سەرەکی » ئاراستە » پۆپۆلیست بە نەزانی دەبێتە گاڵتەجاڕ

پۆپۆلیست بە نەزانی دەبێتە گاڵتەجاڕ

دڵشاد تاڵەبانی

پێش دروستبوونی حزبایەتی بەم شیوەی ئێستا، لەكۆنەوە گروپ هەبووە لەناو كۆمەڵگەدا كە یەك ئامانج بۆ مەبەستی تایبەتی بۆ ماوەیەك كۆی كردوونەتەوە و پاش گەیشتن بەچەند مەرامێك ئەوانە نەماون یان هەر بەرژەوەندییەكانیان بۆتە دژبەیەك، یان لەسەر دەستكەوتەكان رێكنەكەوتوون و لێكترازاون كە ناتوانین ئەوانە بە حزب ناو بەرین.

زۆریش لە ئیمپراتۆرییەت و دەوڵەت و دامەزراوە كۆنەكان لەسەر ئەو بنەمایە دروست بوون، جا یان دواتر گۆڕانكارییان بەسەردا هاتووە، یان هەر نەماون.

جگە لەفاكتەری كاریگەریی گەورەی دەرەكی و جەنگ و شەڕ و شۆڕ لەو قۆناغانەدا، تەنها ئایینەكان نەبێت كە خەڵكانیان لەسەر چەندین بەرنامە و پرەنسیپ پەروەردەكردووە و راهێناوە، كە ئەوانەش لەزۆربەدا لەگەڵ گەشەكردنی كۆمەڵگەدا گۆڕانكارییان بەسەرداهاتووە، یان دیدو بۆچوون و تێڕوانین بۆ تەفسیری ناوەڕۆكی نووسراوە ئاینییەكان گۆڕراوە و تێگەیشتنی نۆێی بۆ كراوە كە لەگەڵ دەرككردنی مرۆڤ بۆ مەبەستەكان، ناوەڕۆك و مانای ئەوانەش گۆڕاوە.

هەر لەكۆنەوە بیرۆكەی سیاسی و كۆمەڵایەتی هەبووە و لە قۆناغە جیاجیاكاندا رۆڵی بینیووە و هەندێكجار بەشێوەی نیمچە سیاسیش هاتۆتەكایەوە، گەرچی تەنها بۆ چەند ئامانج و كاتێكی دیاریكراویش بووبێت. ئەوە لەئەوروپا، ئاسیاو ناو ئیمپراتۆریەتی ئیسلامیشدا دروستبووە، لەسەر ئەو بناغەیەش پەرلەمانەكانی بریتانیا و پاشان ئەوانەی ئەوروپا دروست بوون، بەڵام كاری حزبی و بەرنامەڕێژیی دەبەسترێتەوە بە سەدەی 19، كاتی هەوڵدان بۆ دروستبوونی دەوڵەتی نەتەوەیی.

دەتوانین بڵێن كە شۆڕشی 13ی كۆلۆنیی ئەمریكاییەكان بەسەر كۆلۆنیالیزمی ئینگلیزدا لە 4ی تەممووزی 1774و پاشان شۆڕشی فەرەنسی و خواستی دروستبوونی دەوڵەتی نەتەوەیی و دواتر گۆڕانكاریی كۆمەڵایەتی و هاتنە كایەی گەشەكردنی پیشەسازیی و كۆبوونەوەی كرێكار و كارمەندی جۆراوجۆر لە جێگایەك، هەوێنی دروستبوونی كۆمەڵە و سەندیكاكانی ئەو چین توێژانە بوون، بۆ یەكخستنی ئامانجەكانیان و دانانی بەرنامەیەك بۆ گەیشتن بە ویستەكانیان، كە گەشەی كردو بەچەند رێچكەیەكی جیاوازدا گوزەری كرد.

هەر لەوكاتەشەوە بناغە و بنەما بۆ بیرە جیاوازەكان هاتەكایەوە و هەر لەدوای شكستی ناپلیۆن و كۆنگرەی ڤیەننا، كە كۆنگرەكە هەوڵی دەدا بارەكە بگێڕێتەوە بۆ دۆخی پێش شۆڕشی فەرەنسی، ئەو كۆمەڵانە دامەزران بۆ روبەڕوبوونەوەی دەسەڵاتی تاكڕەو و داكۆكی لەو چین و توێژانەی تازە هاتبوونە كایەوەو لەگەشەكردنی خێرادابوون.

ئەوەی لە قۆناغێكی خێڵەكی یان جووتیاریی پەرتەوازەدا دروست نەدەبوو، لەوكاتەدا دروستبوو و بەزوویی گەشەی كرد بۆ حزبە سیاسییەكانی ئەمڕۆ، بەهەموو رەهەند و رەوتەكانییەوە.

-كۆمەڵی شارتی سەرەتایەك بوو بۆ دروستبوونی سۆشیال دیموكرات، بەهەموو رێڕەوەكانییەوە كە ئازادیی، دیموكراسی، یەكسانی، هاوكاریی، پێكەوەژیان و مافی مرۆڤ، دروشمی سەرەكییان بوو و كۆی دەكردنەوە.

-هیگلیە نۆێیە مەتریالیزستەكان و گروپە رادیكاڵەكانی ناو چینی كرێكاران، بنەمایەك بوون بۆ دروستبوونی حزبە كۆمۆنیستەكان كە پێش 1848 گروپێك بەو ناوەوە دامەزرابوون، پەیوەندییان بە ماركس و ئەنگڵسەوە كرد بۆ داڕشتنی بەرنامەیەك بۆیان، كە ئەوان (مانیفێستی حزبی كۆمۆنیست) یان ئامادەكرد و داڕشت، بۆیەش كۆمۆنیزم بەوانەوە بەستراوە و بەناوی ماركسەوە ناونرا و ناسرا.
لەپاش شۆڕشی ناو وڵاتانی ناوەڕاستی ئەوروپا لە 1848، كە لە بنەڕەتدا ویستی نەتەوایەتی و تیكەڵ بەداوای چاكسازی بوو و لە زۆربەدا شكستی هێنا، بەڵام بوو بەهۆی دروستبوونی دەوڵەتی ئەڵمانیا و گەشەكردنی بیری نەتەوایەتی لەسەرتاسەری ئەوروپا.
ئەوەبوو بەهۆی هاتنەكایەی حزبی سیاسییەوە لەناوەڕاستەكانی سەدەی 19، كە بنەمای بیریشیان بەتەواوەتی دەركەوت:
سۆشیال دیموكراتەكان كە لەچەند كۆمەڵە و سەندیكاو پارتی نوێ هاتبوونە كایەوە و پێكدەهاتن.

-ماركسیستەكان بەهەموو رێڕەوەكانیانەوە.

-لیبرال و سۆسیال مەسیحییەكان، كە دەیانویست گوایە بەرژەوەندیی هەموو چین و توێژەكان كۆبكەنەوە بە سەرمایەدارە گەورەكانیشەوە، پارتە نەتەوایەتییەكانیش هەر لەسەر ئەوان دەژمیردرێن، كە زۆربەی توێژی باڵا لەوانیش جیابوونەوە و روویان كردە رادیكالیەتی نەتەوایەتی.
دروستبوونی پارتە نازی و فاشیستەكانیش هەر لەوانەوە سەریان هەڵدا، كە دەیانەویست گوایە ناسیۆنالیزم و سۆسیالیزم بەیەكەوە ببەستنەوە، دامەزرێنەرەكانیشیان لەزۆربەدا یان سۆسیال دیموكراتی كۆن بوون، یاخود ماركسیست ( وەك هیتلەر، مۆسۆلینی)، بیرۆكەی حزبی بەعس و چەندین پارتی تری نەتەوەیی هەر لەوەوە سەری هەڵدا، بە سودوەرگرتن لە نازی و فاشیست و پارتە كۆمونیستەكان.

-كۆنزەرڤاتیڤەكان كە بەرژەوەندیی چین و توێژە باڵاكان كۆدەكاتەوە، لەگەڵ كۆمەڵێك چاكسازیی و باسكردن لە بەرژەوەندیی نەتەوایەتی و یەكپارچەیی گەل لەژێر دەسەڵاتی ئەواندا.
ئەو بنەما و سەرەتایانەم لەسەر سیاسەت و حزب باس كرد بۆ تێگەیشتن لە خەڵك و كەسانی پۆپۆلیست و رۆڵیان لە سیاسەت و حزبایەتیدا.

پۆپۆلیستەكان لەكاتی گۆڕانكاریی، دەرئەنجامی جەنگ و شكست، قەیرانە گەورەكان، پەرەسەندنی ناڕەزایی خەڵك و ویستی گۆڕانكاریی، بەرزبوونەوەی هەستی نەتەوایەتی دەردەكەون، پشتیش بە حزبیك یان جووڵانەوەیەكی بنكە فراوانی جەماوەریی یاخود تێكەڵاو بەهێزی سەربازیش دەبەستن.

زۆر لە پۆپۆلیستەكان لەوكاتانەدا دەردەكەون و هەوڵ دەدەن رۆڵ ببینن، ئەوان كۆمەڵێك خەسڵەتی تایبەتیشیان تێدایە لە وتەو دەربڕین و توانای راكێشانی خەڵك بۆ دروشمە ئاگرین و حەماسییەكانیان و دەتوانن كار لەناخی خەڵك بكەن و دەزانن كەی ئەوە بەكاربهێنن.

ئەوان لەكاتی بوونیان لە دەرەوەی دەسەڵاتدا رەخنە لە هەموو كارێكی دەسەڵات دەگرن، هەمووی بەخراپ لەقەڵەم دەدەن و رەتی دەكەنەوە، هەوڵ دەدەن كۆمەڵگە بكەن بەدوو بەشەوە، ئەو بەشەی كە پشتگیریی لە خۆیان و لە دروشمەكانیان دەكەن (جا سەرۆكی پارتێكی سیاسی بێت، كەسێكی كۆمەڵایەتی یان ئاینی بێت، یاخود جەنەراڵ یان كەسایەتییەكی سەربازی بێت)، بەشەكەی تری كۆمەڵ هەمووی بە دەسەڵات و هەموو جەماوەیشەوە، بە گەندەڵ ، دژی گەل و تا رادەی خانەی خیانەتكاریی لەقەڵەم دەدات، گوایە تەنها ئەو نوێنەرایەتیی بەرژەوەندیی گەل دەكات و دەیپارێز‌ێت، كە گەیشتە دەسەڵاتیش بەهەموو رێگەو شیوازێك هەوڵ دەدات حساب بۆ ئۆپۆزسیۆن نەكات و رەتی دەكاتەوە و ئەگەر بۆی بلوێت ئەوانیش لەناوبەرێت (كە ئەوە لەم سەردەمە و بەپێی سیستمی جیهانی و كاری پەرلەمانی زەحمەتترە بۆ ئەوان ئەو كارە بكەن و بەتایبەتی لە وڵاتانی پێشكەوتوو). بە دروشم و شێوازی جیاجیا دەركەوتوون.

نموونەی پۆپۆلیستەكانی جیهان زۆرن تەنانەت ئێستاش لە ئەوروپا سەركردەو كەسانێك هەن كە لە رێی دروشمی پۆپۆلیستییەوە یان دەسەڵاتیان گرتۆتە دەست، یان ئۆپۆزسیۆنی بەهێزی وڵاتەكانی خۆیانن.
دیارە عیراقیش بەدەرنییە و هەندێك لە سەركردە سیاسییەكان لەدۆخی ئەم چەند ساڵەی دوایی عیراقدا دەیانەوێت بە هەڵگرتنی دروشمی پۆپۆلیستییەوە ئەو رۆڵە ببینن، بەڵام بەهۆی كاریگەرییە زۆرە ئیقلیمی ‌و نێودەوڵەتییەكانی لەسەر هاوكێشەی عیراق، بەشێك لەوانە زوو زوو دروشم و رێڕەوی كار و هەڵوێستەكانیان دەگۆڕن، بۆیە پێموانییە كەس لەوانە لەعیراقدا وەك پۆپۆلیستێك رۆلی گەورە ببینن و زۆربەی جەماوەر لەدەوری خۆیان كۆبكەنەوە و بگرە هەندێك لەوانە كە پێشتر كاریگەریی گەورەیان لەسەر هاوكێشەو نەخشەی سیاسیی عیراق هەبووە بە پەرلەمان ‌و حكومەتەوە، ئێستا وایان لێهاتووە كە خەڵكی عیراق بڕوایان بە دروشمەكانیان نەماوە.

هەندێك لە سەركردەكانی تریش لەهەوڵی ئەوەدان لە رێڕەوێكی ترەوە ئەو رۆڵە ببینن، بەڵام هێشتا كەسیان نەیانتوانیووە.
لە كوردستانی خۆشمان هەوڵی لەو بابەتە هەبووە و تائێستاش بەردەوامە. سەركردە هەبووە كە كۆمەڵێك خەسەڵەتی پۆپۆلیستیی تێدا بووە، رەنگە ئەگەر دەرفەتی بۆ بڕەخسایە بیتوانیبایە رۆڵێكی گەورە بەو ئاراستەیە بگێڕێت.

لەم قەیرانانەی ئێستاش كە عیراق و كوردستانی تێكەوتووە، تەشەنەكردنی گەندەڵی، ناڕەزایی خەڵك، تاكڕەویی، نەتوانینی حكومەتی هەرێم بۆ چارەسەركردنی كێشە و گرفتەكان و نەچوون بەپێر داخوازیی و پێداویستییەكانی خەڵكەوە وەك پێویست، چارەسەرنەكردنی كێشەكان لەگەڵ بەغدا، نەبوونی مووچە و تەشەنەكردنی بێكاری، ترسی خەڵك لەداهاتوو، لاوازبوونی هەیبەتی نەتەوایەتی كورد لەپاش شكستی ریفراندۆمەكە، سیاسەتی هەڵەی نەتەوایەتی و چونە ژێرباری گوشاری ئیقلیمی، كەمیی خزمەتگوزاریی بنەڕەتی وەك ئاو، كارەبا ، رێگەوبان ، لاوازیی سیستمی تەندروستی و خراپیی بژێویی خەڵك بەگشتی و تەنها پشتبەستن بە داهاتی نەوت و ئەوەی لە بەغداوە دێت و بە هەدردانی بەشێكی و نەبوونی شەفافییەت لەداهات ‌و خەرجیدا، قۆرغكردنی هەندێك كایەی گرنگی سەرچاوەی دارایی، ئەمانە هەمووی وایكردووە چەندین كەس هەوڵ بدەن وەك پۆپۆلیست دەربكەون و ئەو بارە نالەبارە بقۆزنەوە و هەموو ئەو فاكتەرانە بەسودی خۆیان بەكاربهێنن و ئەو رۆڵە ببینن كە هەر پۆپۆلیستێك بیەوێت بەكاری بهێنن.

ئەوانە بەشێوەیەكی كۆمیدی لاسایی پۆپۆلیستەكان دەكەنەوە و وادەزانن هەر كەسێك لەكاتی قەیرانەكاندا ناڕەزایی خەڵك و بوونی كێشە و گرفت و كەموكوڕیی دەسەڵات لەزۆر مەبەستدا بقۆزێتەوەو هەند‌ێك دروشمی بێ ناوەڕۆك بەتاڵی بەرزكردەوە، ئیدی هەموو شتێك تەواوە، بێئاگا لەوەی كە هەوڵی هەڵگرتنی بەردی گەورە بەڵگەی نەهاویشتنێتی، ئیتر ئەوانە بە ئۆتۆماتیكی دەیانەوێت وەك پۆپۆلیستێك رۆڵ بگێڕن، بەڵام ئەوە نازانن كە بەرلە هەموو مەبەستەكان، دەبێت كۆمەڵێك خەسڵەتیان تێدابێت و كاری رابردووشیان هەبێت كە ئامادەیان بكات بۆ ئەو كارە.

ئەو جۆرە كەسانە هەوڵ دەدەن وا بەئاسانی سواری شەپۆلی ناڕەزایی خەڵك ببن و سوود لەبارە نالەبارەكە ببینن و بگەنە مەرام، ئەوەش بە بەرزكردنەوەو وتنەوەی كۆمەڵێك دروشمی زۆر رادیكالانە، كە نەوەك بەوان جێبەجێ ناكرێت، بەڵكو خەڵك دەزانێت ئەوانە بەرابردوو و هەڵوێست و هەڵسوكەوتی ئێستاشیان، ئەوانە ناكەن، بۆیە رۆڵ و كەسایەتیان شێوەیەكی كاریكاتۆریانە بەخۆوە دەگرێت و زیاتر بەشێوەی موهەرجێك دەردەكەون، كە ئەوەش زیاتر تووشی هیستریایان دەكات و بە چەپ و راستدا جنێو دەدەن و هەڕەشە دەكەن.

بەداخەوە پێدەچێت هەندێك كاراكتەری دەسەڵاتیش حەز بەوە بكەن بەو پێیەی پێیانوایە ئەوانە جێگای مەترسی نین، بۆیە رێگەیان دەدەن هەڵەی زیاتریش بكەن، یان سەرئەنجام كە دەزانن بەئاسانی ناگەنە مەرامی خۆیان، وەك چەندان كەسی تر 180 پلە هەڵوێستیان دەگۆڕن و ئەوكاتە هەموو هەڵوێستەكانیان سەراوژوو دەبێتەوە و بەشیوازێكی تر دەیانەوێت خۆیان دەربخەن.

ئێستا لەكوردستان دروشمی رووخان بە هیج جۆریك گونجاو و عەمەلی نییە. یەكەم هەم یەكێتی و هەم پارتی هێزی چەكداری تایبەت بە خۆیان هەیە و تەنانەت هیچ كامیشیان ناتوانن بە زەبری هێز ئەوی تریان بڕوخێنن یان بەلاوەی بنێن، ئەنجامەكانی جەنگی ناوخۆش ئەوەی بەئاشكرا دەرخست.

جا ئایا دروشم یان قسەی رادیكال و چەند خۆپیشاندان و رشتنی خۆینی چەند كەسێك ئەو ئامانجە دەپێكێت؟ بە دڵنیایەوە نەخێر، ئەوە بارەكە ئاڵۆزتر دەكات و قەیرانە دارایی و مەبەستەكانی تریش قووڵتر و خراپتر دەكات، زەرەرمەندی سەرەكیش جەماوەری خەڵكی كوردستانە.

هەموو لایەنەكان نوێنەریان لە پەرلەمان هەیە و كەسی بایكۆتی پەرلەمانی نەكردووە، بۆیە دروشمی رووخان لەكاتی لەم جۆرەدا بەهەموو پێوەرێك دژی شەرعییەت لە قەڵەم دەدرێت و ناشێت تۆ بەشداریی پەرلەمان بكەیت كە دەسەڵاتی دەستووریی وڵاتە و لەهەمان كاتیشدا داوای رووخاندنی ئەو دەسەڵاتە بكەیت، كە خۆشت تێیدا بەشداریت.

پەرلەمانتارەكانت حەسانە و مووچەیان هەیە، لە بڕیارە چارەنوسسازەكان و تەنانەت دانانی حكومەت و ئۆرگانەكانیشدا بەشداریت. لەوڵاتانی هەرە دیموكراسی پێشكەوتووشدا ئەوە بەنەشیاو و تاوان دەزانرێت و سزای لە سەرە.

راستە گەندەڵی، بێكاریی، قەیرانی دارایی و زۆر مەبەست و كێشەی تر گەیشتوونەتە لوتكە، بەڵام ئەوە بەمتمانە نەدانی خەڵك بۆ لایەنەكان و لەپای سندوقەكانی دەنگداندا یەكلایی دەكرێتەوە، نەك بە دروستكردنی هەڵڵا و دروشمی رووخان و هەوڵی كودەتا. ئەگەر هەڵڵاش كرا، با ئەندام و فراكسیۆنەكانی ناو پەرلەمان بیكەن، دەزگا میدیاییەكان بیكەن، نەك لوتكەی لایەنە سیاسییەكان دوو فاقە بن ، بە شێوەیەك و لەلایەكەوە بەشداریی دەسەڵات و ئۆرگانەكانی حوكمڕانی بن، لەلایەكی ترەیشەوە دژی دەسەڵات، دەتوانن رەخنە بگرن لە زۆر مەبەست ، بەڵام ئەگەر ناكۆكی زۆر بنەڕەتی هەبوو، با لەحكومەت بكشێنەوە و هەوڵی متمانە لێسەندنەوە بدەن.

ئەگەر ئۆپۆزسیۆنن با بەشداریی حوكمڕانی نەكەن و ئەوكاتە رووبكەنە جەماوەر و لەوێوە بەشێوەی مەدەنیانە گوشاربكەن، بشتەوێت بەچەند پەرلەمانتارەوە خۆت بسەپێنیت و هەمووان بە تەزویرچی لەقەڵەم بدەێت، گریمان یەك پەرلەمانتاری زیادیشت هەبوو، چی لە مەبەستەكان دەگۆڕێت؟ ئەی بۆ ئەنجامەكانت قبووڵ كرد و ملت كەچكرد و ئەندامەكانت ناردە هۆڵی پەرلەمانەوە؟ راست دەكەیت دەنگت زیاتر بوو؟ دروشمی رووخاندن نەوەك هەر بێمانایە، بەڵكو هەوڵی خەڵك راكێشانە بۆ جەنگی ناوخۆ، كە خەڵك هێشتا ئازارەكانیان لەبیر نەچۆتەوە.

ئەمەش لەكاتێكدا كە ئەوان خۆیان دروستبووی دەرئەنجامی گەندەڵییەكانن و دەبێت لەكاتی گۆڕانكاریدا لە پێش هەمووانەوە بەخودی ئەوان بوتریت «ئەمەت لەكوێ بوو» كە هەموو دەزانن ئەوان تەنها داوای پشك ‌و ئیمتیازی زیاتر دەكەن، یان بەهۆی داوای قەرزەكانی كەكاتی خۆی لەحكومەت كردوویانە بۆ پڕۆژەكان، یان لێسەندنەوەی هەندێك مەبەست و ئیمتیاز كە بەناهەق بەریان كەوتووە، ناكۆكیان لەگەڵ دەسەڵاتدا بۆ دروستبووە لەسەر ئەوانە و دەیانەویت خەڵك و جەماوەر تێكەڵ بە كێشەكانی خۆیان بكەن، یان ئەوە بكەنە ئامرازیكی گوشار بۆ لێخۆشبوون، یان وازهێنانی دەزگا پەیوەندیدارەكان لە كێشەكانیان و كردنی داوا و بەرژەوەندییەكانی خۆیان بە هی جەماوەر، كە من دڵنیام ئەوانیش لەدەسەڵات بوونایە، لەوانی تر باشتریان نەدەكرد.

ئێستا ئەوەندە پڕۆژە و كۆمپانیای تایبەتیان هەیە ، ئەوكاتە دەیان ئەوەندەیان دەبوو.

كوردستان پێویستی بە گۆڕانكاریی بنەڕەتی ریشەیی و بەرنامە و ئەقڵی سەردەمانە و كاری بەكۆمەڵ و دیدی مۆدێرن و خەڵكی شارەزای پاك و بە ئینسافە، نەك دروشمی باق ‌و بریق ‌و حەماسیی بێ ناوەڕۆك و ئاسۆ لێڵ.

print

 215 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*