرێت؛ له‌ ڕێی په‌روه‌رده‌یه‌کی دروستی مرۆڤدۆستانه‌وه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*