سەرەکی » وتار » جەمال ئارێز » یەكێتی و پراكتیزەكردنی دروشمەكانیپەڕە 27

یەكێتی و پراكتیزەكردنی دروشمەكانی

 بەشی دووەم

دیموكراسی

جیاوازیی یەكێتی لەسەرەتای دامەزراندنییەوە لەگەڵ حزبە چەپ ‌و سۆشیالیست ‌و كۆمۆنیستەكانی عیراق ‌و كوردستاندا، ئەوەبووە كە دەستی بە دەقەكان و دەستەواژەی ناو كتێب و گۆتەی تیۆرسینە سیاسییەكانەوە نەگرتووە و وەك دەق گەلێكی پیرۆز مامەڵەی لەگەڵ نەكردوون كە ئیتر نەتوانرێت دەستكاریی بكرێن، بەڵكو توانیوێتی سوود لە هەموو چەمك و تیۆرەكان وەربگرێت ‌و لە خزمەتی مەسەلەی رەوای نیشتمانیی و نەتەوەیی ‌و چینایەتیدا بە پێی هەلومەرجی كوردستان تەوزیفیان بكات.

تەنانەت ئەو ئاراستە و تەوژمە سیاسییانەش كە لەچوارچێوەی نیمچە بەرەییەكەی یەكێتیدا پێگەی خۆیان هەبووە، بە جیاوازیی دیدگاو فیكری سیاسیی تایبەتییانەوە بەهەمان شێوە مامەڵەیان لەگەڵ چەمكەكان كردووە، بۆیە لەكاتی توانەوەی هەموو باڵ ‌و ئاراستەو رێكخراوەكاندا لەناو بۆتەی یەك رێكخراودا بەناوی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستانەوە لە ساڵی 1992 نەك ئاستەنگ بۆ ئەو رێكخراو و ئاراستانە دروست نابێت، بەڵكو هەر دوای ساڵێك چەند رێكخراو و ئاراستەیەكی دیكەش كە خۆیان لەژێر پێناسەی نوێی یەكێتیدا وەك رێكخراوێكی سۆشیال دیموكراتدا دەبیننەوە یەكگرتنەوەی خۆیان لەگەڵ یەكێتیدا رادەگەیەنن.

هەر لەو سۆنگەیەشەوە قسەكردنی رێكخراوێكی بەرەیی چەپ كە رێكخراوێكی ماركسی لینینی داینەمۆ و هێزی سەرەكیی بێت لە مەسەلەی دیموكراسی بۆ ئەو رۆژگارەی یەكێتیی تێدا دامەزرا، نەك ئاسایی نەبوو، بەڵكو بەپێوەری دنیای پڕ لە ململانێی دوو جەمسەریی سەرمایەداریی ‌و سۆشیالیزمدا لە كفری سیاسییەوە نزیك بوو، بەڵام ئەم چەمكە یەكێك بوو لەو چەمكانەی كە یەكێتی بە بوێرییەوە دەستی بۆ برد ‌و هەر لەسەرەتاوە پراكتیزەی كرد، چونكە نەدەكرا رێكخراوێكی نیمچە بەرەیی كە بڕیاربێت ببێتە یەكێتی ‌و فیدراسیۆنی هەموو كەس ‌و ئاراستە نیشتمانییەكانی كوردستان، بەبێ پەنابردن بۆ بنەماكانی دیموكراسی، پێكهێنەرەكانی پێكەوە هەڵبكەن.

دەشێت پێوەرەكان و پێناسەی دیموكراسی ئەو رۆژگارە بەراورد بە دیموكراسیی راستەقینەی پیادەكراو لە دنیای پێشكەوتووی ئێستا جیاواز بێت، بەڵام لەڕووی پراكتیكییەوە هەڵكردنی سێ رێكخراو لە بۆتەی رێكخراوێكدا ‌و كاركردن بە بنەمای زۆرینە و كەمینە ئەگەر پەنا بۆ دیموكراسی نەبرێت، ئەوا خەبات كردنی پێكەوەیی مەحاڵ دەبێت.

هەنگاوێكی دیكەی یەكێتی لە پەنابردن بۆ بنەمای دیموكراسی دوورخستنەوەی دەستی سەركردە و فەرماندە سەربازییەكانی شۆڕش بوو لە كاروباری مەدەنی ‌و بەڕێوەبردنی ناوچە ئازادكراوەكان، بەڵكو سەركردایەتی لە ساڵی 1982دا و دوای فراوانبوونەوەی پانتایی سنووری ئەو ناوچە ئازادكراوانە، وای بە پێویستزانی كە چیتر فەرماندەكانی شۆڕش دەستوەرنەدەنە كاروباری دێهات ‌و ئاواییەكانەوە لە چارەسەری كێشە كۆمەڵایەتییەكان ‌و كێشە لەسەر زەوی ‌و زارو دار و درەخت ‌و رەزوباخ، بەڵكو ئەوە بە خەڵكی گوندەكان خۆیان بسپێردرێتەوە لە رێگەی هەڵبژاردنێكی ئازادانە لەنێوان خودی دێهاتییەكانەوە، كە ئەوەش نموونەیەكی گەشی دیموكراسی بوو لەو سەردەمەدا و هەر ئەو ئەنجومەنە هەڵبژێردراوانەش جگە لە كاروباری ئاواییەكانی خۆیان، پەیوەندیی نێوان خەڵك ‌و هێزی پێشمەرگەشیان رێكدەخست ‌و ئەگەر گوندەكان هەر پێویستییەكیان بە شۆڕش هەبوایە یان بەپێچەوانەوە ئەنجومەنەكە دەبووە ئەڵقەی پەیوەندیی و كۆی ئەنجومەنی گوندەكانیش ئەنجومەنێكی باڵایان دروستكردبوو كە رەنگە بە پێناسەی ئەمڕۆ پەرلەمانێك بووە لە ناوچە ئازادكراوەكاندا.

بە دیوێكی دیكەشدا هەڵبژارنی ئەنجومەنی گوندەكان كۆتاییهێنان بوو بە دەستەواژەی موختار یان كوێخا و ئاغا كە دەسەڵاتی لەدەستی یەك كەسدا قۆرغ دەكرد ‌و زیاتر لەلایەن حكومەتی ئەوكاتەوە دەستنیشان دەكران ‌و هەندێكیشیان بەرامبەر بە وەرگرتنی كوێخایەتی و موختاری دەبوو زانیاریی لەسەر جموجۆڵی پێشمەرگە و خەڵكە نیشتمانپەروەرەكانی گوندەكانیان بدەنە دەزگا سیخوڕییەكان، كە زۆربەی زۆری موختار ‌و ریشسپیی گوندەكان ئەوەیان رەت دەكردەوە، بۆیە ئەنجومەنەكان بۆ ئەوانیش ئەزموونێكی نوێ بوو كە لەلایەن خەڵكەكەی خۆیانەوە هەڵدەبژێردران بەبێ مەرجی ئینتیمای حزبی و سیاسی.

لەدوای راپەڕین ‌و دوای كشانەوەی هێزەكانی رژێمی بەعس لە راپەڕینی سێیەمدا، یەكێتی یەكەم لایەنی سیاسی بوو كە دەسەڵاتی رەهای هەبوو لە زۆربەی ناوچەكاندا و زۆربەی ناوچەكانی لەڕووی ئیداری ‌و سەربازیی ‌و ئەمنییەوە بەڕێوەدەبرد، بەڵام وەك بڕوای تەواوی بە رای كۆمەڵانی خەڵكی كوردستان و بنەماكانی دیموكراسی، داوایكرد كە هەڵبژاردن بكرێت بۆ ئەنجومەنێكی نیشتمانی تا لەو رێگەیەوە لایەنی براوە حكومەت ‌و دەسەڵاتی كارگێڕیی دروست بكات، تا شەرعییەتی بەڕێوەبردن لە خەڵكەوە وەربگیرێت، نەك بەتەنها شەرعییەتی شۆڕشگێڕیی.

جگە لەوەش ماوەیەكی كەم بەر لە دەستپێكردنی بانگەشەی هەڵبژاردنی ساڵی 1992 لەوتەیەكیدا بۆ كریستیانەكانی سنووری سۆران، هەڤاڵ مام جەلال داوایكرد كە دەبێت كریستیانەكان وەك پێكهاتەیەكی رەسەنی كوردستان نوێنەرایەتیی سەربەخۆیان هەبێت لەناو ئەو ئەنجومەنە نیشتمانییەدا كە هەڵدەبژێردرێت تا بەرگریی لە پێكهاتەكەیان ‌و شوناسی نەتەوەیی ‌و ئایینی خۆیان بكەن.

ئەم ئەزموونە لەدوای 2003شەوە هەر لەلایەن سەرۆك مام جەلال-ەوە گواسترایەوە بۆ بەغدا و ئەمجارە لەسەر ئاستێكی فراوانتر كە چ لە عیراق كە وڵاتێكی فرە پێكهاتەیە و چ لە كوردستان بەگشتی هەروەها لە كەركوك بەتایبەتی كە ئەگەرچی لەڕووی دەسەڵاتی سیاسی ‌و ئەمنییەوە كورد لە عیراق بەهێزترین ‌و رێكخراوترین هێزی ئەمنی ‌و سەربازیی هەبوو، چ لە كەركوك و لەناو كوردیشدا یەكێتی بەهێزترین هێزی سەربازیی ‌و جەماوەریی هەبوو، بەڵام ئەوكاتیش یەكێتی بڕوای بە قۆرغكاریی ‌و پشتكردنە دیموكراسی و پشتكردنە پێكەوەژیان نەبوو، چونكە هەمیشە پێی وابووە بەخۆنازین ‌و پشتبەستن بە هێزی سەربازیی و ئەمنی و پشتكردنە دیموكراسی ‌و لایەنی كەمینە ئەگەر بۆ ماوەیەكیش بچێتەسەر، ئەوا لە مەودای دووردا هەم لایەنی سەردەست بەرەو دیكتاتۆریی دەبات، هەمیش ئاشتیی كۆمەڵایەتی ‌و پێكەوەژیان دەخاتە مەترسییەوە و لەو رووەشەوە داگیركەرانی كوردستان باشترین نموونەن كە بەچەندین رژێمی یەك لەدوای یەك هەرچی هێز و توانای مادی ‌و سەربازیی ‌و مەعنەوییان هەیە خستویانەتە گەڕ بۆ سڕینەوەی ناسنامەی كورد ‌و پێكهاتەكانی دیكە، بەڵام ساڵ لەدوای ساڵ ئەگەر لەڕووی سەربازیشەوە سەركەوتوو بووبن، ئەوا لەڕووی سیاسی ‌و دیموكراسییەوە لەوپەڕی پاشەكشەدان ‌و دۆسێكانیان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دۆسێی شەرمەزاركەرن.

هەروەك لەبابەتی پابەندیی بەدروشمی ئاشتیدا ئاماژەمان پێكرد، ئەو پابەندبوونانەی یەكێتی بە پراكتیزەكردنی دروشمەكانەوە دەشێت لە هەندێك وێستگەدا زیانی لەسەر ئاستی حزبی پێگەیاندبێت ‌و هەندێك حزب بەئاشكراو لەبەر بابەتی ئاستی جەماوەریی خۆیان ‌و پارێزگاریی لە دەنگەكانیان دان بەوەدا نەنێن كە لەو شوێنانەی یەكێتی تێیدا بەنفوزە ‌و باڵادەستە لەڕووی سیاسیی ‌و كارگێڕییەوە، رووبەری ئازادییە سیاسی ‌و مەدەنییەكان‌و ئازادیی میدیا و رێكخراوبوون فراوانترە لە زۆربەی ناوچەكانی دیكەی كوردستان ‌و عیراق ‌و وڵاتانی دەوروبەر، بەڵام هەر بۆخۆی گردبوونەوەی ئۆفیسی سەرەكیی میدیا ئەهلییەكان ‌و بارەگای سەرەكیی زۆرێك لە حزبە سیاسییە ئۆپۆزسیۆنەكان لە ناوچەكانی نفوزی یەكێتی گەواهییەكی بێدەنگە بۆ فراوانیی پانتایی دیموكراسی ‌و ئازادیی لای یەكێتی.

ئەوەی مایەی دڵخۆشیشە سەركردایەتیی نوێی یەكێتی كە لەدوای چوارەمین كۆنگرە هەڵبژێردراوە، نەك هەر بەنیازنییە پاشەكشە لە چەمكی دیموكراسی بكات، بەڵكو ئەوەی هەیە رەخنەی لێ دەگرن ‌و داوای واڵاكردنی زیاتری دەرگاكانی دیموكراسی ‌و ئازادیی میدیا ‌و پەرەدانی زیاتر بە چەمكی رەخنە دەكەن.

 603 جار بینراوە