سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » گۆرانی زێڕنۆكێ، یەكێك لە شاكارەكانی محەمەدی ماملێپەڕە 2

گۆرانی زێڕنۆكێ، یەكێك لە شاكارەكانی محەمەدی ماملێ

لە سەردەمانی رابردوودا لە كاتی كار و فەرمانی رۆژانەدا كیژە شۆخ و شەنگەكانی كوردستان بەناز و كریشمەی فریشتەئاسا و ئاكاری جوان، سەرنجی لاو و كوڕە حەیرانی خۆیان راكێشاوە، لاوەكانیش سەرچاوەی ئیلهامی هەست و سۆزیان لەم جوانی و شۆخ و شەنگییەوە قەڵبەزەی بەستووە و لوزەوی هزر و ئەندێشەیان چەندین بەستە و گۆرانی خوڵقاندووە و بە ‌بەژن و باڵای یار و چاوی كاڵی گراوی خۆیاندا هەڵگوتوە، دڵی خۆیان و گوێگرانیان خۆش كردووە و شەكەتی كاریان پێ دەركردووە، بەیتبێژ و خۆشخوانانیش لە كۆڕو مەجلیس و دیوەخانان دووبارەیان كردۆتەوە و خەڵكیان پێ جۆش داوە و كۆڕیان پێ رازاندۆتەوە.

حیكایەتی گۆرانی زێڕنۆكێ
یەكێك لەو گۆرانییە خۆشانە گۆرانی زێڕنۆكێ-یە، وەك هەر روو‌داوێكی دیكەی ئەم نیشتمانە خۆشەویستە چیرۆكێكی شیرینی لە پشتەوەیە و باس لە دەڤەری خۆشناوەتی و گوندی بێتواتە و كچێك دەكات بەناوی زێڕنۆكێ، گوایە لە سەردەمانی رابردوودا كوڕێكی گەنج خەڵكی ئەم ناوچەیە نەبووە، بۆ ماوەیەك لە بێتواتە رەنجبەری ماڵێك بووە، خاوەن ماڵ كچێكی جوان و نازاداری بەناوی زێڕن هەبووە، باوكی زێڕن بەڵێنی بە كوڕە گەنجەكە داوە، ئەگەر حەوت ساڵ رەنجبەری بۆ بكات، ئەویش زێرنی كچی پێشكەش دەكات، كوڕە گەنجەكە بەهیوای گەشتن بە زێڕنی شۆخ و شەنگ دەبێت بە ڕەنجبەری ماڵی بابی زێڕنێ، دوای حەوت ساڵ داوای زێڕنۆكێ دەكات، بەڵام باوكی زێڕنۆكێ پەشیمان دەبێتەوە و ئەوە لەبەرچاوناگرێ، كە كوڕە خوڵامەكە حەوت ساڵ لەبەر خۆشەویستی زێڕنۆكێ خوڵامەتی ماڵی باوكی كردووە، گەنجەكە بەناچاری لە بێتواتە كۆچ دەكات بەرەو شوێنێكی دیكە و بەندێك بە زێڕنۆكێی خۆشەویستی هەڵدەڵێت، ئەو بەسەرهاتە كاریگەری لەسەر خەڵك دانا و گۆرانییەكەش‌ كەوتە سەر زمانی گەنج و لاوانی دەڤەرەكە، هەمیشە لە مەزرایە لە كاتی كار و دروێنە بەندی زێڕنۆكێ یان دەگوتەوە.
بەپێی هەندێك بەڵگە و ناوی نێو چیرۆك و بەسەرهاتەكە، ئەوەی لە هزری كەسە بەتەمەن و بەساڵاچووەكانی ناوچەكەدا ماوە، ئەو كاتەی رەشیدبەگ سەرۆكی لقی پشتگەڵی هۆزی خۆشناو بوو، لە ساڵانی (1920) بەرەو سەر، كوڕێكی گەنج بە ‌ناوی عەبدولڕەحیم لە رۆژهەڵاتی كوردستانەوە هاتۆتە بێتواتە لای ماڵی رەشید بەگ دەبێت، پیاوێكی خەڵكی بێتواتە بە ناوی حەمەشیرنان كە بەهاتنی ئەو كوڕە دەزانێ، چووە بۆ ماڵی رەشید بەگ و داوای لێ كردووە رازی بێت عەبدولڕەحیم ببێتە رەنجبەری، ئەویش رازی بووە، رۆژێك حەمەشیرنان و كچێكی بە ناوی زێڕن، لەگەڵ عەبدولڕەحیم، سەرقاڵی گەنم دروون بوون، لە خوارووی گوندی دواوە، حەمەشیرنان داوا لە عەبدولڕەحیم دەكات بەندێك بڵێت، ئەویش بەندی زێڕنۆكێی بۆ دەڵێت، وەك بڵێی بەدەر لە ویستی خۆی یا لە داخی پەشیمان بوونەوەی بابی كچەكە وتویەتی، ئێوارە كاتێك گەڕانەوە بێتواتە، لە خوارووی بێتواتە لە پێش ئەشكەوتی بیرێ، عەبدولڕەحیم پێیان دەڵێ: ئێوە بڕۆن من نوێژ دەكەم ئینجا دێمەوە، ئەوان بەرەو ماڵ رۆیشتن، عەبدولڕەحیم كە بیر لە بابەتەكە دەكاتەوە بەخۆیدا چۆوە و شەرم دەیگرێ لەوەی بەندی زێڕنۆكێی گوتوە، خۆ كچی حەمەشیرنان ناوی زێڕینە! زۆر شە‌رمی كرد بچێتەوە ماڵێ حەمەشیرنان، بڕیاریدا ئەم گوندە جێ بێڵێ و بگەڕێتەوە رۆژهەڵاتی كوردستان، كات ئێوارە بوو بەڕێكەوت بەرەو رۆژهەڵات، دوای ساڵێك غوربەتی بێتواتەی كرد، بەڕێكەوت بەرەو بێتواتە، گوایە كاتێك گەیشتە دۆڵی شاورێ كە دەكەوێتە رۆژهەڵاتی بێتواتە بەهۆی نەخۆشییەوە كۆچی دوایی دەكات. گۆرانییەكەشی دوای خۆی كەوتە دەمی دەنگخۆش و گۆرانیبێژان. لە كاتی كار و لە دەشت و دەر بەم شێوەیە دەیانوت:

من قاسید و وەز قاسید، قاسیدی زێڕنۆكێمە
سبحەی دەڕۆم بەیانی، كاڵە و گۆریان دەپێ كەم
توند دەبەستم بەلەكا، زێێ موسڵێم خوێن دەكا
لێی هەڵبەستم كەرەكە، لێیدەم بە مەلەوانی
لەبەرخاتری زێڕنۆكێ، لێم دەبنە جۆگە و كانی
خۆم قاسیدی زێڕنۆكێ، دەچمە وڵاتی بێتواتێ
دەچمە لای حەمەشیرنان، بەڵكو زێڕنۆكێم بداتێ
ئەگەر بێت و نەمداتێ، دەست دەگەیەنمە تفەنگێ و
خۆدەگەیەنمە قەراتێ

لەبەندەكەدا ناوی بێتواتە هاتووە، ناوی قەراتیش هاتووە، دەكرێت قەڵاتی رەشید بەگ بێت، جاران كۆشك و دیوەخانی بەگ و ئاغاكان شوێنی سكاڵا و داواكاری هاووڵاتیان بوو، باسی حەمە شیرنان و زێڕنۆكێ-ش كراوە، لە بێتواتەدا ئەو كەسانە هەبوون، باوك و كچ بوون، رەشید بەگ و حەمەشیرنان و زێڕن-ی كچی لەیەك سەردەمدا بوون، لە دەوروبەری ساڵی (1920) لە بێتواتە‌ ژیاون، لەبەندەكە و یەكێك لە گێڕانەوەكان ئەو كوڕە ناوی نەهاتووە، لە گۆرانییەكەش باسی ز‌ێی موسڵ دەكات و بۆ پەڕینەوە كەڵەكی لێ هەڵدەبەستێ، دەكرێ مەبەستی چوونە لای والی بێت، كە زۆر جار سكاڵا و داواكاری بۆلای والی بەرز كراوەتەوە، ئەو كاتە موسڵ مەركەزی ویلایەتی موسڵ بووە و والی لە موسڵ دانیشتووە.
بەپێی یەكێك لە گێڕانەوەكان كوڕەكە ناوی عەبدولڕەحیم بووە، لە رۆژهەڵاتی بێتواتەوە بەرەو بێتواتە دێت، هەندێك جیاوازی لە گێڕانەوەكان بەدی دەكەین، بیروڕای تر هەیە و دەڵێن: ئەو بەند و بەسەرهاتە ماوەیەكی زۆر پێش ساڵانی (1920) و رەشید بەگ و حەمەشیرنان و زێڕن-ی كچی بووە.

ماملێ و گۆرانی زێڕنۆكێ
محەمەدی ماملێ تەنیا مامۆستایەكی هونەرمەند و خۆشخوانێكی شارەزای هونەری كوردی نەبوو. جگەلە هەڵوێستی جوان و خزمەت بەهونەر، هەر لە سەردەمی گەنجێتییەوە دەگەڵ كاروانی نیشتمانپەروەرانی نەتەوەكەی كەوت. هیچكات خۆی لە نەتەوەكەی و ئازارەكانیان دوور نەكردەوە، بەو هۆیەوە لە مێژووی هاوچەرخی نەتەوەی كورددا ماملێ ناوێكی ناسراو و درەوشاوەیە.
ماملێ لە هونەریشدا كوردایەتی خۆی دەنواند و جارجار كە بەرهەمێكی لە نەتەوەیەكی دراوسێ وەردەگرت، رۆحێكی كوردانەی بەبەردا دەكرد و بەبەرگێكی ئاڵوواڵای كوردانەوە بە گوێگرانی دەبەخشی، لە هەگبەی فۆلكلۆری كوردەواریشدا هەر گۆرانییەكی بەرچاو كەوتبێ و دەرفەتی بووبێ، بەجوانترین شێوە دای رشتۆتەوە و پێشكەشی نەتەوەكەی كردووە.
هونەرمەندی رەسەنی ئەردەڵانی عەبباس كەمەندی كە خەڵاتی ماملێی ساڵی 2011ی زایینی پێشكەش كرا، لە بروسكەیەكدا كە بۆ مەڵبەندی هونەری ماملێی ناردبوو، نووسیبووی:
«لە یادم ناچێ كاتێكی كە رەخنەم لە بەرێزیان گرت كە بۆ مێلۆدی توركیتان بە كوردی وەرگەراندۆتەوە و دەیڵێنەوە؟ بەرێزیان زەردەخەنەیەكییان كرد و فەرموویان: گومانی تێدا نییە بە هۆی پێكەوەژیانی‌ میژوویی كورد و تورك و ئەرمەنی لەو ناوچانەدا كە تێیدا دەژین، زۆر خاڵی هاوبەشیان تێدا بەدی دەكرێت، بەڵام بۆچی ئێوە وا بیر ناكەنەوە، ئەم مێلۆدییانە پێشتر كوردی بوون و كراون بە توركی یا ئەرمەنی. كە پێیدا هاتمەوە زانیم‌ حەق بە دەستی بەڕێزیانە و بێدەنگیم لێ كرد. محەمەد ماملێ سەرەڕای هونەری مۆسیقا، لە هونەری خۆشویستن و میوانداریشدا، كوردێك و موكرییەكی رەسەن بوو، من لە خزمەتیاندا زۆر هەستم بە خۆشحاڵی كرد و تامم لێ بینی».
لەم ژیانە جەنجاڵ و پڕ لە گێژاوەدا مرۆڤ بۆ پشوودانی جەستە و ئاسوودەیی هەست و ناخی دەروونی، ئۆگری و وابەستەییەكی زۆری بۆ هونەر هەیە، هونەر لە مەیدانی حەز و ئارەزوو و ئەندێشەدا لەگەڵ ئاواتەكان ئاوێتەی ‌یەكتر بوون. هونەر ئەو هەستە سێحراویەیە حەسرەتی دڵ دادەمركێنێتەوە و ئاسوودەییەكی تایبەت بە ڕۆح و جەستەی مرۆڤ دەبەخشێ. هونەر سامانێكی بەنرخی نەتەوەیە یا وەك دەڵێن: هونەر ناسنامەی شانازی و سەروەریی گەلانە، گشت سنوورەكان دەبەزێنێ و گەلان بەیەكتر دەناسێنێ، لەم ڕووەوە ماملێ سەرتۆپی خۆشخوان و گۆرانی بێژانی كوردە.
ماملێی نیشتمانپەروەر چەندین جاران لە لایەن حكومەتی دژە مرۆڤی پاشایەتی محەمەد رەزا شای پەهلەوی تووشی گیران و دەربەدەری بووە، هیچ دوورنییە ماملێ لە كاتی دەربەدەری و راونانی بۆ باشووری كوردستان، ئەم گۆرانییەی لە دەمی خەڵكی ناوچەكە بیستووە و زۆر وەستایانە و شارەزایانە دایڕشتۆتەوە و وەك یەكێك لە دەنكە مروارییەكانی هونەرەكەی بەشێوەیەكی جوان وەك چەپكە گوڵێكی رازاوە پێشكەش بە ئارەزوومەندانی ئاواز و گۆرانی كوردی كردووە، ماملێ بەشێوەیەك گۆرانییەكە دەخوێنێ، ئاوازەكەی‌ لە سیحر تێدەپەڕێنێ و شاكارێكی بەرز و جوان بۆ هونەری كوردی دەنەخشێنێ و بەم شێوەیە تۆماردەكات.

گۆرانی زێڕنۆكێ

ئەرێ خۆم قاسیدی زێڕنۆكێم ئای… سبەی دەڕۆم های… بەیانی
كاڵۆكێ خۆم ئای… دەپێ دەكەم ئای… بە تۆفیقێ سوبحانی
ئای… دەڵێم بێنە ماچت كەم ئەی زێڕنۆكێ بارزگانی
خۆم قاسیدی زێڕنۆكێم ئای… دەڕۆم دەچمە خۆشناوان
دەچمە كن زێڕینگەری ئای… دەسنگ دەكەم های… دراوان
ئای… وەبەر زێڕنۆكێی دەخەم ئەی بەڵكو هەڵبێنێ چاوان
خۆم قاسیدی زێڕنۆكێم ئای… دەڕۆم دەچمە زێبارێ
دەچمە كن وەستاكاران ئەی بۆم دروست بكا گوارێ
زێڕنۆكێ دەگوێی بكا ئەی بێتە دەركێ حەسارێ
خۆم قاسیدی زێڕنۆكێم ئای… دەڕۆم دەچمە بێتواتێ
ئای… سەفەرێكم كەوتەبەر ئەی ڕێیە هات و نەهاتێ
دەچمە كن بابی زێڕنێ ئەی بەڵكو زێڕنۆكێم داتێ
خۆم قاسیدی زێڕنۆكێم ئای… سبەی دەڕۆم سەحەری
ئەرێ وەی كاڵۆكان دەپێ دەكەم ئەی لە خۆشتدا كودەری
ئەرێ دەچمە كن بابی زێڕنێ ئەی حەوت ساڵان بە نۆكەری
ئای… لەبەر خاتری زێڕنۆكێ ئەی بەڵكو رەحمێم پێ بەری
ئەی زێڕنۆك و مریەمۆك ئای… بەجووت دەچنە خڕنوكێ
حەوت قەتاری وشتران ئەی ناردوومەتە كەركوكێ
بارخانە و باری باركەن ئەی خالیس های… لە جلكی بوكێ.

بۆ ئەم بابەتە سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە:
1-بەختیار محەمەدئەمین، خۆشناوەتی لەسەدەی بیستەمدا، بەرگی یەكەم، چاپی یەكەم، چاپخانەی ڕۆژهەڵات – هەولێر، 2017، ل 257- 258.
2- ویكیپیدیا.

 285 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*