سەرەکی » راپۆرت » سیمای نوێی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست

سیمای نوێی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست

مستەفا كامیل ئەلسەید

ئا: كورده‌وان محه‌مه‌د سه‌عید

یەكەم جار نییە كە دەستەواژەی سیمای نوێی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بەكار دەهێنرێت، رەنگە دیارترین بەكارهێنانی، قسەكانی كۆندۆلیزا رایس وەزیری دەرەوەی پێشووتری ئەمریكا بێت كە ساڵی 2006 لە سەردانەكەیدا بۆ لوبنان كردی‌و تیایدا ئاماژەی بە سیمایەكی نوێ كرد بۆ خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، كە دوژمنەكانی ئەمریكای تێدا نامێنێت‌و دیموكراسی لە ناوچەكەدا جێگیر دەبێت.
بەڵام لەم وتارەدا باس لەو خۆرهەڵاتی ناوەڕاستە ناكەین كە كۆندۆلیزا رایس مەبەستی بوو، ئەو خۆرهەڵاتی ناوەڕاستە نییە كە ئاشتی‌و ئارامی‌و دیموكراسی تیایدا بەرقەرار بێت، بەڵكو دەبێتە ناوچەیەكی پڕ لە ململانێی ناخۆیی‌و نێودەوڵەتی كە هەرگیز بەخۆیەوە نەدیوە. ئەو هۆكارەش كە بەرەو ئەو دۆخەی دەبات، سیاسەتی ئیدارەی كۆنەپارێزی ئەمریكا نییە كە دۆناڵد ترەمپ‌و تیمەكەی بەڕێوەی دەبەن، بەڵكو پێگەی ناوچەكە خۆی وەك بەشێك لە سیستمی جیهانی رەنگدانەوەی دەبێت لەسەر گۆڕانكارییەكان. خۆرهەڵاتی ناوەڕاست ئەو ناوچەیەیە كە لە ئەدەبیاتی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا بە ناوچەی هەژموونی خۆرئاوا ناو دەبرێت، چ لە سەردەمی هاوسەنگی هێز بەر لە جەنگی دووەمی جیهانی‌و چ لە دوای جەنگەكەش لە سەردەمی سیستمی دوو جەمسەریدا.
بەهۆی هاوسەنگی هێزی ئیمپراتۆرە گەورەكانەوە وڵاتانی ناوچەكەش دابەشبوون بەسەر ئیستیعمارە گەورەكانی وەك بریتانیا‌و فەرەنسا‌و ئیتالیا، لە سەردەمی دوو جەمسەریشدا ناوچەكە هەر پەیوەست بوو بە خۆرئاواوە، تا گۆڕانكارییەكانی سەدەی بیست‌و یەك كە جیهان بەرەو سیستمێكی هاوسەنگی فرە جەمسەری دەڕوات، ئەم گۆڕانكارییە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستیشدا رەنگی داوەتەوە‌و دیارترین نیشانەش بۆ ئەو گۆڕانكارییە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست ئەوەیە كە هەژموونی وڵاتانی خۆرئاوا لەسەر خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بەرەو نەمان دەچێت‌و لە هەمان كاتدا هەندێك هێزی دیكە پەیدابوون‌و روو لە هەڵكشانن. گرنگترین نیشانەكان‌و دیاردەكانی ئەو گۆڕاكارییەی بەڕێوەیە بریتین لە:
یەكەم: نەمانی هەژموونی خۆرئاوا، نیشانەكانی نەمانی هەژموونی خۆرئاوا زۆرن، بەر لە هەمووی وڵاتانی خۆرئاوا لە پێشیانەوە ئەمریكا‌و پاشان بریتانیا‌و فەرەنساش بەشدار نین لە كێشە‌و قەیرانەكانی هەندێك لە وڵاتانی ناوچەكە، وەك یەمەن‌و سوریا‌و لیبیا‌و فەلەستین، تەنانەت ئەگەر یەكێك لەو زلهێزانەش گرنگی بە كێشەیەكی دیاریكراوی یەكێك لە وڵاتانی ناوچەكە بدات، تێڕوانینێكی روونی نییە بۆ دەربازبوون لە قەیرانەكە، یان چارەسەری كێشەكانی.
رەنگە دیارترین نموونە بۆ ئەو بابەتە، ئێران بێت، كە هەریەكە لە بریتانیا‌و فەرەنسا‌و ئەڵمانیا دەیانەوێ هانی بدەن تا پابەند بێت بە بەندەكانی رێكەوتنی ئەتۆمییەوە، بەڵام ناتوانن ویستی خۆیان بەسەر ئێراندا بسەپێنن، ئەوە بوو ئەمریكاش لەو رێكەوتنە كشایەوە، بەڵام دوای سەپاندنی ئەو هەموو سزایەش نەیتوانی ئێران ناچار بكات بچێتە سەر مێزی گفتوگۆ بۆ ئیمزا كردنی رێكەوتنێكی دیكە.
كەوتن‌و نەمانی هەژموونی خۆرئاوا لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، بە هەڵە رووی نەداوە‌و هەر لەخۆیەوە نییە، بەڵكو دەرەنجامی چەندان گۆڕانكاریی دیكەیە، لەوانەش ململانێ ئیقلیمییەكان مەترسیی راستەوخۆیان بۆ سەر خۆرئاوا نەماوە، تەنانەت ئەگەر هەندێك رووداو نیگەرانیشیان بۆ دروست بكات، رێگەچارەیەكی بۆ دەبیننەوە، خۆرئاوا قورسایی‌و بەرپرسیاریی دۆسێی پەنابەرانی خستە ئەستۆی خودی وڵاتانی ناوچەكە، ئەو وڵاتانەی كە زۆربەی پەنابەرانیان لەخۆ گرت، پەنابەران بەهۆی جەنگ‌و ئاشوبی ماوەی 10 ساڵی رابردووەوە ئاوارە بوون، لەم ساڵانەی دواییدا لێشاوی پەنابەران لە وڵاتە عەرەبییەكانەوە كەمی كرد، هەروەها مەترسی تیرۆریش لە دوای تێكشكانی رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی كەمی كرد‌و مەترسی تیرۆر ئەگەر هەشتبێ لەسەر وڵاتانی خۆرئاوا، ئەوا لەلایەن هەندێك لە هاووڵاتیانی خۆیانەوەیە كە دەستیان لەگەڵ تیرۆر تێكەڵ كردووە.
هاوكات قورسایی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە رووی ئابوورییەوە لەسەر ئاستی جیهان كەمی كردووە، ئەویش لەگەڵ گەشە‌و پێشكەوتنی زۆری وڵاتانی تازە گەشەكردووی دەرەوەی هەرێمەكە، ئەوجا لە خۆرهەڵاتی ئاسیا بێت یان باشووری ئاسیا، یاخود لە ئەمریكای لا تین، لەگەڵ ئەوەشدا پێویستی وڵاتانی خۆرئاوا بۆ نەوت كەمی كرد، لەبەر ئەوەی خۆرئاوا خۆی لەبەردەم شۆڕشی چوارەمی پیشەسازیدایە‌و خەریكە سەرچاوەی دیكە‌و سەرچاوەی جێگرەوەنی نەوت‌و ماددەی خاو بەدەست دەهێنێت، واتە سەرچاوەی دیكەی لەبەردەستدایە كە نزیكترە‌و تێچوونیشی كەمترە، كەواتە هیچ پێویست بەوە ناكات هێزی گەورە لە ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا بهێڵێتەوە.
دووەم: هەڵكشانی هێزی دیكەی نێودەوڵەتی، یەكێك لەو دەموچاوانەی خۆرئاوایی نین‌و دەركەوتوون‌و رۆڵیان هەیە لە یەكلایی كردنەوەی كێشەكان روسیایە، كە پەیوەندییەكی بەهێزی لەگەڵ هەموو وڵاتانی ناوچەكەدا هەیە بە وڵاتانی عەرەبی‌و ناعەرەبیشەوە، پەیوەندییەكانی لەگەڵ توركیا‌و ئێران‌و ئیسرائیل بەهێزە، گەورەترین وڵاتی عەرەبیش وەك میسر‌و سعودیە پەیوەندیی تایبەتیان هەیە لەگەڵ روسیادا.
لە سوریا، رۆڵی روسیا رۆڵێكی بنەڕەتییە بۆ دیاریكردنی داهاتووی ئەو وڵاتە، پێشنیازی بۆ ناوبژیوانیش هەیە لە نێوان فەلەستین‌و ئیسرائیلییەكاندا، لە لیبیا وەك لایەنێكی كارا دەركەوتووە، هەوڵوێستی تایبەت بە خۆی هەیە لە مەسەلەی بەرنامە ئەتۆمییەكەی ئێراندا. چینیش ئەگەرچی وای پیشان نادات‌و بەو جۆرە نایەتە پێش كە پێوەی دیار بێت كاریگەری هەیە لە ململانێكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستد، بەڵام ئەویش هەوڵوێستی تایبەت بە خۆی هەیە لە مەسەلەی بەرنامە ئەتۆمییەكەی ئێراندا، هەروەها لە ماوەی كەمی رابردوودا ئەنجامدانی مانۆڕێكی هاوبەش لە نێوان كەشتیگەلە چینی‌و روسی‌و ئێرانییەكاندا لە ناوچەی كەنداو نیشانەیەكی زەقە بۆ بەسەرچوونی سەردەمی قۆرغكردنی ناوچەكە لەلایەن خۆرئاواوە، نەك هەر لە دەریای سپی ناوەڕاستدا بەڵكو لە نزیك وڵاتانی كەنداو كە تا ئێستاش قەڵای هەژموونی خۆرئاوان.
سێیەم: شێوازی هاوپەیمانییەكان لە ناوچەكەدا، جاران گرنگترین هاوپەیمانی كە ناوچەكە بەخۆیەوە دیبێت لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە، ئەو هاوپەیمانیانە بوون كە خۆرئاوا سەرپەرشتییان دەكرد، وەك پەیمانی بەغدا كە ئەمریكا‌و بریتانیا پشتیوانییان دەكرد‌و هەریەكەلە توركیا‌و ئێران‌و پاكستان‌و عیراقیش ئەندام بوون تیایدا، یان پەیمانی ئەتڵەسی كە توركیا تا ئێستاش تیایدا ئەندامە.
وڵاتە عەرەبییەكان كەنداو هەموویان لە پەیوەندییاندا وابەستەی وڵاتانی خۆرئاوا بوون، لە رووی سەربازی‌و ئەمنیشەوە، بە تایبەتیش لەگەڵ ئەمریكا، كە بنكەی سەربازی لە سعودیە‌و كوێت‌و بەحرەین‌و قەتەریش هەیە، جگە لەوەش پەیوەندی نێوان ئەمریكا‌و ئیسرائیل پەوەیندییەكی قوڵترە‌و تەنیا بە بواری سەربازی‌و ئەمنییەوە ناوەستێ.
لەم دواییانەدا روسیا گەڕایەوە بۆ خۆرهەڵاتی ناوەڕاست‌و وەك سەرچاوەیەكی چەك‌و تەقەمەنیش گەڕایەوە، پەیوەندییەكی بەهێزی لەگەڵ ئێران‌و میسر‌و توركیا‌و وڵاتانی دیكەی ناوچەكەشدا هەیە، لەگەڵ توركیادا هاوكاری سەربازی گەیشتە ئەوەی سیستمی موشەكی ئێس 400 بە توركیا بفرۆشێت، توركیا ئەندامی پەیمانی ئەتڵەسی واتە ناتۆیە‌و ئەو گرێبەستەش پێچەوانەی بنەماكانی ناتۆیە، بەڵام روسیا وای كرد كە توركیا گوێ بە فشارەكانی ناتۆ نەدات، جگە لە توركیاش، روسیا ئێستا جێپێی خۆی لە سوریا‌و لیبیاش كردۆتەوە.
هەرچەندە گەڕانەوەی روسیا وەك هێزێكی كاراو كاریگەر بۆ ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە رێگەی هاوپەیمانییەوە نەبووە، بەڵام پەیوەندییەكانی هێندە نەرم‌و لەبارن لەگەڵ هەندێك وڵات كە زۆر لە هاوپەیمانی دەچێت‌و كاریگەرییەكەشی دەگوازرێتەوە بۆ وڵاتانی دیكە، گومان لەوەدا نییە لەو جۆرە هاوپەیمانییە لەسەر ئەرزی واقیع لە سوریا هەیە لە نێوان روسیا‌و توركیا‌و ئێراندا، گومانیش لەوەدا نییە كە وڵاتانی دیكەش دێنە پاڵ روسیا بەو پێیەی هاوپەیمانێكی مسۆگەر‌و سەلامەتە‌و دەكرێ پشتی پێ ببەسترێ.
لە بارەی وڵاتانی عەرەبی‌و قەیرانەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕسات، بە هەڵەدا چووین ئەگەر پێمان وابێت پاشەكشەی خۆرئاوا بە تەواوبوونی ماوەی دەسەڵاتی دۆناڵد ترەمپ كۆتایی پێ دێت، چونكە هۆكاری كەمبوونەوەی هەژموونی خۆرئاوا لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست پەیوەندی بە گۆڕانكارییەكانی سیستمی نێودەوڵەتییەوە هەیە، كە لە ساڵانی داهاتوودا زیاتر دەردەكەوێت‌و هەڵكشانی هێزی دیكەش لە ناوچەكەدا زیاتر بەدی دەكرێت، هێزی تازە هەڵكشاوی وەك هیندستان‌و چین، ئەمە بەو واتایەش نییە كە هێزەكانی خۆرئاوا بە تەواوی لە ناوچەكەدا نامێنن، بەڵكو بەو واتایە دێت كە قۆرغ كردنی هەژموون لە ناوچەكەدا بە تەنیا بۆ خۆرئاوا نابێت.
كارەسات لەوەدایە ئەم گۆڕانكاریانە كۆمەڵێك مەترسی لەگەڵ خۆیاندا دەهێنن بۆ وڵاتانی عەرەبی‌و وڵاتانی ناوچەكە، دیارترین ئەو مەترسیانەش بریتین لە:
1- گۆڕانی وڵاتانی عەرەبی بە شانۆی ململانێكانی نێوان هێزە گەورە تازە هەڵكشاوەكان‌و هێزە كۆنەكان‌و هاوپەیمانە ئیقلیمییەكانیان، بەو شێوازی ئێستا لە سوریا روو دەدات، بێ ئەوەی لە توانایدا هەبێت رێگە بەو ململانێیە بگرێت‌و سەروەری خۆی بپارێزێت.
2- وڵاتانی عەرەبی دەسەڵاتی بەشداری كردن لە داڕشتنەوەی ناوچەكەدا لە دەست دەدەن، وەك دەستنیشان كردنەوەی سنووری وڵاتێك یان دیاری كردنی ناوچەی هەژموون، وەك ئەوەی ئێستا لە سوریا‌و لیبیا هەیە‌و وڵاتە عەرەبییەكان دەستەوستانن لە ئاستی.
3- رەنگە هەندێك وڵاتی عەرەبی ناچار بن بەشداری لە ململانێیەكی ناوچەییدا بكات لە وڵاتێكی دراوسێی، لە ترسی ئەوەی نەوەك ركابەرە ئیقلیمییەكانی دەرفەت بقۆزنەوە بۆ فراوان كردنی هەژموونی خۆیان‌و سەرەنجام ببێتە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی وڵاتە عەرەبییەكە، وەك ئەوەی ئێستا دەیبینین، كە سعودیە‌و ئیمارات لە ململانێكەی یەمەنەوە گلاون.
4- نەبوون یان نەمانی متمانە بەو هاوپەیمانیانەی لەگەڵ خۆرئاوادا هەبووە‌و هەیە، كە رۆژگارێك قەڵا بووە بۆ پاراستنی نەك هەر هەندێك لە وڵاتانی عەرەبی، بەڵكو بۆ خێزان‌و بنەماڵە فەرمانڕەواكانی عەرەب.
لە بارودۆخێكی وەهاشدا، هەنگاوی ژیرانە ئەوەیە تێگەیشتنی هاوبەش هەبێت لە نێوان وڵاتانی عەرەبیدا، دەبێ تێبگەن، لە كۆتاییدا ئەوان باجەكەی دەدەن، بە تێگەیشتن لەو دۆخەش رەنگە دەرگایەك بكرێتەوە بۆ كاری هاوبەشی عەرەب لە دەستنیشان كردنی داهاتووی خۆیان‌و بەشداری كردن لە كۆی ئەو رووداوانەی ناوچەكەدا بە جۆرێك كە ئاسایش‌و خۆشگوزەرانی بۆ هەموان تێدا بێت.

صحیفە الشروق المصریە

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*