سەرەکی » ئاراستە » لیوای دیالە،لەكتێبی (العراق قدیما وحدیثا)-ی عەبدولرەزاق حەسەنی-دا

لیوای دیالە،لەكتێبی (العراق قدیما وحدیثا)-ی عەبدولرەزاق حەسەنی-دا

لە عەرەبییەوە: رزگار حاجی حەمید

1-2

عێراق هاوسنوورە لەگەڵ ئێران بە درێژایی دیوی ڕۆژهەڵات، كە درێژییەكەی حەوت سەد میلە، لە (ڕایات)ەوە لەسەر (سنووری عێراق – توركیا- ئێران) دەست پێدەكات و بە ناوەڕاستی(شەتول عەرەب) لە فاو كۆتایی دێت‌، بەشێكی گرنگی لیوای دیالە دەكەوێتە سەر ئەم سنوورە، لە باكوورەوە هاوسنوورە لەگەڵ لیوای كەركوك و بەشێك لە لیوای سلێمانی، هەروەها چیاكانی (پشت كوە) ئێران و چیاكانی هەورامان كە عێراق و ئێران جیا دەكاتەوە لە ڕۆژهەڵاتەوە، لە باشوورەوە لیوای كوت و لیوای بەغدایە، لە ڕۆژئاواوە خاكەكەی لە بەشی باكووری لیواكە زەوییەكی بەردەڵانییە، لەكاتێكدا بەشی باشووری دەشتاییەكی تەختە كە بە زۆری كێڵگەی گەنم و جۆی تێدایە، داری میوە بە هەموو جۆرەكانییەوە تیایدا دەڕوێت وەك لیمۆ و پرتەقاڵ و هەنار و ترێ‌ و هەرمێ‌ و سێو و قۆخ و ئاڵوباڵو كە سەرچاوەی بژێوی دانیشتوانەكەیەتی، ئاوەكەی هەروەك ئەوە وایە خاوەندارییەتی بگەڕێتەوە بۆ خاوەن باخ و كێڵگەكان كە فەرمانگەكانی ئاودێری لەنێوانیاندا ئاو دابەش دەكات بەپێی‌ چەند پێوەرێكی ورد و دەرگای تایبەت، كە تەنها ڕێژەیەكی كەمی نەبێت ناگاتە ڕووباری دیجلە جگە لە ڕۆژانی لافاو نەبێت.

دانیشتوانی لیواكە و ڕووبەرەكەی
ڕووبەری لیواكە 16،640كیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتوانی(329813) كەسە بەپێی سەرژمێری گشتی ساڵی (1957).

هۆزەكانی لیواكە
لەم لیوایەدا هۆزی سەرەكی جیاواز هەیە، عەرەب و كورد و توركمان، كە هەریەكەیان لقی هەمە جۆری هەیە و ئەوەی خوارەوە ناوی گرنگترینیانە بەپێ‌ ی ئەو قەزایانەی كە تیاییدا نیشتەجێ‌ یە

 

هۆزەكانی سەر بەناوەندی لیواكە

-1المجمع -2شمر -3- زبید -4- الدفافعە -5-الصطوط -6 الكرخیە -7الزهیریە -8 الخشالات.

هۆزەكانی سەر بەقەزای مەندەلی: -1الندە -2 الساعدە -3 البوحداری -4 الحمد -5 القرە لوس -6 الردلیینیە -7 بنولام -8 بنوزید -9 خفاجە -10الداینیە -11 شمرطوقە -12الدلیفیە -13بنوتمیم .

هۆزەكانی سەر بەقەزای خانەقین -1السورە ملی -2 الجاف -3- اركوازیە -4-الصمیدع -5 ربیعە وبنی ویس -6 الطالبانیە -7-الباجلان -8الجمور -9 برزنجە -10 الطائیشیە-11 الشرق بیانیە -12الكاكائیە -13الزنگنە.

هۆزەكانی سەر بەقەزای خاڵس -1العزە -2 الجبور -3 العبید -4 العنبكیە -5 الجبایلە -6 الطاطران -7 الصایح -8 البیات -9 الدلیم -10القرطان -11 الدفافعە -12المعامرە -13بنی سعید -14 جدادە -15 بنوتمیم -16 المجمع -17المیلاج -18البوهیازع -19البوعلكە -20 -البوسلطان زبید .

ڕێكخستنی لیواكە لە ڕووی كارگێڕییەوە
ئەم لیوایە پێكدێت لە ناوەندی لیواكە (بەعقوبە)ەو سێ‌ قەزا (مەندەلی و خانەقین و خاڵس) و هەریەكەیان ژمارەیەك ناحیە لەخۆدەگرێت، كە لە خوارەوە باسیان دەكەین:
بەعقوبە

بەعقوبە یاقوت حەمەوی لە سەدەی حەوتەمی كۆچی دا نووسیوویەتی (بعقوبا و باعقوبا) لە وەسفی دا دەڵێت: گوندێكی گەورەیە وەكو شار لە نێوانی و بەغدادا (دە) فرسەخە، لەسەر ڕێگای خۆراسان، ڕووبار و باخی زۆری تیایە، ڕووبەرێكی بەرفراوانی میوە جاتە، دارخورمای چڕە، خورما و مزرەمەنی زۆری هەیە، كە بە نموونەی باشی و نایابی دەهێنرێتەوە، بە سەر ڕووباری دیالەوەیە بە دیووی ڕۆژئاواوە و ڕووباری جەلەولا بەناوەندی دا تێدەپەڕێت، لە هەردوو دیووی ڕووبارەكە دوو بازار هەیە، هاوكات لە تەنیشتیەوە ڕووباری (سوقان)ە كۆپرییەكی لەسەرە، لەسەرەوەی كۆپرییەكە هەردوو بازاڕەكە بەیەكەوە دەبەسێت، بەلەمەكان بەژێریا تێدەپەڕن بۆ (باجسرا) و گوندەكانیتر، ژمارەیەك گەرماو و مزگەوتی …..هتد تێدایە، ئەمە وەسفی (یاقوتی حەمەوی)یە بۆ شارۆچكەی باقوبە لە سەدەی حەوتەمی كۆچی و سەدەی سیانزەهەمی زاینی كە وەسفێكی گونجاوە بۆ ئێستاش دەگونجێ‌ ،بەڵام ئەو ڕووبارەی كەبە ناوەڕاستیدا دەڕوات لە ئێستادا ناوی (خریسان)ە نەك ڕووباری جەلەولا، بە پێچاوپێچ دەڕوات وەك پێچاوپێچی مارێكی خاڵدار وەك ئەوەی وا دەبینرێت ڕووباری بەیەكداچوو پێكەوە بەستراوە و لە یەكتر جیا دەبنەوە، وا دیارە (بعقوبا) پێش ئیسلام بوونی هەبووە، كە لە (الاسفار السریاینیە) باس كراوە، كە پێش ڕزگاركردنی ئیسلام هەبووە، هەروەها گەڕیدە عەرەبەكان لە كتێبەكانی سەدەكانی ناوەڕاستدا باسیان كردووە، پێدەچێت ناوی ئێستای لە ئارامییەوە هاتبێ (باعاقوبا) ماڵی عاقوبا بە واتای پێگەی پشكێنەر یان شوێنكەوتوو، چونكە دەكەوێتە سەر ڕێگای كاروانەكان بۆ ئێران، كە ئەمڕۆ دەكەوێتە دووری (60) كم لە باكووری ڕۆژئاوای بەغداوە، هێڵی شەمەندەفەری نێوان بەغداد –كەركوك – ئەربیل -ی پێدا تێدەپەڕێت، كە بە پردێكدا دەپەڕێتەوە لەسەر حەوت پایەی كۆنكریتی درووست كراوە و زۆر بەرزە، ژمارەی دانیشتوانی بە (7500)كەس دەخەمڵێنرێت، خانووی باشی زۆر كەمە، بازاڕەكانی كۆنە، خانەكانی بەتاڵە بینا حكومییەكانی تاڕادەیەك قەشەنگە بە هاوشێوەی ئەوەش باڵەخانەی بەڕێوەبەرایەتی پۆلیس و بینای دادگا مەدەنییەكان و بەندیخانەی مەركەزی كە بینای هاوچەرخن، هاوكات فەرمانگەی پۆستە وگەیاندن و شارەوانی و یانەی فەرمانبەران و قوتابخانەی ئامادەیی و خەستەخانەی مەلیكی كە لەم دوایەدا درووستكرا بە شێوەیەكی جوان، چەند چایخانەیەك و كۆگای هاوچەرخ و خانووی نوێ‌ ی تێدا درووستكرا ،سێ‌ شەقامی سەرەكی هەیە:

یەكەمیان پشتەوەی باكووری شارۆچكەكە دەبەستێتە وێستگەی شەمەنەفەرەوە .

دووەمیان كۆشكی میری دەبەستێت بە بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی كۆن دواتر گوندی (هۆیدەر)ەوە .

سێیەمیان زیاتر ڕاست و فراوانترە لە بارەگای پۆلیسەوە دەست پێدەكات درێژدەبێتەوە بۆ دەرەوە بە لێوارەكان بینای هاوچەرخ و بەرز و باڵەخانەی حكومی جوان دروستكراوە، سەرجەم گەڕەك و كۆڵانەكانی دیكە تەسك و قەرەباڵەخن بەڵام تەخت كراوە و بە كارەبا ڕووناك كراوەتەوە.

بعقوبا جیا دەكرێتەوە لە گوندە گەورەكانیتر، كە دارستانێكە لە دارخورمای فراوان و زۆری داری میوەی هەمە جۆر كە ئەمەش وادەكات جوانی و دڵڕفێنی پارچە زەوییەیەك بێت لەپارچەكانی تر، بەتایبەت كاتێ‌ بەهار دێت باڵندە بە دەنگە خۆشەكانیان ئەچنە بەرزایی منارەی باخچەكان كەوا دەردەكەوێت هەوای ناسك و شنەبا تێكەڵ لەگەڵ بۆنی قداح و گوڵ و ڕەیحانە، كە پارچەیەك بێت لە بەهەشتی هەمیشەیی، سوپاسگوزاری خودا دەكات بۆ نیعمەتەكانی، بەڵام دۆخی تەندروستی بەعقوبا جێگای دڵخۆشكەر نییە بە هۆی بڵاوبوونەوەی گرانەتا و بەلهاریزیاوە، لەگەڵ ئەوەشدا ڕۆشنبیری گشتی تیایدا زۆر سنووردارە، لە بواری بازرگانیدا پشت دەبەستێت بە میوە و بەروبومە كشتوكاڵییەكان كە دەگوێزرێتەوە بۆ بازاڕەكانی بەغدا بۆ ساغكردنەوەی كاڵاكانیان، بەشێوەیەك كە ئەستەمە بۆ ئەوانەی تیایدا نیشتەجێن میوەی باشی دەست كەوێ‌.

ناحیەكانی ناوەندی لیوا
سێ‌ شارەدێی گرنگ سەر بە ناوەندن ئەمانەن:
1-بەعقوبا

2- كنعان

3- مقدادیە

ناحیەی بەعقوبا : ئەمە شارە دێی ناوەندە، بەڕێوەبەرەكەی لە ناوەندی لیواكە دادەنیشێت، گوندە كشتوكاڵییەكان پەیوەستن بەم ناحیەوە، لە كۆتایی ئەم بەشەدا باسی دەكەین.

ناحیەی كنعان
كاتێ‌ موسڵمانەكان دەستیان گرت بەسەر (مدائن) و بوونە خاوەنی، كەوتنە ڕێ‌ بەرەو جەلەولا تاوەكو گەیشتنە (مهروژ) پێشەنگیان (هاشم بن عتبە بنی ابی وقاص) بوو بە سەركردەی شارۆچكەكە، دانیشتوانەكەی هاتنە لای لەسەر كیسەیەك درهەم پێكهاتن بە مەرجێك كەس لە خەڵكەكەی نەكوژن، بەڵام ئەمڕۆ (مهروژ) هەرێمێكی گەورەیە دەكەوێتە دووری (18)كم لە ناوەندی لیواكەوە، خەڵكەكەی خەریكی جووتیاری و كشتوكاڵن، میری بنكەیەكی پۆلیس لە كەنار جۆگەلەكەی (مهروژ) و دواتر خانوو و فەرمانگەی پۆستە و فەرمانگەی ئاودێری درووستكرد، كۆی ئەم هەموو بینا حكومیانەی كردە مەڵبەندی ناحیە و ناونرا (مهروژ) یان (مهروت) وەك خەڵكەكەی وایان پێدەووت، دواتر حكومەت ناوی یەكەمی گۆڕی بۆ ناوی ناحیەی كنعان لەبەر فراوانی هەرێمەكە و زۆری ژمارەی گوند و كەپرەكان .

ناحیەی مقدادیە
ئەم ناحیە پێشتر ناوی (ناحیەی) شهرابان بوو گۆڕییان بۆ ناوی ئێستای، هەندێ‌ كەس دەینووسنەوە و دەیخوێننەوە بە شەهرەبان وشەیەكی فارسی یە پێكهاتووە لە (شەهر) بەمانای شار (ئابان) ناوی پیاوێكە كە گوندێك بەناوییەوە درووستكرا لە هاوشانی شەهرەبانی ئێستا وەكو پێزانین كە بەو ناوەوە نراوە، هەرچەندە شارۆچكەی شارەبان ئێستا وەكو ناحیەیەك دادەنرا بەپێ‌ ی ڕێكخستنی كارگێڕییەكان، لەگەڵ ئەوەشا فراوانتر و ئاوەدان ترە لە ناوەندی لیوا، قەبارەیشی گەورەترە لە ناوەند هەندێ‌ قەزا و لێرە و لەوێ‌ خانووەكانی بڵاوەن، زۆربەی خانووەكانی پێكهاتوون لە دوو نهۆم بەتایبەت دەزگا حكومییەكان، كە ئەنجومەنی ئاوەدان كردنەوە دەستی كرد بە بونیات نانیان لە ناوچە جیاوازەكانی عێراقدا و شەقامە سەرەكییەكانی شەهرەبان بەڕێكخستنێكی جوان ڕێكخراوە و بە باشی قیرتاوكراوە و بە كارەبا ڕووناك كراوەتەوە، هاوكات بازاڕەكانی پڕە لە جۆرەها كەرەستە و پێداویستییەكان و هەمە چەشنی میوە، دەكەوێتە دووری (42)كم لە ناوەندی لیواكەوە، ژمارەی دانیشتوانی نزیكەی (5900)كەسە.

قەزای مەندەلی
شارۆچكەی مەندەلی دەكەوێتە ڕۆژهەڵاتی بەعقوباوە كە (93)كم دوورە لێیەوە ، بە دووری چەند كیلۆمەترێك لە چیای (پشت كوە)ەی ئێرانی لە ڕۆژئاواوە، دەڕوانێتە سەر دۆڵیكی فراوان كە ئاوی كارێز و كانییە تەقیووەكانی تێدا كۆدەبێتەوە، لە چیای ناوبراودا جۆگەیەكی بچووك درووست دەكات دانیشتوانەكەی ناویان ناوە (ڕووباری كنگیر)، كەلە كەنارەكانیدا ژمارەیەكی زۆری باخ دەبینرێت، كە بریتی یە لە میوەی جۆراوجۆر وەكو (هەنار، پرتەقاڵ، لیمۆ و خورمای بەناوبانگ وەكو خەزراوی وخەستاوی و ئەزرەق ئەزرەق، كە ئەمەش وای كردووە بەرووبومەكەی ناوبانگێكی تایبەتی هەبێت لە سەرپای وڵاتی عێراقدا، هەروەها كەش و هەوایەكی سازگاری هەیە، لەگەڵ بینای جوان و ژمارەی دانیشتوانی زۆرە، چایخانەی كەمە و باخچەی تایبەت و فراوان و كۆشكی جوانی دەوڵەمەنەكان هەن، ئەو بینا حكومیانەی كە لە شارۆچكەكەدا هەیە وەكو (سەرا و خەستەخانە و فەرمانگەی پۆستە و گەیاندن و قوتابخانەی كچان و كوڕان كە گونجاو بێت لەگەڵ گرنگێتیدا، سەبارەت بە ئاوی خواردنەوە لە ڕێگەی بۆڕییەوە دەگەیەنرێتە ماڵان، بەستراوە بە پرۆژەی ئاوی خواردنەوە كە ئاو دابەش دەكات لە ڕێگەی هەندێ‌ بیری ئیرتیوازییەوە كە تایبەتە بۆ ئەم مەبەستە هەڵكەندراوە دوای ئەوەی كە نزیك بوو لە لەناوچوون، بەزۆری لە مەندەلی و زیاتر لە خانووە كۆنەكان جۆرە دوو پشكێكی ژەهراوی هەن كە ناوی (جەرار)ە ئەگەر بە كەسێكەوە بدات بە تایبەت تەمەنی بچووك بێت یەكسەر دەیكوژێت، لە نەریتی ناوچەكەدا و لای دانیشتوانی هەردوو قەزای (عەلی غەربی و بەدرە) كۆرپەكانیان دەنێرن بۆ چیای (پشت كوە) بۆ شیرخواردن، كە هەندی ئافرەت لەوێ‌ هەن شیریان دەدەنێ‌ دەمێنێتەوە تا پێدەگات، ئینجا دەیان گێڕنەوە بۆ شوێنی خۆیان، ئەو زمانەی كە دانیشتوانی شارۆچكەكە قسەی پێدەكەن جیاوازن، بەپێی ئەو گەڕەكانەی تێدا نیشتەجێن، كە هەندێكیان بە كوردی قسە دەكەن و هەندێكی تریان بە زمانی فارسی و توركی و جارجاریش بەزمانی عەرەبی لەیەك تێدەگەن، بەڵام بەزمانێكی ناڕوون و زۆر قورس، ژمارەی دانیشتوانی شارۆچكەكە نزیكەی (8000) كەس، بەڵام ژمارەی دانیشتوانی قەزاكە (53518) كەسە بەپێی سەرژمێری گشتی ساڵی (1947)، مەندەلی لادراوە لە (بندنیجبن) وەك (یاقوت الحموی) باسی كردووە لە فەرهەنگی وڵاتان (المعجم البلدان 2 – 292 من گبعە الحصر) لە سەردەمی حەوتەمی كۆچیدا، كە وا وەسفی دەكات: شارۆچكەیەكی بەناوبانگە لە كەناری نەهرەوان لە دیوو چیاوە لەسەر ڕێگای بەغدایە، خەڵكێكی زۆری پێگەیشتووە لە زانایی نوێ‌ و شاعیران و فەقیە و نووسەران و باسێكی زۆری هەیە.

لە كتێبە شایستەكاندا، لە وڵاتان و وەرگێڕان و مێژوودا، كە ناتوانرێت بەدوای هەموو بڕگەكانیدا بگەڕێن لەم پەلە پەلەیەدا، تەنها ویستمان ئاماژەی پێ‌ بدەین وەك بەڵگەیەك بۆ گرنگێتی ئەم شارۆچكەیە لە چەرخە كۆنەكان تا وەكو ئیستاش لە دەوروبەریدا هەیە و پێی دەڵێن (بندنیج).

ناحیەی بەلەدروز
قەزای مەندەلی تەنها یەك ناحیەی هەیە پێی دەووترێت شارەدێی بەلەدروز، لەوانەیە شوێنی (براز الروز) بێت كە لە فەرهەنگی وڵاتان (معجم البلدان) ناوی هاتووە، بەرگی (2) لـــــ98،

ناوەندەكەی ئەو گوندەیە بەناوییە ناونراوە، كە دەكەوێتە كەناری جۆگەی بەلەدروز لە نێوان بەعقوبا و مەندەلی دەوردراوە بە باخچە و باخ شەقامەكانی زۆر جوان دەكات و پێگەكەی بە هێز دەكات، خەڵكەكەی عەرەبی ڕەسەنن كە عەجەمی بەسەریاندا زاڵبووە و هەڵگەڕاونەتەوە و قسەی پێدەكەن، كاتێ‌ (سوڵتان عەبدول حەمید) بریكارنامەی (هەرێمی بەلەدروز)ی كرد بۆ یەكێك لە دراو گۆڕێكی كۆنی یۆنانی بە ناوی (ڤریفی) لە بەرامبەردا دەست هەڵگرتنی لە قەرزێك كە لە ئەستۆی حكومەتی عوسمانی بوو، بریكارەكەی ئەم دراو گۆڕە بەشەكانی ئەم هەرێمەیان دەدا بەشێوەی پابەندبوون بەسەر كارەكانی بەلەدروزدا لە بەرامبەردا لەسەری ڕێككەوتن، كە بەم حاڵە بەردوام بوو بەو شێوازە تا وەكو ساڵی (1937)، كە فرۆشرا بە كۆمەڵێك دەوڵەمەن كە پشتگیری دارایی بەغدا و كازمیەی دەركرد و بوو بە موڵك و خاوەنەكەی سوودیان لێ دەبینی بە ئارەزووی خۆیان.

print

 169 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*