سەرەکی » وتار »  ‌عه‌داله‌ت عه‌بدوللا‌ » مەترسیی ناوچەگەریی لە باشووری كوردستاندا

لە پیشەسازیی هەواڵ و رووماڵی میدیاییدا

مەترسیی ناوچەگەریی لە باشووری كوردستاندا

بەرهەمی كۆمەڵایەتی
لە زانستی میدیادا، ناوەڕۆكی هەواڵەكانی دامودەزگاكانی راگەیاندن، وەها تیۆریزەكراون ‌و ناسێنراون، كە‌ لەبنەڕەتدا بەرهەمێكی كۆمەڵایەتین. ئەم وێناكردنە، زادەی ئەوەیە كە چەند لایەنێك رۆڵیان‌ لە چۆنێتی داڕشتن و ئاراستەكردنی ناوەڕۆكی هەواڵەكاندا هەیە، لەوانە: سیستمی سیاسی، یاساكانی راگەیاندن، ئیتیكی رۆژنامەوانی، سەرچاوەكانی هەواڵ، دەزگاكانی راگەیاندن خۆیان بەخواستە پیشەیی و ئۆرگانیكەكانییەوە، پەیوەندیگران (القائمون بالإتصال)، جەماوەر ..هتد.

هەریەكێك لەو فاكتەرانە دەستیان هەیە لەوەی كە هەواڵەكان بە چ شێواز و زمان و خستنەڕوویەك و بە چ فۆڕمێكی لەچوارچێوەدان Framingو، بگرە بە چ خواست و ئامانجێكی دیاریكراو گەڵاڵە دەكرێن و بەهایان پێدەدرێت؟
ئامانجی سەرەكیش، بۆ میدیاكان، لە كۆتاییدا بریتییە لە ئامادەكردن و بڵاوكردنەوە-پەخشكردنی هەواڵێك كە بەهای بۆ وەرگرانی هەبێت، جا وەرگر بینەربێت، یان بیستەر، یاخود خوێنەر.
ئەمە لۆژیكی زاڵی پیشەسازیی هەواڵە لەبواری ماسمیدیادا بەهەموو تایپەكانییەوە: بینراو، بیستراو، چاپكراو، ئەلەكترۆنی.

زۆربەی هەرە زۆری دەزگاكانی راگەیاندنیش، لە سەرتاسەری جیهاندا، لە میدیای گشتییەوە بیگرە بۆ میدیای تایبەتمەند Specialized media، لەبەر هۆكاری ركابەریكردنی یەكتر بێت، یان بە ئامانجی بازاڕسازیی سیاسی Political Marketing بۆ‌ گوتارو بیروباوەڕێكی دیاریكراو، یان بازرگانی و قازانجی پەتی، بەم لۆژیكە كاردەكەن، واتە پەنا بۆ بڵاوكردنەوەی هەموو جۆرە هەواڵێك دەبەن كە دەربڕی پێویستی و چاوەڕوانیی یەكێك یان چەند جۆرێكی ئەو فاكتەرە كۆمەڵایەتییانە بێت كە نهێنیی پشت پیشەسازیی هەواڵ و سازاندنی ناوەڕۆك و بەهای هەواڵەكانن.

ناهارمۆنییەت و زیانی كۆمەڵایەتی
ئەو دەستپێكەمان بۆ ئەوەیە كە بڵێین، هەواڵەكان لە میدیاكاندا، وەك چۆن بەرهەمێكی كۆمەڵایەتین، ئاوهاش دەشێت لەبواری پراكتیكدا بە هەردوو دیوی زیان و قازانجی كۆمەڵایەتیدا بەرهەم بهێنرێن و بشكێنەوە.
بە مانایەكی روونتر، دروستبوونی هەر ناهاوسەنگی و نا هارمۆنییەتێك لەنێوان كۆی ئەو فاكتەرانەی كە رۆڵیان لە داڕشتنی ناوەڕۆكی هەواڵی میدیاكاندا هەیە، زوو بەزوو بەدیار دەكەوێت، بگرە دەبێتە هۆی زاڵكردن و زەقبوونەوەی یەكێك یان هەندێك لەو فاكتەرانە لەسەر حسابی فاكتەرەكانی تری پیشەسازیی هەواڵ، ئەمەش میدیاكان وا لێدەكات كە لەسەر‌ بنەماكانی پیشەییبوون Professional بخلیسكێن، لەوەش زیاتر، لەپێناوی پێویستی و ئامانجێكی كۆمەڵایەتیی دیاریكراودا‌، ئەركە پیشەییەكان پێشێل بكەن.

لە بنەڕەتیشدا، هۆكارێك لە هۆكارەكانی بە زانستیكردنی بواری ماسمیدیاو ئەم چالاكییە مرۆییە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا‌، هیچ نییە جگە لە پێگەیاندنی ئەكادیمییانەی هەر كەسێك و بكەرێك كە بیەوێت میدیاكاربێ و گەشەپێدانی تواناو لێوەشاوەییەكانی و چاندنی هۆشیاریی تیۆری و زانستی تیایدا، ئەوەش بەمەبەستی بەكارهێنان و هەڵسوڕاندن و بەڕێوەبردنی پیشەییانەی دامودەزگاكانی راگەیاندن لە قازانجی گشتیدا، یان وەرگری تایبەت، ئەوەش بەپێی تایبەتمەندیی میدیاكان و ئاراستەی رووماڵ و گوتاریان.

دەسكەوت، بەڵام سەرچاوەیەكی مەترسییش!
لە ئەزموونی هەرێمی كوردستاندا، لەبەرئەوەی سیستمی سیاسی دەرفەتی لەبەردەم كردنەوەی كەناڵ و دامەزراندنی دامودەزگای هەمەجۆری راگەیاندندا واڵا كردووە، بە سەدان كەناڵ و دەزگای راگەیاندنمان لە بواری بینراو و بیستراو و چاپكراو و ئەلكترۆنیدا هەیە. ئەمەش‌ ئەگەر، وەك سەرەتا Principle، لەرووی سیاسی و مەعنەوییەوە، دەستكەوتێك بێت بۆ هەرێمەكە و رەگەزێكی پیادەكردنی تیۆری ئازادی بێت، Liberal theory لەبواری میدیادا، ئەوا لە رووی پراكتیكییەوە، بەداخەوە، بۆتە زەمینەسازیی بۆ دروستبوونی سەرچاوەی مەترسی بۆسەر یەكڕیزیی نیشتمانی و ئاشتیی كۆمەڵایەتی، چونكە ئەو هێزە كۆمەڵگەییانەی كە توانای سوود وەرگرتنیان لەو ماف و ‌ئازادییەو بەڕێوەبردن و پارەداركردن و خاوەندارێتیكردنی دامودەزگا گەورەكانی بواری ماسمیدیا لە هەرێمی كوردستاندا هەیە، زیاتر بریتین لە گروپ و پارتە سیاسییەكان، یان كەسایەتییە سیاسییە پارەدارو خاوەن پایەكانی ناو حزبەكان.

پارتە سیاسییەكانیش لە ئەزموونی باشووری كوردستاندا، هەمیشە لە ململانێ و بەریەككەوتن و ركابەریی سیاسیدا بوون و تائێستاش بەردەوامن، تەنانەت بەهۆی شەڕی شوومی ناوخۆیی نێوان هێزەكانەوە كە دیارترینیان شەڕی ساڵانی (1994-1998ز)ی نێوان هەردوو پارتە سەرەكییەكەی باشووری كوردستانە:‌(پ.د.ك) و (ی.ن.ك)، دابەشبوونی جوگرافیاو ناوچەكان و تەنانەت سیستمی كارگێڕیی هەرێمەكەشی لێكەوتەوە، بەهۆی ئەوەشە‌وە هەرێمی كوردستانیش، بۆ چەندین ساڵ، بوو بەدوو زۆن و كانتۆنی ئیداریی كە تائەمڕۆش شوێنەوارەكەی ماوە.

تێوەگلانی میدیا لە ململانێ سیاسییەكانەوە
مەترسییەكی گەورەی ئەو ئەزموونە سیاسییەی هەرێمی كوردستان، بۆ بواری میدیا، كە لە پیشەسازیی هەواڵ و رووماڵی میدیایدا رەنگدەداتەوە، كاریگەریی و شوێنەوارەكانی دابەشبوونی هەرێمەكەیە بۆ دوو زۆنی سیاسی و ئیداری و تەنانەت كەلتوری و كۆمەڵایەتیش! ئەم دوو زۆنییە كە زادەی كایەی سیاسەت و رووداوەكانی دوای راپەڕین بووە، ماسمیدیای كوردستانیشی لە باشوور لە گەمەو شەڕو ململانێكانی خۆیەوە گلاندووە، چونكە وەك پێشتر وتمان لە بنەڕەندا خاوەندارێتیی زۆربەی كەناڵ و دەزگاكانی ماسمیدیا لە باشووری كوردستاندا، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هێزە سیاسییانە و میدیا سێبەرەكانیان كە تا رۆژگاری ئەمڕۆش لە ململانێی سیاسیدان، لەچوارچێوەی ئەو ململانێیەشدا، لە رووی رەمزییەوە، دوو شاری سەرەكیی هەرێمەكەیان كردۆتەوە چەق و سیمبولی سیاسی و ئیداریی خۆیان كە ئەوانیش شارەكانی هەولێر و سلێمانین.
رەنگدانەوەی ناوچەگەرێتی لە پیشەسازیی هەواڵ و داڕشتنی ناوەڕۆكی هەواڵەكانی دامودەزگا میدیاییەكاندا، باكگراوندێكی مێژوویی هەیە. ئەم دیاردەیە، بۆتە بەهایەكی تایبەت و درێژكراوەی بەشێك لەو بەهایانەش كە ئەم پیشەسازییە ئاراستە دەكەن.

وێنەسازیی بۆ دوو شارە گەورەكە
دەركەوتەی ئەم دیاردە ترسناكە هەر لەوەدا نییە كە بەپێی بەرژەوەندیی سیاسیی خاوەنی دەزگا میدیاییەكان و پارەداركارانی هەڵدەسوڕێت و پێویستی و چاوەڕوانیی ئەوان جێبەجێ دەكات، بەڵكو لەو درزە‌ كۆمەڵایەتییەشدایە كە لەڕێی داتاشینی وێنەی سیاسی و كۆمەڵایەتی و كەلتووری بۆ هەردوو شارە گەورەكەی باشووری كوردستان دەیخاتە ناو كۆمەڵگەوە، هەر لەرێگەی ماسمیدیاوە، زۆر بەخوێنساردی و بێ هەستكردن بە بەرپرسیارێتیی كۆمەڵایەتی كە تیۆرێكی بنەڕەتی بواری میدیایە Theory of social responsibility، دێت و رەهەندی كۆمەڵایەتی و دیمۆگرافییش بە دابەشبوونە سیاسییەكان دەدات، بە جۆرێك كە، سیمبولییەتی سیاسیی هەردوو شارەكە، هەولێر و سلێمانی، تەنانەت وابەستەی ئەو گروپە سیاسییانە نەبێت كە راستەوخۆ لە ململانێ و بەریەككەوتندان، بەڵكو رۆژ بە رۆژ‌ بكرێتە فاكت و‌ بابەتێكی كۆمەڵایەتیی بەرجەستە بۆ ئەو بەشانەش لە دانیشتووانی هەردوو پارێزگاكە كە ئەندام و لایەنگری هێزە ركابەر و ململانێكارەكان نین.

مەترسییە گەورەكەش لێرەدایە!: ماسمیدیای كوردی دەبێتە هۆكاری بچڕاندنی یەك لەدوای یەكی رایەڵە كۆمەڵگەییەكان كە ریزبەندیی و ئاشتەوایی كۆمەڵایەتی و ئاسایشی نیشتمانییان لەسەر بەندە.
میكانیزمی میدیایی بۆ گەمەی ناوچەگەری! میكانیزمەكانی بەڕێوەبردنی ئەم جۆرە ترسناكە لە پیشەسازیی هەواڵ، كە بە ئاگاوە بێ، یان بێ ئاگا، دێت و بەها بەو هەواڵانەش دەدات‌‌‌ كە دابەشبوونی سیاسی و كۆمەڵایەتیی زیاتر لە باشووری كوردستاندا دەخوڵقێنن، كۆمەڵێك میزكانیزمن كە بێگومان لە رواڵەتدا بەزەقی هەستیان پێ ناكرێت، بەڵام لە سەرنجدانی زانستییانەی ئەكادیمییان و لە توێژینەوە میدیاییەكانی بواری پێوانەكردنی كاریگەرییەكانی میدیا لەسەر ئاسایشی كۆمەڵ، بە روونی زیانەكانیان ئاشكرا دەكرێت. هەموو ئەوەش لە پێناوی چی؟ تەنها لەپێناوی جێبەجێكردنی كۆمەڵێك ئەركی دەرە -پیشەیی و دوور لە زانستی میدیا كە یەكسانە بە دەسكەوتی حزبی و كەسیی پەتی و، لەڕێگەی بەرهەمهێنانی وێنەی سیاسی و كۆمەڵایەتی و كەلتووریی مەترسیدارەوە كە رقی كۆمەڵگەیی لەناو بەشە جیاوازەكانی دانیشتوانی هەرێمدا دەچێنێت. دیارترین ئەو میكانیزمانەش، بەداخەوە، ئەمانەن:

1-‌زەقكردنەوەی هەواڵە ناخۆشەكانی شارێك‌ لە شارەكان و داپۆشینی هەمان بابەتی هەواڵ‌ لە شارێكی تردا.

2-بڵاوكردنەوەی راستەوخۆو تۆماركراوی حاڵەت و دیاردە سیاسی و كۆمەڵایەتییە نێگەتیڤەكانی شارێك ‌و پەردەپۆشكردنی هەمان دیاردە و حاڵەت‌ لە شارێكی تردا.

3-بڵاوكردنەوەی زانیاری‌ لەسەر رووداوی شارێك لە رێی پشتبەستن بە هەندێك سەرچاوەی دڵخواز و پشتگوێخستنی زانیاریی تری پەیوەست لەسەر هەمان رووداو كە دەشێت لە سەرچاوەی تری نزیك و پەیوەندیدارترەوە دەست بكەون.

4-زەقكردنەوەی دیمەنە ناشیرینەكانی روخسارو رووی ئاوەدانیی شارێك و بڕینی دیمەنە جوانەكانی تری رووخساری هەمان شار و رووە ئاوەدانی و شارستانییەكەی.

5-گواستنەوەی ئەو هەواڵ و زانیارییانەی كە لە راگەیاندنەكانی دەرەوە و وڵاتانی بیانییەوە بە نەرێنی لەسەر شارێك بڵاو دەبنەوەو شاردنەوەی (تعتیمMedia blackout) ئەو هەواڵ و رووداو و زانیارییە ئەرێنییانەی كە لەو راگەیاندنانەوە و لەسەر هەمان شار، پەخشدەكرێن.

6-یاریكردن بە زانیاری و فاكت لەسەر رووداوە مێژووییەكانی شارێك و ستایشكردن و پێوەنانی زانیاریی و ریكلامكردن بۆ رووداوە مێژووییەكانی شارێكی تر.

7-زەقكردنەوەی كەمیی خزمەتگوزارییەكان لە شارێك و خۆ بەدوورگرتن لە رووماڵكردنی هەمان كەموكورتیی خزمەتگوزاریی لە شاری تردا.

8-شێواندنی هۆكاری راستەقینەی ناڕەزایی جەماوەری، یان بێدەنگیی جەماوەریی لە شارەكان و دروستكردنی وێنە و شیكاریی هەڵە و نابابەتی لەبارەیانەوە، چ بە ستایشكردن بێت یان سووكایەتی پێكردنی ناڕاستەوخۆ.‌‌

9-فووكردن بە خاوەندارێتیی سیاسیی شارەكان و دیاریكردنی سنووری نفوزی سیاسی، بەپێی ئەو بازاڕسازییە سیاسییەی كە لەڕێی‌ پیشەسازیی هەواڵ‌ و رووماڵی میدیاییدا بۆ كۆمەڵێك مەرامی سیاسی و حزبیی بەرتەسك، دەكرێن.

10-پشتگوێخستنی ئەو كاراكتەرە سیاسی و كۆمەڵایەتی و رووناكبیرییانەی شارێك كە پێیان دەوترێت سەركردەی بیروڕا Opinion leaders و كاریگەرییان لەسەر رای گشتی هەیەو‌ لەبەرامبەردا بایەخدان بەوانەی هەمان شار كە لەگەڵ سیاسەتی بڵاوكردنەوەی دەزگا میدیاییەكەدا‌ ناكۆك نین و دەتوانن كۆمەكی گەمەی پەردەپۆشكردنی جیاوازیكردنی دەزگا میدیاییەكە‌ بكەن لەنێوان شارەكاندا.

ئەوانەو زۆر میكانیزمی تریش لە پیشەسازیی هەواڵ و رووماڵی میدیاییدا كە بەداخەوە تا رۆژگاری ئەمڕۆ درێژەیان هەیە، هەر هەمووشیان هەم لەسەر حسابی یەكڕیزیی و ئاسایشی نیشتمانی و ئاشتی كۆمەڵایەتیی كۆمەڵگەی باشووری كوردستانن، هەم لەسەر حسابی پرۆفیشناڵیزەكرنی كایەی ماسمیدیا و ئەركە پیشەییەكانی رووماڵی میدیایین.

 

*خوێندكاری دكتۆرا لە بواری ماسمیدیا و 27 ساڵ ئەزموونی پراكتیكی.

print

 499 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*