سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » چین چۆن بوو بە وڵاتە زلهێزەكەی جیهان؟ كێ بوون ئەوانەی گەیاندیان بەم رۆژە؟

كۆرسی كوردستانی نوێ‌ لەبارەی (دۆسێی چین) بۆ باڵیۆز د.محەمەد سابیر

چین چۆن بوو بە وڵاتە زلهێزەكەی جیهان؟ كێ بوون ئەوانەی گەیاندیان بەم رۆژە؟

لەم دووتوێیەدا

لەچوارچێوەی چالاكییەكانی رۆژنامەی كوردستانی نوێدا، بۆ رێكخستنی كۆڕو سیمینارو كۆرس، لەماوەی رابردوودا بەهاوكاری هۆڵی خاك، لەدوو كاتی جیادا، دوو كۆرسا لەبارەی (دۆسێی چین) بۆ باڵیۆز د. محەمەد سابیر بەڕێوەچوو، كە بەسەر چەند تەوەرێكدا دابەشكرابوو، تەوەری یەكەم: وڵاتی چین لە ئیمپراتۆرییەوە تا كۆماری گەلی چین تەوەری دووەمیش بریتی بوو لە شیكاری بۆ سیستمی سیاسی چین و دامەزراندنی كۆماری گەلی چین و قۆناغەكانی گۆڕانكاری لە چینی سۆسیالیستی و قۆناغی دوای ماوتسی تۆنگ تاوەكو ئێستاو دابەشبوونی ئیداری و دامەزراوەكان و پەیوەندی نێوان حزب و حكومەت لە ئەزموونی چیندا.
لە كۆرسی دووەمیشدا كە هەر لەهۆڵی خاك بەڕێوەچوو، تەوەری سەرەكی بریتی بوو لە ئابووری چین و بەراوردكاری ئابووری دەوڵەت و بازاڕی سەرمایەداری و پەیوەندی چین بە ئابووری جیهانەوە.
1-3

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

ستران عەبدوڵڵا -سەرنووسەر:
هەموولایەك بەخێربێن بۆ ئەم كۆڕسەی ئەمڕۆمان دەكرێت، بڵێم كۆرسێكی تایبەتە لە درێژەی چالاكییەكانی كوردستانی نوێ‌و بە هاوكاری لەگەڵ هەڤاڵانی خاك بەتایبەتی هۆڵی خاك، ئەم كۆرسە بۆ كادیران‌و نووسەران‌و سیاسییەكان بەتایبەت یەكێتییەكان كەزۆر گرنگە خوێندنەوەی تەجروبەی سیاسیی چین كە لەچەند رۆژی رابردوودا یادی 70 ساڵەی دامەزراندنی كۆماری گەلی چین كرایەوە، ئەم تەجروبەیە دەكرێت لەگەڵ لایەنە جیاجیاكان كۆبوونەوەی لەسەر بكرێت‌و قسەی لەسەر بكرێت، ئەم كۆرسەی دكتۆر محەمەد سابیر ئامادەی كردووە بۆتە هەوێنی كتێبێك كەلە ئایندەیەكی نزیكدا تەواو دەبێت و چاپ دەبێت و لەوانەیە ببێتە كتێبێك و تەجروبەیەكی تایبەتی هەم تێكۆشەری ریزەكانی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان كە ماوەیەكی زۆر ئەندێشەی بەشێك بووە لە ئەدەبیاتی یەكێتی نیشتمانی كوردستان، هەروەها دكتۆر محەمەد سابیر وەكو سەفیر ماوەی حەوت ساڵ سەفیری عیراق بووە لەوڵاتی چین جگە لەتەجروبەی دوروودرێژی لە بواری شوناسی كوردایەتیدا ئەم تەجروبەیە سەرنجی زۆری لای ئەو كۆكردۆتەوە لەسەر تەجروبەی چین ئەو زانیاریانەی كە هەیەتی بەشداری پێبكات لەگەڵ ئێمەدا، ئەم تەجروبەیە مەساحەیەكی زۆری جیهانی گرتۆتەوەو تەجروبەیەكی دووروودرێژە ئێستا زۆر وڵاتانی دنیا بەئەمریكاشەوە حسابی بۆ دەكەن‌و حسابی لەسەر دەكەن.
ئەم كۆرسەی دكتۆر محەمەد سابیر من دڵنیام بابەتێكی نەوعی دەبێت لەزنجیرەی ئەو چالاكیانەی تا ئێستا وەكو كوردستانی نوێ‌و راگەیاندنی یەكێتی نیشتمانی كوردستان كراوە‌و سازكراوە من هیوادارم كە گوێگرێكی باشی ئەو تێزو تەوەرانەبن كە كاك دكتۆر محەمەد سابیر قسەی لەسەر دەكات، پێشم خۆشە بڵێم كە ئەم چلاكییە هاوبەشەی ئێستای كوردستانی نوێ‌و خاك سەرەتای چالاكییەكانمان نابێت بەڵكو هی دیكەشی بەدواوە دەبێت كە هیوادارم هەموو دەزگاكانی یەكێتی نیشتمانی كوردستان كە لەبواری روناكبیری‌و لە بواری رۆژنامەنووسیدا كاردەكەن كاری هاوبەشیان پەرەپێبدەن تا ئەوكاتەی یەكێتی نیشتمانی كوردستان دەكەینەوە بەو حزبەی جاران كە حزبێك بوو مەسەلەی رووناكبیری‌و مەسەلەی فكری‌و مەسەلەی گفتوگۆی دیموكراسی‌و گفتوگۆی تەجارووبە جیاجیاكانی وڵاتان بەشێكی گرنگی كەلتووری یەكێتی نیشتمانی كوردستان بوو.

مەریوان مەسعود- سكرتێری نووسین :
بەخێرهاتنی میوانە بەڕێزەكان دەكەم، كۆڕەكەی دكتۆر محەمەد سابیر وەكو هەمووتان ئاگادارن كۆرسەكە دابەشبووە بەسەر دوو بەش ، كۆڕی یەكەمیان دوو تەوەرە، تەوەری یەكەم لەڕووی مێژووییەوە وڵاتی چین لە ئیمپڕاتۆرییەوە تاكو كۆماری نوێی چین، تەوەری دووەمیان كەهەر لەم بەشەدا باسدەكرێت چەندلایەنێكە سیستەمی سیاسی چین، دامەزراندنی كۆماری هەرێمی چین، قۆناغەكانی گۆڕانكاری لە چینی سۆسیالیستی، قۆناغی دوای ماوچی تۆنگ هەتاوەكو ئێستا، دابەشبوونی ئیدارەو دامەزراوەكان‌و پەیوەندی نێوان حزب‌و حكومەت لە ئەزموونی چیندا، ئەمانەو چەند لایەنێكی دیكە كە كاك دكتۆر باسی لێوە دەكات.

دكتۆر محەمەد سابیر:
بەخێرهاتنی هەموو هەڤاڵان‌و خوشكان دەكەم زۆر زۆر سوپاسی ئەرك كێشانتان دەكەم بۆ هاتنتان بۆ ئەم كۆڕە‌و تەرخانكردنی بەشێك لەكاتەكەتان بۆ گوێگرتن لەو زانیاریانەی من پێشكەشی ئێوەی بەڕێزی دەكەم رەنگە زۆرتان ئاشنابن پێی‌و شتێكی نوێ نەبێت ودووبارەكردنەوەی زانیاریش هیچ زیانێكی نییە، داوای لێبووردن دەكەم لەو كەسانەی كە ئەم زانیاریانەی منی بەلاوە تازە نەبێت بەڵام هەر سوودێكی دەبێت، سەرەتا باس لە مێژووی كۆماری چین دەكەین لەڕووی مێژووییەوە، دوای دامەزراندنی كۆماری گەلی چین، دواتر قۆناغەكان قۆناغی ماوتسیتۆن‌و تنسیاوپین‌و جیانگ زمین‌و هوجین تا‌و كۆتاكەسیش ئەم سەرۆكەی ئێستایە كە شی جین پینگ لەدوایدا باسی مەسەلەی ئیداری دەكەین، چۆنیەتی دابەشكردنی سیستەمی ئیداری لە چیندا چۆنە؟ وسیستەمی سیاسی كە دەكەونە كۆتاییەوە، خۆتان دەزانن كەچین یەكێك لەهەرە شارستانییە حەریقەكانە لە جیهاندا، چین وڵاتی عیراقی بۆیە خۆشەوێت چونكە هەمووكات چینییەكان سەیری خۆیان دەكەن‌و سەیری وڵاتانی تریش دەكەن لایان وابوو كە لەدنیای ئێستادا لەكۆنەوە پێنج شارستانی هەبووە كە كۆنترینیان شارستانییەتی چینە، شارستانییەتی هیندە، شارستانییەتی وادی رافیدەینە، شارستانییەتی فیرعەونییەكانە، شارستانییەتی یۆنانییەكانە، بۆیە هەمووكات كە منیان دەبینی ئەمەیان دووبارە دەكردەوە كە ئێمەش بەشێكین وەكو دەڵێت شارستانییەتی وادی رافیدەین بەشێكە لەو سیستەمەی كە ئەوان فەخروشانازی پێوە دەكەن، شارستانییەتی چین لەڕاستیدا شارستانییەتێكی قوڵە ئەوان كۆمەڵە شتێكیان دا هێناوە كە ئەوان یەكەم گەل بوون، بۆنموونە مەسەلەی كاغەز، مەسەلەی باروت، مەسەلەی قیبلەنما، مەسەلەی ژماردن، سیستەمێكی ژماردنیان بەتایبەتی بۆ منداڵان‌و گەنجان داناوە، سەرەڕای كاغەزوو نووسین‌و ئەمانە پێشكەوتنێكی خێرای داوەبەكۆمەڵگەی مرۆڤایەتی، هەروەها بۆ یەكەم جار چینییەكان كۆلارەیان داهێناوە، تاقیكرنەوەی ئاگرەكان هەمووی چینییەكان دایان هێناوە، بۆیە شارستانییەتی چینی یاخود شارستانییەتی رۆژهەڵات لە ساڵی 500 زاینی تاوەكو 1800 بە قۆناغێكی زێڕین دادەنرێت، مێژووی نووسراوی چین لە 3000 ساڵەوە دەستپێدەكات بەڵام لەلای هەندێك لەشارەزایانی چین كە دەڵێن: مێژووی چین لە 5000 ساڵ پێش ئێستاوە دەستپێدەكات، مێژووی چین دەكرێت بەچەند قۆناغێكەوە، قۆناغی بنەماڵەی چین دووسەدە پێش زاین یاخود پێش لەدایك بوونی مەسیحەوە دەست پێدەكات تاوەكو 1100 ساڵ پێش لەدایك بوونی مەسیح، دوای ئەم بنەماڵانە ئیمپڕاتۆرییەتەكان دێن كە 2000 ساڵ حوكمی چینیان كردووە تاكو شۆڕشی كۆماری چین لە 1911 دا لەسەر دەستی سەنیان سن ،یەكەمجار تیرە یاخود بنەچەی شیا دەستپێدەكات كە ئەمەش لەساڵ 476 ەوە تاساڵی 222 پێش زاین فەرمانڕەوای چینی كردووە، دوای ئەوە دووبنەچەی شام دێتە پێشەوە تان یۆن تان كەئەمەش دوای بنەماڵەی شیاو دێت، لەدوای ئەم بنەماڵەیە بنەماڵەی جاوی رۆژهەڵات‌و جاوی رۆژئاوا، لەدوایدا یەكەم ئیمپڕاتۆر دێت كەدروست دەبێت كە بەناوی چین شین واجین كەیەكەم ئیمپڕاتۆریەتی بەناوبانگە لەچین دا كەلەساڵی 2221 پێش زاینەوە دەستی پێكردووە، ئەم ئیمپڕاتۆریەتە گەورەترین ئیمپڕاتۆریەت بووە، چونكە توانیویەتی بەشی زۆری وڵاتی چین بەیەكەوە ببەستێتەوە، لەلایەكی ترەوە هەستاوە بەدامەزراندنی سیستەمێكی ئیداری وەكو حكومەت وەكو دەوڵەت،دوای ئەوە عوملەی داناوە عوملەی كاغەز لەزەمانی ئەم ئیمپڕاتۆریەتەدا دانراوە، جگە لەمانە سیستەمێكی ئەمنی ئاسایشی داناوە، بۆیە لەكاتی ئەم ئیمپڕاتۆریەتەدا چین زۆر گەشەی كردووە لەڕووی یەكێتی خاكەكەیەوە، وهەرلەزەمانی ئەم ئیمپڕاتۆریەتەدا بووە كە بڕیاری دروستكردنی شورای مەزنی چینیان داوە، ئەمەش یەكەمجار بۆ بەرگریكردن بووە لەهێرشەكانی بنەماڵەكانی دراوسێ هەر بەشەی چین بۆ خۆی شورایەكی بچوكی دروستكردووە تاوەكو پارێزگاری لەسنوورەكەی خۆی بكات، ئەم لەپێش هەموو شتێكەوە دەستیكرد بەپێكەوە بەستنی ئەم شورا بچووكانە، وەكو هەمووشمان دەزانین ئێستا شورای چین یەكێكە لە حەوت سەرسوڕهێنەرەكەی جیهان، درێژییەكەی لە 6400 كیلۆمەترەوە دەستپێدەكات لەهەندێك شوێندا دەبێت بە 8000 كیلۆمەتر، ئەمەش هەر لەسەردەمی ئیمپڕاتۆریەتی شین جین واجین دەستی پێكردووە، ئەم ئیمپڕاتۆریەتە ئەوەندە گەورەبووە لەلای خەڵكی چین كاتێك كەوەفاتی كردووە ئەوشوێنەی تیایاندا ناشتووە كە شاری شیئانە هەموو سوپاكەی لەجەنەڕاڵ‌و لەخوار جەنەڕاڵەوە لەگەڵ عەسكەرەكان هەموویان بەشێوەیەكی تەواوەتی سوپاكەیان دروستكردووە، تمسالیان بۆكردووە لەژێر زەویدایە وەئەمەیان ناوناوە تاریكۆتا، ئەم شوێنەوارە بە گوێرەی شوێنەوار ناسان بەگرنگترین شوێنەواری مێژووی دادانرێت لە جیهاندا، وەكو من بزانم دۆزینەوەی شوێنەوارەكانی ئەم ئیمپڕاتۆریەتە لەساڵی 1970دا كەجوتیارەكانی چین لەوناوچەیە كە كشتوكاڵیان كردووە خۆڵەكەیان هەڵكەندووە‌و ئەو گۆڕەیان دۆزیوەتەوە ئەو ئەسپانەشیان دۆزیوەتەوە لەگەڵیدا، بۆیە دۆزینەوەی ئەم شوێنەوارە مێژووییە ئەوەندە كۆن نییە. ناوی چین یان چاینە لەناوی ئەم ئیمپڕاتۆریەتەوە هاتووە خۆی ناوی ئیمپڕاتۆرەكە چی شی هوانجدی بووە، ئەم چین شینە بووە بە چاینە بەپێی سەرچاوەكانی ئەوروپی كەوا ناوی چین لەناوی ئەم ئیمپڕاتۆریەتەوە هاتووە، دوای ئەم ئیمپڕاتۆریەتە بێگومان ئیمپڕاتۆریەتی تر هاتوونەتە ئاراوە لەكۆتا ئیمپڕاتۆریەتەكاندا، ئیمپڕاتۆریەتی مین هەیە كە چینیەكان سیستەمێكیان دانابوو، بۆ چوونەوە بەگژی گەندەڵیدا، بەناوە تیۆری یان بۆ چوونی جایی جین بەگوێرەی ئەم پلانە موفەتیشیان داناوە، ئەم موفەتیشە ناویان ناوە چاوی ئیمپڕاتۆر، لەزەمانی مین دا 2000 فەرمانبەریان لەبەرگەندەڵی دەركردووە، بێگومان چین لەقۆناغی ئیمپڕاتنۆریەتەكاندا هەڵكشان‌و دابەزینی بەخۆیەوە بینیووە، لەكاتی ئیمپڕاتۆریەتی مین‌و كۆتائیمپڕاتۆریەتی چیندا كە ئەویش بە مانشۆكان یان بە كین جین ناوی دەبەن،لەكاتێكدا ئەم دوو ئیمپڕاتۆریەتە بەرەو لاوازی رۆشتوون گەندەڵی زۆر بووە تاوانكاری زۆر بووە بەدڕەوشتی زۆربووە، ئەمەوایكردووە كە لەوسەردەمەشدا شۆڕشی پیشەسازی لەدنیادا‌و ئەوروپییەكان دەستیان كردووە بە گەڕان بۆ كیشوەرەكان تر بۆنموونە هاتوونەتە فەڕەنسا‌و بەریتانیا‌و پڕتوگال‌و ئیسپانیا‌و هاتوونەتە كەناراوەكانی چین‌و لەوێوە سەیریان كردووەهاتوونەتە ناوچینەوە كە كۆمەڵێك كاڵای بەهایی تێدایە وەكو ئاوریشم‌و فەخفوورین ئەمانە ویستوویانە جێگای خۆیان بكەنەوە‌و بازرگانی لەگەڵ چیندا دروستبكەن، لەوەوە ئیمپڕاتۆریەتی چینی دژی ئەوەبووە كە پێگەیەك بدات بەو وڵاتانە‌و بازرگانی بكەن، بەڵام لەكۆتایدا توانیویانە گوانجۆ، لەگوانجۆ جێگەی خۆیان بكەنەوە، كە گوانجۆ سێ یەم شاری چینە لەڕووی بازرگانییەوە شارێكی تیجارییە كەدەكەوێتە خوارووی چینەوە، ئەمان بەمانەوە نەوەستاون، ئەوكاتە هیند لەلایەن بەریتانیاوە داگیركراوە لەوێ كشتوكاڵی ئەفیونیان هەبووە ئەو نەباتەی وەكو گوڵاڵە سوورە وایە زەرعی دەكەن‌و دواتر تلیاكی لێ دروسدەكەن، لەوێ هەرزان بووە ویستوویانە ئەم تیجارەت‌و بازرگانییە بهێنن بۆ چین بۆئەوەی كە هەم بە دەقێكی گران بیفرۆشنەوە‌و بازرگانی پێوەبكەن، ئیمپڕاتۆریەتی چینی دژی ئەوەبووە لەبەرئەوە هەرچی ئەو بازرگانانە هاتوون بازرگانی ئەفیونیان كردووە لەساڵی 1830یەكان بەدواوە نزیكەی 2000 بازرگانی داوە بەدادگا، لەئەنجامی ئەمەشدا كە ئەم بازرگانانە دراون بەدادگا ئینگلیزەكان شەڕیان بەرپاكردووە لەدژی ئیمپڕاتۆریەتی چین‌و لەدوای شەڕی بەفڕۆكە‌و بەسەربازی توانیویانە زاڵبن بەسەر ئەو ئیمپڕاتۆریەتەی چین كە لەوكاتەدا هەبووە، ئەمەش شەڕی ئەفیونی پێدەڵێن، ئەوان دەرگای هەموو شوێنێكیان كردۆتەوە بۆ بیانییەكان بەتایبەتی بەڕیتانیا‌و فەڕەنسا‌و پڕتوگال‌و ئەوشوێنانە ئەمەش وایكردووە كە بازرگانیكردنی ئەفیون بەتەواوەتی بڵاوببێتەوە بەناو چیندا، ئەم سەردەمانەی ئیمپڕاتۆریەتەكان‌و بنەچەكان ئاین دەورێكی باش یان خراپی بینی سەبارەت بەوە‌و گەلی چین زیاتر هەم بڕوای بە خەرافیات هەبووە هەم بڕوای بەو ئاینانە هەبووە، لەچیندا چەند ئاینێك هەبووە، وەكو فەلسەفەش فەلسەفەی كۆنفۆنشیس هەبووە كە 5500 ساڵ پێش ئێستا لەدایكبووە لە ساڵی 479 پێش زایندا وەفاتی كردووە، ناوی كۆنجۆفوز بووە، كە فەلسەفەیەكی داهێناوە ئێستاش لەدڵ‌و دەرونی چینییەكاندا پەیڕەوی دەكرێت، فەلسەفەیەكی ئەخلاقییە رەوشتییە كە داوا دەكات تا رێز‌و ئیحترام لەدایك‌و باوكی بگرێت‌و رێز لە دەوڵەت بگرێت وفەرمانڕەواكانیش ئەوانەی كە حوكمی میللەت دەكەن دەبێت دادپەروەربن‌و كۆمەڵێك مەرجی داناوە بۆ رەوشتی تاكە كەس‌و هەروەها بۆ رەوشتی بنەماڵە هەروەها بۆڕەوشتی فەرمانڕەواییەكان، هەتاوەكو ئێستاش چینییەكان زۆربەی پەروەردەكردنیان‌و گۆشكردنیان بەبیروباوەڕەكان‌و بەبۆچوونەكانی كۆنفۆنشیسەوە بووە، كۆنفۆنشیس دوای خۆی قوتابییەكی هەبووە، بەناوی مێنشس ئەویش هەوڵی داوە زیاتر گەشەبدات بە فەلسەفەكەی كۆنفۆنشیس، دوای ئەوەش كەسێكی تری بەناوبانگ هەبووە مانشۆ كەواتە ئێستا كۆنفۆنشیس لە سێ كۆڵەكە پێك هاتووە، كۆنجۆفوز كەخۆیەتی لەگەڵ قوتابییەكیەی لەگەڵ مانشۆ كە فەلسەفەیەكی ترە، بەشێكی تری كۆنفۆنشیس كە بەشێكی تری چینییەكان بڕوایان پێی هەیە ولەسەری دەڕۆن، دیانەتی تاویزم هەیە، تاویزم لەسەدەی دووی زاینیدا هاتۆتەناوچینییەكانەوە كە لە ئێستادا 125000 كەس هەیە كە بڕوایان بە دیانەتی تاویزم هەیە‌و بەنزیكەی 1500 پەرستگاشیان هەیە، تاویزم لەڕاستیدا ئاینی تاكە كەسە گرنگی بەتاكە كەسداوە تاك دەبێت بەرەوشت بێت، دوو بۆچوونی هەبووە یەكەمیان بۆچوونی ئەودنیا كە گەردوون دەگرێتەوە چۆنیەتی دروستبوونی گەردوون دەگرێتەوە، بۆچوونی دووەمیش رەوشتی تاكە كەس دەگرێتەوە لە دنیادا كە هەمووی باسی پاكێتی‌و دووركەوتنەوە لە خراپە دەكات، لەدوای ئەم دوو دیینە دینی بوزییەكانە بووزییەكەم یەكەم جار لەسەر دەستی كەسێك دامەزراوە لەچین كە 800 ساڵ پێش زاین ناسراوە، لە هیند هاتۆتە ناوچینەوە لە چین سێ جۆر دیانەتی بوزی هەیە یەكەمیان بوزی چینیەكان یاخود هانەكان، كە هانەكان نەتەوەی سەرەكییە لەچیندا، كە لە 93% دانیشتوانی چین پێك دەهێنێت، بەشێكی تریان لامی پێدەڵێن كە ئەوە هی تبتییەكانە، كە هەربووزییە هەروەكو چۆن ئێمە مەزهەبمان هەیە ئەوانیش بە هەمان شێوەیە، بوزی دیانەتێكە بناغەكەی ئەخلاقە كەباس لەوە دەكات مرۆڤ دەبێت دوور بكەوێتەوە لەخۆپەرستی لەخۆشی ژیان‌و بڕوای بەئاسمان‌و بەغەیب هەیە، ئەمانە ئێستاش هەم لە هیند هەم لەچین هەم لە وڵاتانی ئاسیا بە نزیكەیی بوزی دیانەتی سەرەكییە، دوای ئەمانە بێگومان مەسیحییەكان هاتووە، مەسیحیەت كاسۆلیك لەزەمانی بازرگانەكانەوە كەهاتن لەدوای شەڕی ئەفیونەوە هاتنە ناو كوچەكانەوە، ئەوانەش بەنزیكە دە ملیۆن دەبن، لە دوایشدا ئەرسۆدۆسەكان هەن ئەوانیش پێنج ملیۆنێك دەبن، بەگشتی لەچیندا سەد ملیۆن كەس هەیە كەبڕوای بە ئاینەكان هەیە، لەوانە وەكو بوزییەكان‌و تاوییەكان‌و كۆنفۆنشیس بە دین دانانرێت بە فەلسەفە دادەنرێت‌و لەسەری دەڕۆن. پاش ئەوەی شەڕی ئەفیون دەبێت كە ئیمپڕاتۆریەتی مین كۆتا ئیمپڕاتۆریەتە كە بێگانەكان دێن‌و وڵاتەكەیان داگیردەكەن‌و دەچنە هەموو كوچەیەكی چینەوە‌و ئەفیونی تێدابڵاودەكەنەوە ‌ولەهەمانكاتیشدا خێر‌وبەرەكەتی ئەو وڵاتە بۆخۆیان دەبەن، بزوتنەوەیەك دروستدەكەن دژی بێگانەكان‌و دژی ئەوروپییەكان بەناوی كۆمەڵەی ملاكیمەكانەوە ئەمە وەكو بزوتنەوەیەكی شۆڕش گێڕانەیە، هەڵدەستن دژی هەموو بێگانەكان ئیتر كوشت‌وكوشتار دەستپێدەكات ‌وكێشەیەكی گەورە دروست دەبێت، لەبەرئەوەش وڵاتە رۆژ ئاواییەكان كە 8 وڵات هاوپەیمانییەك دروستدەكەن لەناوخۆیاندا وڵاتەكانیش بێگومان، بەریتانیا بووە، ئەمەریكابووە، فەرەنسابووە، نەمسابووە كەئەوكاتە نەمسا‌و هەنگاریاپێكەوەبوون، ئیتاڵیابووە، پڕتوگال بووە، كە هەر هەشت وڵاتەكە هێرشیان كۆتەسەر ئەو بزوتنەوەیەو لەناویان بردوون، لێرەوە ئیمپڕاتۆریەتی چین هیچ دەسەڵاتێكی نامێنێت‌و قەتیس دەمێنێت لەناو كۆشكی قەدەغەكرا‌و، لەوسەردەمە پاشا گەردانی دروستدەبێت لەساڵی 1900 تاكو 1911 كەتاوان دروست دەبێت ئەوروپییەكان لەهەموو شوێنێكی چیندا بازرگانی دەكەن بەروو بوومەكانی بەتاڵان دەبەن، سنیاسن لە گوندێكی بچووك لە خوارووی چین لەدایكبووە لەسەر دەستی تەبشیریەكان دەچێتە قوتابخانە لەپاشان دەچێتە هۆن كۆنگ لەوێ قۆناغی ئامادەیی‌و زانكۆی پزیشكی تەواو كردووە، دواتر هاتۆتەوە ناوچین‌و دەستی كردووە بەوەی كەوا بزوتنەوەیەكی شۆڕشگێڕی بەناوی گەنجانی شۆڕش گێڕەوە دروستبكات، دژی بێگانە‌و ئەو ئیمپڕاتۆریەتە بڵاوانەی كە هیچ دەسەڵاتێكی نەبووە‌و خۆی شاردۆتەوە لە كۆشكی قەدەغەكراودا، بەڵام سەركوتوونابێت، بۆیە دەچێت بۆ یابان لەوێشەوە دەچێت بۆ ئەمەریكا‌و لەپاشان دەگەڕێتەوە، دووبارە شۆڕشێك بەرپادەكات دەكات ئەمجارەیان سەركەتوودەبێت ئەوەبوو لەساڵی 1911 دا كۆماری چین دادەمەزرێنێت بێگومان بەیارمەتی سەربازەكانەوە، لە 1/12/1912 دا دەبێت بەسەرۆك كۆماری چین بە كاتی ‌وهەموو ماوەی حكومڕانییەكەشی چوار مانگ دەخایەنێت، لەو ماوەیەدا سەرۆكی سوپا كە لیوكەی پێدەڵێن كە روتبەی لیوای هەبووە، وتوویەتی: من شایەنمەببمە سەرۆك كۆمار، لەبەرئەوە ئەوی لابردووە خۆی بووە بەسەرۆك كۆمار، ئەمەش هەتاوەكو 1916 كە دووبارە سەربازەكان دەستیان گرتۆتەوە بەسەر كۆماری چیندا لە 1916 بۆ 1927 ئەم ماوەیە بەقۆناغی بازرگانی جەنگ ناودەبرێت، سنیاسن كەدێت دەبێت بەسەرۆك كۆمار پێش ئەوە حزبی كۆمێنتا دروستدەكات، لەسەر سێ بنەما یەكەمیان نەتەوە، دووەم دیمكراسی، سێیەم شۆسیالیزم، راستەوەكو ناو ئەو كۆمێنتارە هەرمابوو، بەڵام وردە وردە بەرەوپوكانەوە چوو، لەساڵی 1919دا ئەوبارە ناهەمورارە‌و بازرگانی جەنگ‌و حوكمی لۆردات‌و وایكردووە كە جەماوەری جوتیارانی چین هەستن بەراپەڕین، راپەڕینێكیان كردووە لەساڵی 1919 دا سنیاسن یش جارێكی دیكە خۆی هێناوەتەوە پێشەوە‌و بەشداری كردووە لەو بزوتنەوەیە، ئەو بزوتنەوەیە سەری نەگرتووە جارێكی دیكە لەساڵی 1922 سنیاسن حزبەكەی كۆمینتا تازە دەكاتەوە، بێگومان ئەمجارە بەیارمەتی یەكێتی سۆڤییەت كە خۆمان دەزانین یەكێتی سۆڤییەت لەوكاتەدا سەركەوتوو بوو یارمەتی سنیاسن ی دەدا كە ئەو حزبە نوێ بكاتەوە بەهەمان ناوەوە كە نوێشی دەكاتەوە لەهەموو ڕوویەكەوە یارمەتی مادی‌و مەعنە‌وی‌و لەڕووی چەك ‌وتفاقیشەوە، سنیاسن پاش ئەوەی ئەوهەموو ناخۆشییەی بینیووە لەساڵی 1900 وە تاكو 1919 بەهەموو قۆناغە ناخۆشەكاندا تێپەڕبووە، گەیشتۆتە ئەو بڕوایەی كەدەبێت هێزێكی چەكداری هەبێت تاوەكو بتوانێت وەكو ئامێرێك پارێزگاری بزوتنەوەكەی پێبكات‌و سەری بخات، سۆڤیەتییەكان لەوەشەوە كەمووكوریان نەبووە، لەوسەردەمەدا كە ئەو شۆڕشی جوتیارانە دروست بوو لەساڵی 1919 دا لە چین، زەمینەی ئەوەش خۆشبوو بەحوكمی سەركەوتنی شۆڕشی ئۆكتۆبەر‌و بەرشیفییەكان كە پارتی كۆمۆنیست دروست بوو، لەساڵی 1921دا لەچین 15 رێكخراوی بچووك كە هەمووی شۆڕشگێڕبوو دروست ببوون لەشەنگاهای ئەو 15 رێكخراوە كۆبوونەوە‌و پارتی كۆمۆنیستی چینیان پێكهێنا، لەهەمان كاتدا پارتی كۆمۆنیستس چینی هەبوو پارتەكەی كۆمینتا كە سنیاسن بوو هەردووكیان لەسەر بنەمای فكرییان ئایدۆلۆژێتی ماركیسی لینینزم بوو یانی دوو حزبی لینینی لە هەمان كاتدا، بەڵام جیاوازی چیبوو لەنێوان ئەم دوو حزبەدا، جیاوازییەكە ئەوەبوو سنیاسن كۆمینتا ئەو خەڵكانەی لێی كۆبووبۆوە لەچینی مام ناوەندی‌و بۆرجوازیی‌و پلەباڵاكان بوو، بەڵام ئەوەی لەحزبی پارتی كۆمۆنیستس چینیا كۆبووبۆوە زۆربەی جوتیاران‌و نیمچە پڕۆیتالیا‌و چەوساوەكان بوون، سنیاسن لەساڵی 1924دا خۆی خەڵكی خوارو‌وی چینە دەیەوێت بێت بۆسەرووی چین‌و هەوڵی ئەوەبدات چین یەك بخاتەوە، دەیەوێت لە پەكینەوە دەست پێبكات، بینایەك هەیە پێی دەڵێن تیان جین كە دەگاتە ئەوێ نەخۆش دەكەوێت سەیردەكەن تووشی شێرپەنجەی جگەربووە‌و ناگاتە پەكین كۆچی دوای دەكات، دوای ئەو چای كان چین دەستدەگرێت بەسەر حزبەكەدا كۆمینتادا چای كان چین دەكەوێتە ململانێی‌و ناكۆكییەوە‌و شەڕی یەكەمی ئەهلی لە نێوان كۆمێنتا‌و پارتی كۆمۆنیستس چین دروستدەبێت كەلە ساڵی 1927ەوە دەست پێدەكات، لەساڵی 1931دا یابان لەمەنشوریاوە دەست پێدەكات واتە لەسەرووی چینەوە دەست پێدەكات‌و داگیری دەكات دواتر دێتەخوار‌وی چین‌و ناوەڕاستی چینیش داگیردەكات لەوشەڕانەدا كەیابانییەكان چینیان داگیر كردووە زیاتر لە 30 ملیۆن چینی دەكوژرێت‌و شەهید دەبێت كە رەنگە بیستبێتمان سەبارەت بەوتاوانەی كە یابانییەكان بەرامبەر چینییەكان كردوویانە، كە هیچ كاتێك چینییەكان لەوتاوانانە خۆشنابن، پاش ئەوەی كە لە ساڵی 1931 یابانیەكان چین داگیر دەكەن كۆمێنتار‌و پارتی كۆمۆنیست جۆرە رێكەوتنێك دەكەن كە بە هەردوولایان بچنەوە بە گژی یابانیەكاندا بەڵام ئەم تحالفە تازەیە لەنێوانی چای كان چین و پارتی كۆمۆنیستدا تحالفێكی لاواز بووە لەهەردوولایان ویستویانە لەگەڵ ئەوەی لەدژی یابان شەڕدەكەن لەهەمان كاتیشدا پێگەی خۆیان بەهێز بكەن لەڕووی جەماوەریەوە و لەڕووی سەربازییەوە ماوتسیتۆن قسەیەكی هەیە لەسەر ئەوە دەڵێت ئەگەر ئێمە پاش ئەوەی شۆڕشی سوپای سوور دادەمەزرێنێت و دەكەوێتە جوڵاندن‌و بەتایبەتی لەناو لادێكانداو لەسەرووی چیندا دەڵێت: دەبێت ئێمە 70% هێزەكانمان و چالاكیەكانمان بۆ ئەوە بێت كە حزبی پارتی كۆمۆنیست فراوان بكەین پێگەی خۆی دابكوتێت 20% بۆ ئەوە بێت كە ئێمە لەگەڵ كۆمنتاردا هاوكاری بكەن 10% بچینەوە بەگژ یابانیەكاندا بەم شێوەیە دابەشی كردبوو.


لە ساڵی 1941 دا هەمووتان لەمێژوودا دەزانن ئەوەی كە لەجەنگی جیهانی دووەم دەستی پێكردو یابانیەكان هەستان بۆردومانی مینای هاربل یان كرد لە دورگەیەك لە دورگەكانی هەوایی لەوێ 19 ئۆستۆڵی كەشتی سەربازیی ئەمریكایان تێكشكاند و زیاتر لە2400 ئەمریكیان كوشت و بەدەیان فڕۆكەی ئەمەریكیان لەناوبردو ئەوەبوو لە ئەنجامی ئەوە ئەمریكاش هەستا بە بەكارهێنانی چەكی ئەتۆمی لە هیرۆشیماو ناكازاكی‌و لە ساڵی 1945 دا ئەوەبوو یابان خۆی تەسلیم كرد بە هەموو شتێكەوە و بێگومان بەڵگەنامەی تەسلیم بوونی خۆی رەنگە بەرچاوتان كەوتبێت و شارەزایی باشتان هەبێت لەسەری هەموو شتێكی لێ قەدەغەكرا وهەموو ئەو چەكانەی یابانیەكان لە چیندا درایە دەست كۆمێنتا چای كان چین وپارتی كۆمۆنیست سوپای سوور بێبەش كرا لەو چەكە لەبەرئەوە شەڕێكی گەرم دروست بوو لەساڵی 1945 تا 1949 كە شەڕی دووەمی پێدەڵێن شەڕی ئەهلی كە لەنێوان چای كانگ چیك و سوپای سوور بە سەركردایەتی ماوتسیتۆن لە سەرەتاوە بێگومان هێزەكانی چای كان چین كە خاوەن چەك و تفاقێكی زۆر بوو كەئەمەریكیەكان بۆیان بەجێهێشتبوون وئەمەریكا لەهەموو روویەكەوە یارمەتی دەدان سەركەوتنیان بەدەست هێنا بەڵام سەركەوتنێكی ئەوە نەبوو كە تا هەتایی بێت لە ساڵی 1948 دا هێرشی پێچەوانەكرا لەلایەن كۆمۆنیستەكانەوە وبەتایبەتی لە سەرەوەی چینەوە دەستیان پێكرد و هێرشیان كردە سەسوپای كۆمێنتا چای كان چین و لەو شەڕەدا بەتەواوی تێكیان شكاندن و480 هەزار سەربازی چای كان چین یان لەناوبرد و ئەوەبوو مصیرە كبری دەستی پێكرد لەلایەن ماوتسیتۆنەوە كە بە 80 هەزار سەربازەوە دەستی پێكردو تا گەیشتە سەر رووباری سچوان وبپەڕێتەوە بۆ هەرێمی یۆنان لەوێ ماوەیەكی زۆر مایەوە، من خۆم چومەتە ئەو شوێنە كە ئەشكەوتەكەی ماوتسیتۆن لەوێیە و هەروەها چۆن لەسەر بەردێك دانیشتووە و نەخشەی جەنگیان داناوە، لەكۆتاییدا توانیان لە رووباری یانگستی بپەڕنەوە و بچنە یۆنان و كە پەڕینەوە 10% سوپاكەیان مابوو 8 هەزار سەربازیان لەگەڵ مابوو بەم شێوەیە چای كان چین هەتا دەهات بەرەو شكاندن دەچوو تا وایلێهات نەتوانێ، هەرچەند ئەمریكیەكان كە زانیان چای كان چین بەرەو تێكشكان دەچێت و رژێمەكەی نامێنێت ویستیان ناوەندی بكەن رێكەوتنێك لەگەڵ پارتی كۆمۆنیستدا بكەن بە سەركردایەتی ماوتسیتۆن ولەگەڵ حزبی كۆمێنتا بە سەركردایەتی چای كان چین و چای كان چین رەتیكردەوە وپایتەختەكەی لە نان جینگ دانابوو شارێكە لەخوارووی چین كە لەوێوە ناچاربوو رابكات بۆ دورگەی تایوان ولەوێ حكومەتی فەرمۆزا نیشتمانی چینی دامەزراند لە 1 ی ئۆكتۆبەری ساڵی 1948 دا شۆڕشی چین بە سەركردایەتی ماوتسیتۆن وپارتی كۆمۆنیستی چینی سەركەوت لە مەیدانی تیانا مین مەیدانی ئاسمانی اعلانی كۆماری گەلی چینیان كرد كەئەمە قۆناغی ئیمپراتۆریەكانی چین و كۆماری چینی سنیاسن تەواو بوو دێمە سەر قۆناغی جمهوری كۆماری میللی چین.
بێگومان لەساڵی 1950دا كە كۆماری میللی چین دامەزرا یەكێك لە كێشەكانی ئەوەبوو كە چ وڵاتێك دانپێدانانی دیبلۆماسی پێدەكات و ئەو وڵاتانەی كە پێیان كرد بەریتانیا و فەرەنسا بوو بەڵام ئەمەریكا ئەوسا ترومان لەسەر حوكم بوو، لەپێشدا وتی: ئێمە اعتراف بە فەرمۆزا واتا چینی وگنی كە چای كان چین چوو بۆ تایوان اعترافی پێناكەین و بەبەشێك دایدەنێین لە وڵاتی چین، بەڵام بۆ ئەوەی كە چین ببێت بە ئەندامێكی كۆمەڵەی نەتەوە یەكگرتووەكان ئێمە ڤیتۆ بەكارناهێنین ئەگەر زۆرایەتی ئەنجومەنی كۆمەڵەی گشتی بڕیاری لەسەر ئەوەدا كە چین ببێت بە ئەندامێكی كۆمەڵەی نەتەوە یەكگرتووەكان ئەوە ئێمە كێشەمان نییە ئەمە هەڵوێستی ترومان بوو لەسەرەتاوە، بەڵام كە شەڕی كۆریا دەستی پێكرد لە ساڵی 1951 هەتا 1953 ئەوەبوو ئەمەریكا سەركردایەتی هاوپەیمانی دەكرد دژی كۆریا و دژی چینیش، لەبەرئەوە ئەمریكییەكان پاشگەزبوونەوە لەوەی كە اعتراف بە چین بكەن و بەڵكو اعترافیان بە چینی وگنی كرد و رژێمەكەی چای كان چین و ئەمریكا اعترافی دیبلۆماسی بە چین نەكرد تاكو ساڵی 1978.
ماوتسیتۆن كە رژێمی پارتی كۆمۆنیست رژێمی كۆماری چینی میللی دامەزراند بەسەر وڵاتێكی داڕوخاودا وئابوورییەك كە بنەمایەكی ئابووری نەبوو و كشتوكاڵ و بێكاری لەوپەڕی لاوازیدا بوو واتە كێشەو گیروگرفت هەبوو بەڵام چیكرد، ماوتسیتۆن لەسەرەتاوە كرۆكی فیكری ماوتسیتۆن كێشمەكێشی چینایەتی بوو و هەتا مردیش هەر بڕوای بەوە بوو لەبەرئەوە هات یەكسەر چاكسازی كشتوكاڵی كردوو هەموو زەوی‌و زاری وەرگرتەوە لە دەرەبەگەكان‌و سیستمی دەرەبەگایەتی بەتەواوی تێكشكاند، دوو پرۆژەی هەبوو پرۆژەی یەكەمیان بەوە دەستی پێكرد كە ئەوان لەلادێوە بێگومان گرنگی بە شۆڕشی كشتوكاڵی كۆمەڵەی هەرەوەزی جوتیارانی دروستكرد 800 كۆمەڵەی لە ماوەیەكی كورتدا دروستكرد نزیكەی 2400سیستمی كۆمینەی دروستكر كە خۆیان كاروباری خۆیان بەڕیوەبەرن بەو نیازەی كە جووتیارەكان زەوی راستە نەبوو بە موڵكی خۆیان موڵكی دەوڵەت بوو، بەڵام ئەوان بە ئارەزووی خۆیان كشتوكاڵیان تێدادەكرد سیستمی كۆمیناتیان دروستكرد كە جووتیار تەنها كاروباری ئەوەیە كە كاری چاندن بكات و گرنگی بە چاندن‌و كشتوكاڵ بدات؟ هەرەوەزیان دروستكرد كە كەس نابێ لەماڵی خۆی هیچ شتێك لێبنێت وایلێهات وەك سوپایەكی مشەخۆری دروستكرد كە هەركەسە وەكو فەرمانبەرێك بوو كە بەیانی هەڵدەستاو دەچوو بۆسەر كارو بە ماوەیەك وایلێهات سروشتی مرۆڤ وایە جۆرێك لە گەندەڵی دروست بوو لەوەی كە وا لەناو ئەوانەی كە كۆمینەكانیان دەبرد بەڕێوە درۆشیان دەكرد چونكە ئامانجی ماوتسیتۆن ئەوەبوو كەوا دەقات بەرهەم هێنان زیاد بكات لەماوەیەكی كورتدا. درۆیان دەكرد دەچوون هانی جووتیارەكانیان دەدا كە راپۆرتی درۆ پێشكەش بەحزبەكەیان‌و پارتی كۆمۆنیست و سەركردەكانیان بكەن، ئەمە تاوەكو ساڵی 1957 لە پلانی پێنج ساڵەیاندا بوو لە 1952 بۆ 1957 لەراستیدا وایكرد سەركەوتوو نەبێت هەرچەندە ماوتسیتۆن نەیدەزانی بەوجۆرە ژێركەوتووە بۆیە بابەتی بازدانی گەورە (الگفرە الكبری)ی هێنایەكایەوە ئەم پرۆژەیەی ماوتسیتۆن ئەوەبوو كەئەم بازدانی گەورەیە پێویستە لە ماوەیەكی كورتدا چین بگەیەنێتە ئاستی وڵاتانی پێشكەوتووی جیهان لەڕووی پیشەسازییەوە لەماوەی 15 ساڵی داهاتوودا چین دەبێ بگاتە ئاستی بەریتانیا لەبەرهەمهێنانی ئاسن و پیشەسازی قورسدا بۆیە داوای لەهەموو گەلی چین كرد كە زیاتر لە 800 ملیۆن كەس هەر جووتیار بوو، كە هەستن بە كۆكردنەوەی ئاسنە شكاوەكان، ئەو ئاسنە شكاوانە و سكرابانەیان كۆدەكردەوە و هەركەسە لەماڵی خۆیدا فڕنێكی دانابوو كە ئەو ئاسنانەیان پێ دەتواندەوە و لەقاڵبیان دەدانەوە بێگومان بێ هیچ ستانداردێك، ئەمە شكستی هێنا و وایكرد كە بەشێكی زۆری جووتیاران زەویەكانیان جێهێشت و خەریكی كۆكردنەوەی ئاسنە شكاوبوون و ئەمە برسێتی دروست كرد لە ئەنجامی ئەو برسێتییە 35 ملیۆن چینی گیانیان لەدەستدا. بێگومان سەركردە بەناوبانگەكانی ئەو كاتەی پارتی كۆمۆنیستی چین جگە لە ماوتیتۆن لوشیاو شی بوو هەروەها تنسیاوپین كە ئەمانە ئەندامی مەكتەبی سیاسی بوون تنسیاوپین سەردەمێك ببوو بە جێگری وەزیری سەرۆك وەزیران ساڵی 1954 كرا بەوەزیری دارایی، لوشیاو شی یەكێك بوو لە ئەمینداری پارتی كۆمۆنیستی چینی، ئەمانە لە ساڵی 1957 دا كۆنگرەیان گرت و كۆنگرەی پارتی كۆمۆنیست هەستان دژی پرۆژەكانی ماوتسیتۆن وەستانەوە كە ناكرێت چین وا لەسەر ئەو پرۆژانە بەردەوام بێت، چونكە برسێتی گەیشتۆتە ئەو رادەیە نە سیاسەتی كۆمینەكان سەركەوتوو بووە‌و نەسیاسەتی پیشەسازی (الگفرە الكبری). ماوتسیتۆنیش هەستی بەوە كرد كەوا تێكشكاوە ولای وابوو جارێ خۆی پاشەكشە بكات تاوەكو بابەتەكە هێور دەبێتەوە، بەڵام ئەم بابەتە هێور نەبۆوە لەلایەن تنسیاوپین و سەركردەكانی حزبی شیوعییەوە و بێگومان سێ كەس دژی سەركردایەتی ماوتسیتۆن وەستابوونەوە ئەوانیش لوشیاو شی و تنسیاوپین و وەزیری بەرگری چینی و ئەم سێ یە سەرەكی بوون . ئەوەبوو پاش ماوەیەك بۆ ئەوەی حەقی ئەوەی كە روویدا لە كۆنگرەی هەشتەمیاندا 1957 بكەنەوە ماوتسیتۆن وەزیری بەرگری لابردو سەرۆكی اركان جیشی لابردو هەموویانی لابرد خەڵكی خۆی دانایەوە بۆیە مێژوو خۆی دووبارە دەكاتەوە، كە ئەمە روویدا لە ساڵی 1959دا مەكتەبی سیاسی كۆبوونەوەیان كرد بەوەش رازی نەبوون هەستان هەموو دەسەڵاتەكانیان لە ماوتسیتۆن سەندەوە كردیان بە سەرۆكی حزب وەكو سەرۆكی حزبێكی رەمزی و تنسیاوپین بوو بە ئەمینداری پارتی كۆمۆنیستی چینی لەو كاتەدا و لوشیاو شی بوو بە سەرۆك كۆمار، بەمە لەرووی حزبایەتی پلەی حزبایەتیەوە ماوتسیتۆن زۆر زۆر گەڕایەوە دواوە بۆیە بە لەسەرخۆی بیری لەوەكردەوە چۆن حەق لەمانە بكاتەوە؟ هەستا شۆڕشی فەرهەنگی هێنایە پێشەوە كە لەساڵی 1966ەوە دەستی پێكرد هەتا 1976 لەو شۆڕشی فەرهەنگیەدا چین تووشی كارەساتێكی بێ وێنە بۆوە، بەڵام بێگومان ماوتسیتۆن بۆ وایكرد؟ روویكردە گەنجەكان‌و قوتابیەكان ئەوانەی كە خاوەن حماسن بەبێ ئەوەی بیر لەشت بكەنەوە و پاسەوانی سووری دامەزراند كە بە كورتی چوونەوە بەگژ هەموو دامودەزگاكانی حزبدا، هەروەها ژنەكەی ماوتسیتۆن شانگتین شنگ ئەمیش ویستێكی یەكجار گەورەی هەبوو هونەرمەندو شانۆگەرێكی شكستخواردوو بوو لە شەنگەهای كە ماوتسیتۆن هێنای، بەڵام هەموو سەركردەكانی پارتی كۆمۆنیستی ئەوسا دژی ئەوەبوون كەوا شانگتین شنگ ببێت بە هاوسەری ماوتسیتۆنو بەلایانەوە ئەوەبوو كە ماوتسیتۆن دەبێت ژنێكی شۆڕشگێڕو خەباتكەر بێنێت نەك هونەرمەندێكی شكستخواردوو، بە هۆی ژنەكەیەوە ماوتسیتۆن لیژنەیەكی پێكهێنا لە پێنج كەس بۆ سەرۆكایەتی كردنی شۆڕشی فەرهەنگی وایكرد كەوا جارێكی دیكە تنسیاوپین و لوشیاو شی كە سەرۆك كۆمار بوو لای بەرن‌و لەساڵی 1969دا حەقی خۆی لە لوشیاو شی كردەوە كە لایبرد لە سەرۆك كۆماری‌و هەروەها تنیباوپین گیش لەبەركۆمەڵێك اعتبارات دەرینەكرد لە حزبی شیوعی بەڵكو رەوانەی مقاگعە ی سچوانی كرد كە هەرێمێكی گەورەیە پاش ئەوەی كە تنسیاوپین كە گەڕابۆوە بۆ چین بووبە رابەری سیاسی لەناو هێزە سەربازیەكاندا، كاك مستەفا چاوڕەشی خۆمان دۆستایەتی زۆری هەبوو لەگەڵ جەنەڕاڵەكانی سوپاداو یەكێك لە جەنەراڵەكان تنسیاوپین ی پاراست و لەلای خۆی داینا، بەڵام لوشیاو شی هەم كردیانە زیندان و لە زینداندا نەخۆش كەوت توشی سیل بوو هەروەها نەخۆشی شەكرەی هەبوو هەموو دەرمانێكیان لێ بڕی تا لەساڵی 1969دا كۆچی دوایی كرد،بەوەش چەپتەری لوشیاو شی كوژایەوە و ئەم شۆڕشی فەرهەنگیەش رۆژبەڕۆژ هەموو دامودەزگاكانی حزبیان تێكشكاند بۆ نموونە كە دەستیان پێكرد لە سەرۆكی زانكۆكانەوە دەستیان پێكرد سەرۆكی زانكۆی پەكینیان هێنا سوكایەتیان پێكرد كڵاوێكیان كردە سەری لەگەڵ تەنەكەیەكی زبڵدا جۆرەها سوكایەتی و لێدانیان پێكرد. هەموو چینی رۆشنبیر و ئەكادیمی ئەوانە هەموویان گوێزرانەوە بۆ دێهاتەكان نزیكەی هیچ دامودەگایەكی حكومی و دامودەزگایەكی پارتی كۆمۆنیست نەمابوو، لەساڵی 1971دا كە ماوتسیتۆن ناچار بووبە سیاسەتەكانیدا بچێتەوە تنسیاوپین هێنایەوە جارێكی تر ئەویش كۆڵی نەدا تاوەكو وردە وردە ئابووری چین چاك بكاتەوە، بەڵام ماوتسیتۆن ژنەكەی پاشگەزنەبونەوە لەوەی كەوا شۆڕشی فەرهەنگی یان لەسیراعی تەبەقی، ژنەكەی ماوتسیتۆن حەزی ئەكرد ببێت لەشوێنەكەی ببێت بەسەرۆك كۆمار ماوستۆنیش تێگەشتبوو لەوەی كە خواستی ژنەكەی چەند زۆرە ئەوی نەكرد هەستا كە لیوچاشی مرد لەجیاتی ئەو سەرۆكی پەرلەمانی كردبەسەرۆك كۆمار نەك ژنەكەی ئەمەتەبعەن هەتاوەكو كەئەوەبوو لەموئتەمەری 9 هەمی پارتی كۆمۆنیستیشا ئەوە بوو لەهەمووئەو كەسانەی كەدژی سیاسەتی ماوستۆن بوون لەكاتی لێپێچینەوەی ماوستۆن لەساڵی 1957 كردبویان هەمووئەوانەی كەلابرابوون جارێكی كە هەڵیان بژاردنەوە ململانێ كەوتەنێوانیان لە1969دا جگەلەوەی شۆڕشی ئەو كەسانەلابران لین پاو كەوەزیری بەرگری بوو ماوستۆن كردی بەخەلیفەی خۆی پاش ئەوەی كە سەرۆك كۆمار بەم شێوەیە بو بە سەرۆكی پەرلەمان ژنەكەی ماوستۆن دەیویست ببێت بە سەرۆك وەزیران لە شوێنی لیشاد یان ئەیویست ببێت بەسەرۆك كۆمار لین پاویش بەهەمان شێوە لین پاو كەوت بووە خۆی هەتا ئەو كاتەی ژنەكەی ماوستۆن لەگەڵ لین پاو بەهێزترین كەسی ناوسوپا بوو، وەزیری بەرگری بووە ماوستۆن كردبویە خەلیفەی خۆی لەساڵی 1969 چپانی بەگوێی ماوستۆنا كە دەسەڵاتی سەربازی زیاد دەبێت و لین پاو لەسنوری خۆی خەریكە دەچێتە دەرەوە هەموو جەنراڵی سەربەخۆی هێناوەتە پێشەوە ماوتسیتۆنیش لەسەر ئەمە بە گومان بوو بۆیە هەستیان كردبوو شتێكیان بەدەستەوەیە كوڕەكەی لین پاو یەكێك بوو لە فرۆكەوانەكان زابتێكی تەیاربوو لەگەڵ لین پاو ئەوەیان كرد بوو ئەگەر بۆیان هەڵكەوێت ماوستۆن بكوژن لەچاوپێكەوتنێكی ماوسیتۆنەوە لەپەكینەوە بۆ شاری هانجوئ كەپێی ئەڵێن بەهەشتی سەر زەمین، بە قیتار بۆیان دانابوو ئەو بەشەی قیتارەكە كەماوستۆنی تیایە بۆمباران بكرێت و بكوژرێت، دیارە تەسریبی ئەو هەواڵە كرابوو بۆ ماوستۆن, ماوستۆن شوێن ڕێگاكەی گۆڕی نەچوو بۆ هانجوئ هاتەوە بۆ پەكین، كەهاتەوە پەكین كوڕەكەی زانی كەنەخشەی كوشتنەكەی هەڵوەشاوەتەوە ئەوانیش وەك چۆن سۆفێتێكان شوێنێكیان هەبوو بۆ سەرۆك كۆمار و مەسئولە باڵاكان كە شوێنی سەیرانگا بوو بادوها كەدووكات ژمێر لەپەكینەوە دوورە لەوێ‌ بوو زانی مەسەلەكە چیە، هەستا هەم خۆی هەم خێزانەكەی هەم لین پاوی هەڵگرت‌و رایكرد تەیارەكەی كەوتە خوارەوە بەسەر مەنگۆلیا كە 9 كەسی تیا بوو هەر 9یان مردن و پاش ماوەكی زۆر رایانگەیاند كرد كە لین پاو خیزانەكەی لەوفرۆكەیەدابوون، هەم دیسان پرو پاگەندەی ماوستۆن و ژنەكەی دەستیان كرد بەوەی كە لین پیاو موئامەرەی كردووە لە ماوستۆن دژی فكرەكانی ماوسیتۆن هاتە پێشەوە لەدوای 1974 ەوە دووبارە تنسیاوپین هاتەوە تنساوپین كەدەوری هێنایەوەو دەستی كرد بەوە جارێكی كە لەسەروبەندی ئەوەی شونلاین نەخۆش كەوتبوو، سەرۆك وەزیران بوو ژنەكەی ماوستۆن ئەیویست ببێت بەسەرۆك وەزیران كە شونلاین كۆچی دوایكرد بەداخەوە، كە ئەو پیاوە گەورەیە هەر لەسەرەتاوە هاوڕێی ماوسیتۆن بوو لەهەموو شەڕەكاندا لەمەسەلەی كوبرا لەگەڵ ماوسیتۆن بوو، ناوبانگێكی باشی هەبوو لەدنیای دەرەوەیا تەنها هەواڵێكی بچوكیان بڵاوكردەوە لەسەر مردنی شونلای كە بەخاكیان سپارد خەڵكێكی زۆری لەگەڵدا نەبوو، پاش ئەوە تینسیاوپین لە مەیدانی تیانامین لە چلەكەیدا كۆڕێكی بۆ كرد، یەك ملیون كەسی كۆكردەوە بۆ ڕێزلێنان لە شونلاین و ئەمەش بو بە بەڵگەیەك بۆ ئەوەی جارێكی تر ماوسیتۆن و ژنەكەی لە تینسیاوپین بدەن جارێكی تر ویستیان دەری بكەن، بەڵام بەهۆی ئەوەی تینسیاوپین لەناو سوپادا دەورێكی گەورەی هەبوو، وەزیری بەرگری هاتە لای ماوسیتۆن وتی ئەگەر بێت وتینساوپین لابەرن منیش دەست لەكارئەكشێنمەوە، لەبەرئەوە دوریان خستەوە، بەڵام ئەندامێتی حیزبیان لێ نەسەندەوە، لەساڵی1976 وردە وردە لەجیاتی ئەوەی شونلای كە سەرۆك وەزیران بوو، ژنەكەی پێیوابوو ماوسیتۆن خۆی نەكرد واكوفین ی كرد واكوفین كەسێكی نەناسراو بوو، ئەوەش بوو بەهۆی ئەوەی جارێكی تر عەسابەی ئەربەعە دروست بوو، كەژنەكەی ماوسیتۆن بوو لەگەڵ سێ كەسی مەكتەبی سیاسی، ئەمانە وایان كرد جارێكی تر ئەو دەستەو دائرەیەی كەلەگەڵ ماوسیتۆن و فكری ماوسیتۆنا نەبوون، لێبدرێن بەڵام زۆری نەبرد ماوسیتۆن خۆشی كۆچی دوایكرد لەساڵی 1976 ئەو هواكوفینخ ماوەیەكی كەم مایەوە كەماوەیەكی مایەوە قۆناغی تینسیاوپین دەست پێ دەكات، تینسیاوپین پاش ئەوە بێگومان لەسەرەتاوە لە 1976 لە موئتەمەرەكەی 1977 یان واكوخفین هەم بوو بە سەرۆك وەزیران هەم بوو بە سكرتێری حیزب، بەڵام لەپشت پەردەوە تینسیاوپین هەر كاری ئەكرد، كاری خۆی كردبوو لەساڵی 1978وە ئیتر دەوری واكوخفین نەما، ئەو بوو بەكەسی یەكەم لەناو پارتی كۆمۆنیستا تینسیاوپین ئەوەی لە مێشكیا بوو، پێویستی بە چاك سازی ریفراندۆم بوو، لەو سەردەمەیا تینسیاوپین سودی لەچەند شتێك وەرگرت باری ئابوری وڵات زۆر خراپ بوو، ئاسەواری شۆڕشی ڕۆشنبیری زۆر خراپ بوو، یەكەم شت دەستی كرد بە گەڕانەوەی رەد ئیعتبار بۆ یەك ملیون ئەكادمی مامۆستای زانكۆو ڕۆشنبیران، دوای دەستی كرد بەوەی جەولەیەكی كرد بەناو چینا كەوا بزانێت چی ئەكات وچی ناكات؟ ئەو ئەوەی زانیبوو بە نیسبەت ئەمەریكاوە كە پەیوەندی لەساڵی 1979 باسی دەكەین كەچۆن یەكەم دانپێدانانیان بە چینكرد ئەو كاتە چین دژی سۆڤێت بوو، چینیەكان سۆڤێتێكانیان بە تەحریفی دا ئەنا ئەمریكێكان ئەوكاتە تەنافوزی سەرەكیان بەنسبەت خۆیانەوە پارتی یەكێتی سۆڤێت بوو، بۆیە بەلای چینێكانەوە ئەمەریكییەكانەوە زەمینەی ئەوە دروستبوو كە هاوكاری یەكتری بكەن، تینسیاوپین باش ئەمەی خوێندەوە لەبەرئەوە هەستا دەستی كردبە چاكسازیەكەی تینسیاوپین لە پێنج ناوچەوە دەستیپێكرد، پێنج ناوچەی دانا وەكو تەجروبە لای وابوو كە ئەو پێنج ناوچەیە ئەگەر بێت و سەركەوتوو بێت تەعمیمی ئەكات، بەسەر هەموو چینا پێنج ناوچەكەش چی بوو، شین جین لەو لەو كاتەیا گوندێكی ماسی گربوو گوندێكی بچووك بوو دانیشتوانی لە 20 هەزار كەس تێپەڕی نەئەكرد زۆر دواكەوتوبو بەڕاوە ماسی خەڵكەكە خەریك بوو، بەڵام شین جین یەك كیلومەتر دورە لە هۆن كۆنگەوە، شین جین هەڵبژارد یەكێك لەو ناوچانەی كەبەرامبەر هۆن كۆنگ چۆن گەشەی پێ بدات؟ ناوچەی دووەمی شانتۆ بەرامبەر بە تایوان نزیكەلە جەزیرەی تایوانەوە ئەویشی هەڵبژارد، ناوچەی سێهەمی پودینگ كەناوچەیەكی گرنگە لە شانگهای ناوچەی تجاری و سناعیە لە شاری شانگهای ئەویش یەكێك لەناوچەكانی هەڵبژارد، ناوچەی چوارەمی شاری شانشی بەرامبەر بە(ماكان جەزیرەی ماكان، ناوچەی پێنجەم هاینان خۆشترین جەزیرەیە ڕەنگە لەهەموو دنیادا ئەویشی هەڵبژارد، ئەم پێنج شوێنەی هەڵبژارد بۆ ئەوەی كە دەست بكات بەچاك سازی وریفۆرم بەنیسبەت ئەوە، ویستی پارە پەیا بكات بۆ ئەوەی ئەوە بكات هانی هەموو دەوڵەمەنەكانی هۆن كۆنگیدا كەئەوان سەرمایە دارن كە بێن ئیستسمار بكەن لە چینا، هەروەها دەوڵەمەنەكانی تایوان جگە لەوەی خۆی كۆمەڵێك هەنگاوی نا بۆئەوەی تەكالیفی حوكمەت كەئەوسا هەموو شتێك بەخۆڕای بوو ئەو شتە خۆڕایانە كەم بكاتەوە بۆئەوەی بتوانێت پارەیەك دروست بكات، بە كورتی توانی بناغەی ئیقتسادی دابمەزرێنێت كە بتوانێت ئەو پرۆژەی چاكسازی و كرانەوە بە دەوری دنیادا، ئەوە بوو ئەو پێنج شوێنەی هەڵبژاردو ڕێگای دا بەهەموو كۆمپانیاكانی دنیا بەهەموو دەوڵەمەندەكانی دنیا كەبێن لەوێیا ئیستسمار بكەن، ماوەیەكی كەمدا ئەو پێنج شوێنە پێشكەوتن‌و سەركەوتنی گەورەی بەدەستهێنا، شین جین ئێستا زۆر پێشكەوتووترە لە هۆن كۆنگ بە سلنكۆنڤانی چین لەهەموو ڕوویەكەوە، بڵێن لە ڕووی پێشكەوتنی كۆمپیوتەریەوە لەڕووی سناعیەوە بیناسازییەوە شین جین بووە بە نمونەیەك، هەرچی نمونەی شوێنەوارەكانی دنیای مێژووی بەناوبانگەكانی تیا دروست كرد شارێكی دروست كرد بەناو بەناوی شارەكانیی پاریسەوە وەكو نوڤل، مۆنماخ، و ئەو شوێنانە،دەربارەی تاج محەل هەرچی مەعالمی دنیا هێنا لەو حەدیقە داینا، بەچینیەكانی وت: ئێوە پارەتان نیە سەفەری دەرەوە بكەن، بۆخۆتان وەرن زیارەتی ئەم باخی جیهانە بكەن، وەكو ئەوە وایە سەفەری هەموو جیهانتان كردبێت. بێگومان بیرۆكەی زۆرە دێمە سەر بیرۆكەكانی تینسیاوپین بەرزترین بینایان سینا لە شین جین دروستی كرد بڕوا دەكەن یەك تابقی هەموو لەو بینایە بە چەند ڕۆژ دروست كرابێت هەموو تابقێكی بەهەموو شتێكیەوە بەبیناكردنیەوە بە ئەساسیەوە بە دیكۆرێشنیەوە بەگەرمایەوە بەسەرمایەوە بە هەموو شتێكیەوە لە ماوەی 3 ڕۆژ یەك تابقیان دروستكردووە، ئێستا شین جین یەكێكە لەهەرە شارە پێشكەوتوەكانی دنیا كەلەشارێكی ماسی گریەوە كە هیچ خەڵكەكەی سكی تێر نەدەبوو بۆ ئەوەی نانی تەواوەتی ژەمێك بخوات، پودینگیش من لەساڵی 2004 چووم بێگومان بەشێكە لەشەنگای ناویان نابوو نیۆركی تازە، بەڵام ئێستا نیۆركی تازەی چی هیچ شوێنێكی دنیا نیە بگاتە مەنتقەی پودینگ ‌وشنگاهای لەڕووی عمران ولەڕووی پێشكەوتنەوە لەگەڵ خێزانەكەم هەتاو چووین شوێنێكە ئینسان هەرحەز دەكات بچێت زیارەتی بكات، هەموو ئەو شوێنانە بەمەوە نەوەستا پێنج مەنتقەی ئیقتسادی ئیستسمارو بەرهەم هێنانی لەوانا كردەوە هەستا چی كرد 13 بازاڕی ئازادیشی كردەوە، جگە لەمەش 24 شاری لەسنورەكانەوە ڕێگای دان كەوا سەربەخۆ ئاڵوگۆڕبكەن لەگەڵ وڵاتی دراوسێكانیانا، چونكە سنوری چین 14 وڵات لە سنورەكەیەتی، لەم 14 وڵاتە هەر شارێكی سەرسنووری ڕێگای پێدان وسەلاحیەتی پێدان كەئاڵوگۆڕی بازرگانی وپیشەسازی و تەعلیمی و هەموو شتێك بكەنەوە، بۆ ئەوەی وڵاتەكەیان پێش بخەن ئەمەلە ڕووی ئیستسمارەوە, ئێستا 300 هەزار كۆمپانیای بیانی لەچینا كاردەكەن، هەموو كۆمپانیا زەبەلاحەكانی دنیا لەوێیا كاردەكەن كەهاتینەسەر ئابوری باسی ئەوانە بەدرێژی دەكەین، جگەلەمە هەستا خۆی بەڕووی بەدنیا كردەوە، ئەوە بو پەیوەندی دیبلۆماسی لەگەڵ ئەمەریكا كردەوە هەروەها دەستی كرد بەوەی كەواسیاسەتی خاریجی بگۆڕێت لە سیایەسەتێكی بناغەكەی كە ماوتسیتۆن داینابوو كەهەر لەوڵاتانی هەژارو لەگەڵ ئەوەی حەرەكەی تەحەری تیایە پەیوەندێكانی باش بكات، لەگەڵ ئەمریكا لەگەڵ ئەوروپا لەگەڵ هەموو وڵاتانی پێشكەوتی دنیایا ڕێگای بە وەبەرهێناندا، بێگومان كۆمپانیاكان ئیمتیازاتی زۆری داپێیان لە ڕووی باج‌و دابین كردنی هەموو پێداویستێكیانەوە، ئەمە وای كرد كە تینسیاوپین چین وردە وردە گەشە بكات و ببێت بەم زەبەلاحەی كە ئێستا هەیەتی، بێگومان لەدوای ئەو جانزەمین هات ئەویش هەر بەردەوام بوو لەسەر ئەوە، فەلسەفەی تینسیاوپین ئەوەیە بەلای ئەوەوە شۆزیالیزم هەژاری نیە، شۆزیالزم واتە هەژاری كەم بكاتەوە، هەروەها داوا لە چینیەكان كرد كەدەوڵەمەند بن هیچ قەیدو قیودێك نەبێت بۆ ئەو دەوڵەمەندیە، مەقولە مەشهورەكەشی هەیە كەئەڵێت: گرنگ نیە پشیلەكە ڕەشە یان سپی گرنگ ئەوەیە مشك ڕاو ئەكات یان ڕاوی ناكات، تینسیاوپین جگە لەوە چەند شتێكی تری هێنایە كایەوە لەسەردەمی ئەوا فەترەی ریئاسی هەموو پێنج ساڵ جارێك، بۆ دوو وەجبە ئەوە بوو جەنزامین كە هاتە سەرۆك كۆماری چین دوو وەجبە حوكمی كرد دوای یەكسەر خوجینتا یەت دوای خوجینتا 10ساڵی خۆی تەواو كرد، دوای ئەویش شی جین پینگ هات كە ئەمیش ئەبوایە 10 ساڵی خۆی تەواو بكات، بەڵام كەتەواوی كرد وتویەیەتی ئەمێنمەوەو دەستورەكەیان گۆڕیوە، ئەوەش یەكێكە لەوە ئەوەی گۆڕی كەوا هیچ شتێك هیچ وێنەیەكی سەركردەكان لەهیچ شوێنێكی چینا هەڵنەوەسرێت بێجگە لەیەك وێنە نەبێت كەئەویش وێنەی ماوسنتۆنە كەبەدیواری كۆشكی قەدەغە كراوەوەیە، تەنها ئەو وێنەیە داوای كرد بۆ هیچ كەسێك بۆ هیچ سەركردەیەك عیبادەتی فەرد وەكو لەسەردەمی ماوسنتۆنەوە دوبارە نەبێتەوە زۆر شتی تریشی داهێنا.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*