سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » كاوان محه‌مه‌د پوور:ره‌خنه‌ كاریگه‌رییه‌كی به‌رچاوی له‌سه‌ر گه‌شه‌ی ئه‌ده‌بی هه‌یه

كاوان محه‌مه‌د پوور:ره‌خنه‌ كاریگه‌رییه‌كی به‌رچاوی له‌سه‌ر گه‌شه‌ی ئه‌ده‌بی هه‌یه

كاوان محه‌مه‌د پوور نووسه‌ر و ره‌خنه‌گری رۆژهه‌ڵاتی كوردستان یه‌كێكه‌ له‌و لێكۆڵه‌رانه‌ی كه‌ ساڵانێكه‌ بابه‌ته‌كانی له‌ رۆژنامه‌ و ماڵپه‌ڕه‌كانی رۆژهه‌ڵات و باشوور له‌باره‌ی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی و رۆمان و چیرۆكه‌ كوردییه‌كانه‌وه‌ بڵاوده‌كاته‌وه‌ و هه‌میشه‌ بۆ زۆرێك له‌و به‌رهه‌مه‌ تازانه‌ قسه‌ی خۆی هه‌یه‌. لێره‌دا له‌ وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی ئه‌ده‌ب و هونه‌ری كوردستانی نوێ دا سه‌باره‌ت به‌ ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی و دنیای چیرۆكی كوردی ئه‌و بابه‌ت و گرفتانه‌ی ئه‌ده‌بی كوردی ده‌دوێت.

 

*ره‌وتی چیرۆكی كوردی له‌ حاڵی حازردا چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنی؟ تا چه‌ند هیوا به‌خشه‌؟
-دیاره‌ چیرۆكی كوردی ته‌مه‌نێكی درێژی نییه‌ و ئێمه‌ نزیك به‌ سه‌د ساڵه‌ چیرۆك ده‌نووسین، ئه‌م سه‌د ساڵه‌ش ئه‌ده‌بی داستانی لای ئێمه‌ له‌ژێر ركێفی شیعر دابووه‌. به‌چاو خشاندنێكی خێرا بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت، دیسكۆرسی شیعر هه‌میشه‌ له‌فه‌زای ئه‌ده‌بیاتی كوردیدا زاڵ بووه‌ و له‌ سه‌ره‌تای چیرۆكنووسینی كورد دا، تا راده‌یه‌كی به‌رچاو ناوه‌ڕۆك و پێكهاته‌ی چیرۆكه‌كان، شێوه‌ روانینی شیعریان به‌سه‌ردا زاڵه‌. ئه‌م زاڵ بوونه‌ هێمای مێژووی دوور و درێژی شیعر له‌ ئه‌ده‌بیاتی كوردیدایه‌ و بێگومان زۆری ده‌وێت تا ئه‌م فه‌زایه‌ بشكێت، ته‌نانه‌ت فه‌زای»شیعرییه‌ت»به‌سه‌ر به‌شێك له‌سیاسه‌ت و زانسته‌ مرۆییه‌كانی كورده‌واریشدا زاڵه‌. ئه‌م گرفته‌ ئه‌مڕۆكه‌شی گرتۆته‌وه‌ و شایه‌تی چیرۆكگه‌لێكین به‌زمان و روانگه‌ی شاعیرانه‌ نووسراوه‌. نووسینی چیرۆك ته‌نیا فێربوون و زانیاری به‌سه‌ر چه‌ند ته‌كنیكدا نییه‌. ئه‌گه‌ر به‌كورتی سه‌رنجی ره‌وتی چیرۆكنووسی جیهانی بده‌ین، ئه‌بینین له‌ پڕا چیرۆك به‌مانا مۆدێرنه‌كه‌ی پێكنه‌هاتووه‌ به‌ڵكو ئه‌م ره‌وته‌ پشت ئه‌ستووره‌ به‌ مێژووی فه‌لسه‌فه‌ و زانسته‌كانی ‌تر. له‌ راستیدا مامه‌ڵه‌ و هه‌ڵسوكه‌وتی ئه‌م زانستانه‌ له‌گه‌ڵ جیهانی مرۆیی به‌ شێوازێك كاریگه‌ری له‌سه‌ر به‌دیهاتنی رۆمان و چیرۆكدا هه‌بووه‌، وه‌ها ره‌وتێك له‌ رۆژئاوا تا ئێستاكه‌ش به‌رده‌وامه‌. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ لای ئێمه‌ وه‌ها فه‌لسه‌فه‌ و زانستێك ده‌ست ناكه‌وێ. نه‌بوونی ئه‌م مێژووه‌ و زاڵ بوونی شیعر به‌سه‌ر فه‌زای فیكری كورددا، گه‌شه‌ی چیرۆكی له‌گه‌ڵ له‌مپه‌رگه‌لێك رووبه‌ڕوو كردۆته‌وه‌. به‌ڵام به‌هه‌موو ئه‌م كێشانه‌ و ته‌مه‌نی كورتی چیرۆ‌كنووسین لای ئێمه‌، ئه‌زموونی باشمان له‌م ساڵانه‌ی دواییدا هه‌بووه‌. هه‌ندێك رۆمان له‌م ساڵانه‌دا نووسراون كه‌ هیوا به‌خشن و ده‌توانن بۆ جیلی داهاتوو وه‌ك پێگه‌یه‌ك بۆ ئه‌زموونی نوێ بێنه‌ ئه‌ژمار. دیاره‌ بۆ گه‌شه‌ی ئه‌م ره‌وته‌ چیرۆكنووسه‌كانمان له‌گه‌ڵ ڕێگه‌یه‌كی «دوور و سه‌خت و قاقر» به‌ره‌وڕوون. له‌ڕاستیدا من تاڕاده‌یه‌كی زۆر به‌ چیرۆكنووسه‌كان دڵخۆشم، ئه‌م دڵخۆشییه‌ لای من دووهۆی هه‌یه‌: یه‌كه‌م ده‌بینین به‌م گشته‌ له‌مپه‌ر و نه‌بوونی دیسكۆرسێكی فیكری كه‌ وه‌ك پاڵپشت بۆ چیرۆك بێت، دیسانه‌وه‌ ئه‌زموونی باشمان به‌تایبه‌ت له‌ نووسینی رۆماندا هه‌یه‌-ئه‌م ئه‌زموونه‌ زیاتر له‌ رۆمان دایه‌ و كه‌متر كورته‌ چیرۆك ده‌گرێته‌وه‌- دووهه‌م، لۆژیك و پێكهاته‌ی چیرۆك خۆی به‌شێوه‌یه‌كی خۆڕسكانه‌ توانای گه‌شه‌ی هه‌یه‌، هه‌ر رۆمانێكی باش، ده‌توانێ پێگه‌یه‌ك بۆ ئه‌زموونی نوێتر بێت. هه‌ڵبه‌ت ئه‌م دڵخۆشییه‌ هه‌رگیز به‌م مانایه‌ نییه‌ هه‌رچی به‌ناوی چیرۆك نووسراوه‌ یان له‌ داهاتوودا ده‌نووسرێت، ئه‌وه‌ ئه‌زموونێكی باشه‌، قسه‌ی من ته‌نیا له‌سه‌ر چه‌ند رۆمانه‌ نه‌گشت چیرۆك و رۆمانێك كه‌ تا ئێستاكه‌ نووسراوه‌. به‌دی هاتنی ئه‌م چه‌ند رۆمانه‌ له‌فه‌زایه‌ك كه‌ ته‌واو بۆشایی چیرۆكی هه‌یه‌ به‌ڕاستی جێگه‌ی سه‌رنجه‌. دیاره‌ ئه‌ده‌بیاتی هیچ نه‌ته‌وه‌یه‌ك ته‌نیا پشت ئه‌ستوور به‌ ئه‌زموونه‌ تاكه‌كه‌سییه‌كانی خۆی نییه‌ و ناكرێ له‌ناو خۆیدا قه‌تیس بمێنێته‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌زموونی نه‌ته‌وه‌كانی ‌تریش وه‌رده‌گرێت و به‌كاریان دێنێت. وێده‌چێت له‌ به‌كارهێنانی ئه‌م ئه‌زموونه‌ جیهانییه‌دا، چیرۆكنووسه‌كانمان هوشیارتر بووبنه‌وه‌، ئه‌مه‌ش جێگه‌ی هیوا و دڵخۆشییه‌.

*ره‌خنه‌ و ره‌خنه‌سازی و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ باره‌ی چیرۆك و رۆمانی كوردی تا چه‌ند كاریگه‌ریی له‌ڕه‌وتی گه‌شه‌كردنی ئه‌ده‌بیاتدا هه‌بووه‌؟ ئایا ئێمه‌ ره‌خنه‌ی جیدیمان هه‌یه‌؟
-به‌داخه‌وه‌ به‌شی ره‌خنه‌ چ له‌ چیرۆك و چ له‌شیعریش دا زۆر لاوازه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌و ده‌قه‌ ره‌خنه‌یی یانه‌ی له‌گۆڤار و رۆژنامه‌كان بڵاوده‌بنه‌وه‌. بێگومان ره‌خنه‌ كاریگه‌رییه‌كی به‌رچاوی له‌سه‌ر گه‌شه‌ی ئه‌ده‌بی هه‌یه‌ و به‌چه‌شنێك دابینكه‌ری رێبازه‌ ئه‌ده‌بییه‌كانه‌. به‌ڵام لای ئێمه‌ ره‌خنه‌ بۆته‌ پوخته‌كردنی چیرۆك یان شرۆڤه‌یه‌كی تاكه‌كه‌سی و زۆر به‌ ده‌گمه‌ن شایه‌تی ده‌قێكین پرنسیپه‌كانی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی ره‌چاو بكات. زۆربه‌ی ئه‌م به‌ناو ده‌قه‌ ره‌خنه‌یانه‌ كێشه‌ی مێتۆدۆلۆژی و تیۆرییان هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ دیارنییه‌ ره‌خنه‌گر له‌ چ ده‌لاقه‌یه‌كی تیۆریی چاو له‌ ده‌ق ده‌كات، یان باسی تیۆریی له‌ لایان بۆته‌ چه‌ند ئاماژه‌ی كورت بۆ رسته‌ی یه‌ك دوو فه‌یله‌سووف!. ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی پێكهاته‌ و شێوازی تایبه‌ت به‌خۆی هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ ئێمه‌ ده‌بێ چوارچێوی تیۆریی بۆ ره‌خنه‌كه‌مان پێناسه‌كه‌ین دواتر له‌ ده‌لاقه‌ی ئه‌م چوارچێویه‌وه‌، ره‌خنه‌ی هونه‌ری له‌سه‌ر چیرۆك یان شیعر بنووسین. گرفتێك وا به‌ روونی له‌ ره‌خنه‌كاندا به‌رچاوه‌ تێكه‌ڵكردنی دوو چه‌مكی تیۆری و ره‌خنه‌ی هونه‌رییه‌ (واته‌ ئه‌و ره‌خنه‌ی پێكهاته‌ی ده‌ق تاوتوێ ده‌كات). به‌داخه‌وه‌ زۆربه‌ی به‌ناو ره‌خنه‌گره‌كان باسی بوتیقایی له‌گه‌ڵ ره‌خنه‌ی هونه‌ریی جیا ناكه‌وه‌.
هه‌ست ده‌كه‌م به‌هێنانه‌وه‌ی نموونه‌یه‌ك باشتر بتوانم مه‌به‌سته‌كه‌م بپێكم. له‌ بوتیقای ئه‌ده‌بیدا جه‌خت له‌سه‌ر «ئه‌ده‌بییه‌تی ده‌ق»ه‌، ئێمه‌ لێره‌ كارمان به‌ «ده‌قی ئه‌ده‌بی» نییه‌ و باس له‌ ژانره‌كانی ئه‌ده‌بیات ده‌كه‌ین، ئه‌م باسه‌ لایه‌نێكی فه‌لسه‌فی له‌سه‌ر «ده‌ق، خوێنه‌ر، نووسه‌ر و پێكهاته‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی» ده‌گرێته‌وه‌. (سیمۆر چه‌تمه‌ن) له‌ كتێبی (چیرۆك و گوتار)دا و له‌ روانگه‌ی فۆرمالیست و پێكهاته‌ خوازه‌كانه‌وه‌ ده‌ڵێت: «پرسیاری بوتیقایی (به‌پێچه‌وانه‌ی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی) ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ بڵێن «چ شتێك هۆی بێ ‌وێنه‌بوونی مه‌كبێسی شكسپیره‌؟» به‌ڵكو ئه‌مه‌یه‌ « چ شتێك مه‌كبێس ده‌كاته‌ تراژێدیا؟»». وه‌ختێ ده‌ڵێن: « مه‌كبێسی، تراژێدییه‌«، ئه‌وه‌ رسته‌یه‌كی بوتیقایی -یان به‌ وته‌ی تۆدۆرۆف- رسته‌یه‌كه‌ له‌باره‌ی «تیۆریی ئه‌ده‌بی»مان وتووه‌، به‌ڵام كاتێ ده‌ڵێن: «مه‌كبێسی شكسپیر، شاكارێكی ئه‌ده‌بییه‌« ئه‌وه‌ له‌سه‌ر ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی یان هه‌مان ره‌خنه‌ی فه‌ننی و پێكهاته‌یی قسه‌ ده‌كه‌ین. رسته‌ی دووهه‌م نیشانه‌ی تاوتوێی فه‌ننی ئه‌ده‌بیاته‌، چون ته‌نیا به‌م تاوتوێیه‌ ده‌توانین له‌سه‌ر شاكار بوون یان نه‌بوونی پێكهاته‌ی ده‌ق قسه‌ بكه‌ین. ئه‌گه‌ر سه‌رنج بده‌ن له‌ زۆربه‌ی ده‌قه‌ ره‌خنه‌ییه‌كانی كوردیدا، ئه‌م دوو چه‌مكه‌ ته‌واو تێكه‌ڵ ده‌بن و دیار نییه‌ نووسه‌ر له‌سه‌ر چ خانێك قسه‌ ده‌كات.
هه‌ڵه‌یه‌كی‌ تر وا ره‌خنه‌گره‌كانمان تووشی بوونه‌وه‌، هه‌ڵه‌ی مێتۆدۆلۆژیكییه‌. بۆ نموونه‌ (هایدیگه‌ر) باسێكی تێروته‌سه‌لی له‌سه‌ر «شیعر» هه‌یه‌ و بۆ نموونه‌ی تیۆریی خۆی باس له‌ شیعره‌كانی (هۆڵده‌رلین) ده‌كا، وته‌ی هایدیگه‌ر دێته‌ بازنه‌ی بوتیقا و تیۆری شیعره‌وه‌، نه‌ ره‌خنه‌ی پێكهاته‌یی. ئه‌گه‌ر منی ره‌خنه‌گر رێك باسه‌كه‌ی هایدیگه‌ر-وه‌ك فه‌یله‌سووفێكی دژه‌ مۆدێرن- له‌سه‌ر شیعرێكی مۆدێرنی كوردی دابه‌زێنم، له‌سه‌ره‌تاوه‌ تووشی هه‌ڵه‌یه‌كی مێتۆدۆلۆژیك بووم، یان ئه‌گه‌ر (نۆرترۆپ فرای) باس له‌ ژانره‌كانی كۆمێدی و تراژیدیا ده‌كا به‌و مانایه‌ نییه‌ رێك منی ره‌خنه‌گریش بێم هه‌ر ئه‌و قسانه‌ی فرای له‌سه‌ر چیرۆكێكی كوردی پیاده‌ بكه‌م. هه‌ڵبژاردنی دروستی چه‌شنی تیۆری و دواتر هاوته‌ریبی ئه‌و، ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی بۆ ده‌قێكی تایبه‌ت له‌ سه‌ره‌تاییترین هه‌نگاوه‌كانی نووسینی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی به‌ ئه‌ژمار دێت. ئێمه‌ بۆ ره‌خنه‌ی فه‌ننی، باسی تیۆریمان وه‌ك پشتیوانی گریمانه‌ی پێویسته‌ و به‌ پاڵ دانه‌وه‌ به‌م پشتیوانییه‌، ئه‌وجاره‌ ده‌ست به‌ تاوتوێی چیرۆك ده‌كه‌ین. تیۆری ئه‌ده‌بی –كه‌ خۆی پشت ئه‌ستووره‌ به‌ فه‌لسه‌فه‌- رێگه‌ و شێوازی ره‌خنه‌ی من دیاری ده‌كات. ئه‌وه‌ی كه‌ منی ره‌خنه‌گر چ به‌شێك و چۆناوچۆن له‌سه‌ر ده‌قێك ره‌خنه‌ی پێكهاته‌یی بنووسم و ئه‌ده‌بییه‌تی ده‌ق چۆن هه‌ڵسه‌نگێنم پێوه‌ندی به‌ هه‌ڵبژاردنی من له‌ تیۆریی ئه‌ده‌بییه‌وه‌ هه‌یه‌. ره‌چاو نه‌كردنی ئه‌م ریزه‌ گرفتی مێتۆدۆلۆژی بۆ ره‌خنه‌گر دێنێته‌ پێش و له‌جیاتی ئه‌وه‌ی ده‌ق شیبكاته‌وه‌ و ئاسته‌ به‌رز و نزمه‌كانی دیاری بكات، دووباره‌ گێڕانه‌وه‌ یان شرۆڤه‌ی تاكه‌ كه‌سییانه‌ له‌سه‌ر ده‌ق ده‌كات. ته‌نانه‌ت ئه‌م خراپ تێگه‌یشتنه‌ له‌ ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ زۆرجار گوێمان ته‌م رسته‌ هه‌ڵه‌یه‌ بێت كه‌ ده‌ڵێت: «ره‌خنه‌ی مۆدێرن پێناسه‌كه‌ری ده‌قی چاك و خراپ نییه‌!» ئه‌م رسته‌یه‌ تا سه‌ر ئێسقان له‌گه‌ڵ ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی دژایه‌تی هه‌یه‌ و به‌ هیچ ڕوو و له‌ هیچ جێگه‌یه‌ك وه‌ها نییه‌، ئه‌گه‌ر وه‌ها بێت چۆنه‌ ئێمه‌ به‌ رۆمانی (سه‌د ساڵ ته‌نیایی) گارسیا ماكیز ده‌ڵێن شاكاری ریالیزمی سیحریی به‌ڵام به‌ رۆمانێكی ‌تر كه‌ هه‌ر له‌م ژانره‌دا نووسراوه‌ وه‌ها ناڵێن؟!. دیاره‌ ئه‌م رسته‌یه‌ هیچ بنه‌مایه‌كه‌ی نییه‌ و نیشانه‌ی خراپ تێگه‌یشتن له‌ ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بییه‌. هه‌ر به‌م جۆره‌ی باسم كرد جیاكردنه‌وه‌ بوتیقای ئه‌ده‌بی وه‌ك پاڵپشتێك بۆ ره‌خنه‌ له‌ سه‌ره‌كیترین باسه‌كه‌نی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بییه‌. به‌داخه‌وه‌ لای ئێمه‌ به‌ پێچه‌وانه‌یه‌، واتا باسی تیۆریی- كه‌ به‌ شێوه‌ی په‌تی له‌سه‌ر ژانری ئه‌ده‌بی ده‌دوێت- هه‌ر رێك وه‌ك ره‌خنه‌ به‌كاری دێنن. ئه‌مه‌ ئه‌و خه‌ساره‌ی لێبۆته‌وه‌ هه‌ر كه‌سێ ته‌نیا به‌دوو كتێبی فه‌لسه‌فی یان تیۆری ئه‌ده‌بی و به‌هه‌ر چه‌شنێك پێیخۆشه‌ ره‌خنه‌ بنووسێت.
گرفتێكی ‌تر وا له‌ زۆربه‌ی ده‌قه‌كان به‌دی ده‌كرێت و به‌ ناوی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی بڵاوده‌بێته‌وه‌، هه‌ڵسه‌نگاندی كۆمه‌ڵناسانه‌ یان ده‌روو‌نشیكارانه‌ و… له‌ به‌رهه‌مێكه‌، ئه‌مه‌ نایه‌ته‌ بازنه‌ی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی به‌ڵكو دێته‌ خانه‌ی كۆمه‌ڵناسیی ئه‌ده‌بی یان ده‌روو‌نشیكاریی ئه‌ده‌بی. بێگومان وه‌ها ره‌خنه‌یه‌ك پێویسته‌، به‌ڵام به‌م مه‌رجه‌ خودی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی له‌ ئاست ئه‌ده‌بییاتدا به‌هێز بێت و فۆرم و پێكهاته‌ی ئه‌ده‌بی هه‌بێت. له‌ ته‌واوی جیهان یه‌كه‌م را به‌ ره‌خنه‌ی فه‌ننی باس له‌ سه‌ر پێكهاته‌ی چیرۆك و ئاستی ئه‌ده‌بی چیرۆكێك ده‌كه‌ن، دواتر له‌سه‌ری باسێكی دروو‌نشیكارانه‌ یان كۆمه‌ڵناسانه‌ ده‌نووسن. ئێمه‌ زۆرجار وتاری به‌ناو ره‌خنه‌یی ده‌بینین له‌سه‌ر چیرۆكێك به‌ روانگه‌ی كۆمه‌ڵناسی ده‌دوێت، ئه‌مما خودی چیرۆكه‌كه‌ لاوازه‌ و له‌ئاست پێكهاته‌دا شتێكی بۆ وتن نییه‌. به‌داخه‌وه‌ وه‌ها روانینێك بۆ ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ لای ئێمه‌، ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی توانستی جیاكردنه‌وه‌ و هه‌ڵبژاردنی ده‌قی باش له‌ لاوازی نه‌بێت. له‌ راستیدا یه‌كێ له‌م هۆیانه‌ی وا هه‌ركه‌س خۆی به‌نووسه‌ر و شاعیر ده‌زانێت، ئاستی نزمی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی به‌وه‌ها روانگه‌یه‌كه‌وه‌یه‌.

*زمان رۆحی ده‌قه‌، هه‌ر ده‌قێك زمانه‌كه‌ی جوان و ره‌وان بێ تا ئه‌ندازه‌یه‌ك جوانی زمان كه‌موكوڕییه‌كان ده‌شارێته‌وه‌. من پێم وایه‌ به‌بێ زمانێكی جوان و ره‌وان ده‌قی باش و سه‌ركه‌وتوو نایه‌ته‌ به‌رهه‌م. به‌داخه‌وه‌ ئێستا خه‌ڵكانێك هه‌ن به‌كوردییه‌كی تێكشكاوه‌وه‌ رۆمان ده‌نووسن. تۆ تا چه‌ند له‌گه‌ڵ بۆچوونه‌كه‌م دای؟
-ته‌واو له‌گه‌ڵتان هاوڕام. رۆلان بارت له‌ یه‌كێ له‌ وتاره‌كانی به‌ناوی (زانست له‌هه‌مبه‌ر ئه‌ده‌بیاتدا)، جیاوازی ئه‌ده‌بیات و زانست له‌ چۆنیه‌تی به‌كارهێنانی زماندا ده‌زانێت. پێی وایه‌ بۆ نووسه‌رێكی زانستی، زمانی ده‌ق ئه‌وه‌نده‌ جێگه‌ی پرسیار نییه‌ و به‌نسبه‌تی ناوڕۆكی بابه‌ته‌كه‌ی، چه‌مكێكی لاوه‌كییه‌، چون بۆ ئه‌و زمان ته‌نیا كه‌ره‌سته‌یه‌كه‌ بۆ هه‌نارده‌كردن یان تاوتوێكردنی مه‌به‌سته‌كه‌ی. به‌ڵام له‌ ئه‌ده‌بیاتدا-جیا له‌وه‌ی زمان وه‌ك هێمایه‌ك بۆ ئامانجێكی تایبه‌ته‌- خودی خۆشی وه‌ك مه‌به‌ست ده‌رده‌كه‌وێت، واته‌ زمان له‌ ئه‌ده‌بیاتدا ستراكچه‌ری ده‌قه‌. نووسه‌ری ئه‌ده‌بی ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر گرنگترین پرسیار له‌ناو به‌رهه‌مه‌كه‌یدا بهه‌ژێنێت، به‌ڵام له‌ ئاست زماندا لاواز بێت، به‌هیچ روویه‌ك ناتوانێ ده‌قێكی سه‌ركه‌وتوو به‌رهه‌م بێنێت و له‌گه‌ڵ خوێنه‌ر نزیكی بگرێت. به‌ وته‌یه‌ك ئه‌ده‌بیات هونه‌ری كه‌لامه‌، نووسه‌ری ئه‌ده‌بی بێگومان ده‌بێ له‌م ئاسته‌دا سه‌ركه‌وتووبێ. به‌داخه‌وه‌ به‌شێ له‌نووسه‌ر و شاعیره‌كانمان به‌ بیانووی داهێنان، زمانێكیان هه‌یه‌ كه‌ ته‌نیا خۆیان لێی تێده‌گه‌ن – هه‌ڵبه‌ت له‌وه‌ی كه‌ خۆشیان لێی تێبگه‌ن به‌گومانم!-، وه‌ختێكیش ره‌خنه‌ له‌ زمانیان ده‌گری پاساوی داهێنان دێنه‌وه‌، دیاره‌ ئه‌م كه‌سانه‌ نه‌ له‌ داهێنان حاڵین و نه‌ ده‌توانن زمانێكی پوخت و پاراو به‌كار بێن. مه‌به‌ست له‌ زمانی «پوخت و پاراو»، هه‌رگیز به‌م مانایه‌ نییه‌، تۆ وشه‌ به‌ وشه‌ت كوردی بێت و ته‌نانه‌ت یه‌ك وشه‌ی غه‌یری كوردی به‌كار نه‌هێنی، لێره‌دا مه‌به‌ست دروست به‌كارهێنانی رێزمان و گرینگتر له‌وه‌ش به‌كارهێنانی فه‌زای زمانی كوردی وه‌ك كرده‌وه‌یه‌كی بابه‌تییه‌. جوانی و كاركردی دروستی زمان بۆ ئه‌ده‌بیات پێكهاته‌ی سه‌ره‌كی ده‌قه‌، بێ ئه‌و به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی هه‌میشه‌ لایه‌نێكی لاوازی پێوه‌ دیاره‌.

*ماوه‌یه‌كه‌ نووسه‌ره‌ گه‌نجه‌كان به‌تایبه‌ت له‌ باشوور ده‌ستیان داوه‌ته‌ نووسینی رۆمان. جا ئه‌م كارانه‌ چه‌ندیان باشن و چه‌ندیان خراپن ئه‌وه‌ كاری لێكۆڵینه‌وه‌ و ره‌خنه‌سازییه‌ و به‌كاوه‌خۆ ده‌كرێ، به‌ڵام ئایا ئه‌وانه‌ی رۆمان ده‌نووسن نابێ شاره‌زای ئه‌و مه‌رجانه‌ بن بۆ رۆمان نووسراوه‌؟
-بێگومان وایه‌، زانیاری به‌سه‌ر مه‌رجه‌كانی رۆمان یه‌كه‌م هه‌نگاوه‌ بۆ نووسین. هه‌ر شێوازێكی ئه‌ده‌بی، زانستی، فه‌لسه‌فی و ته‌كنیكی، یاسا و پێكهاته‌ی تایبه‌ت به‌خۆی هه‌یه‌ و رۆمانیش له‌م یاسایه‌ جیا نییه‌. ته‌نانه‌ت داهێنانیش هه‌ر له‌م یاسایه‌دا مانا ده‌بێته‌وه‌. ناكرێ من به‌ دانانی چه‌ند وشه‌ لای‌ یه‌ك بڵێم: ئه‌وه‌ شیعرم وتووه‌ یان ته‌نیا گێڕانه‌وه‌یه‌كی رۆژه‌زارم هه‌بێت و بێژم چیرۆكم نووسیوه‌. به‌ تایبه‌ت بۆ رۆمان كه‌ ئاماژه‌ت پێدا، ئه‌م پێكهاته‌ هه‌م «دیاره‌« هه‌میش «زۆر به‌ربڵاوه‌«. دیار به‌و مانایه‌ی، به‌شێكی زۆری تیۆرییه‌كانی ئه‌ده‌بی له‌سه‌ر چۆنیه‌تی پێكهاتی رۆمان به‌ تێروته‌سه‌لی دواون و ئێمه‌ به‌ ساكاری ده‌توانین له‌م پێكهاته‌ تێبگه‌ین. مه‌به‌ستم له‌ به‌ربڵاویش، به‌ پێناسه‌كه‌ی «میخایل باختین»ه‌، باختین ده‌ڵێت: رۆمان به‌رده‌وام له‌ ئاڵۆگۆڕی دایه‌ و لای هه‌ر نووسه‌رێك خۆی تازه‌تر ده‌كاته‌وه‌. دوو چه‌مكی «دیار و به‌ربڵاو» ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ پێناسه‌ی رۆمان تا راده‌یه‌ك دژوار ببێته‌وه‌. له‌لایه‌ك ئێمه‌ به‌شێوازی گشتی ده‌زانین رۆمان چ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ شیعر، فه‌لسه‌فه‌، كورته‌ چیرۆك و… هه‌یه‌ له‌لایه‌كیش به‌رده‌وام خۆی تازه‌ ده‌كاته‌وه‌ و شتی نوێ به‌خۆیه‌وه‌ زیاد ده‌كات. ئه‌م باسه‌ به‌ تێروته‌سه‌لی لای كه‌سانێكی وه‌ك (باختین)، (ژێراژێنێت) ، (تۆدۆرۆف) و (میلان كۆندێرا) كراوه‌ و نامه‌وێت دووپاتی بكه‌مه‌وه‌. به‌ڵام وه‌ك شیكارێكی زیاتر، كۆندێرا ده‌ڵێت: «مه‌رجێكی سه‌ره‌كی بۆ نووسینی رۆمان هه‌یه‌، ئه‌ویش راستگۆیانه‌ وتنه‌«. «راستگۆیانه‌ وتن» لانیكه‌م دوو مانای لێده‌بێته‌وه‌، یه‌كه‌م ئه‌وه‌ی من وه‌ك نووسه‌رێ له‌سه‌ر شتێك بنووسم كه‌ زانیاریم له‌سه‌ری هه‌یه‌. ره‌نگه‌ له‌م مانایه‌دا ئه‌و پرسیاره‌مان بۆ بێته‌ پێش كه‌ زۆربه‌ی نووسه‌رانی مۆدێرنیستی و پۆست ‌مۆدێرنیستی به‌رده‌وام باسی «نه‌زانی خۆیان» له‌ ناو چیرۆكدا ده‌كه‌ن، ئه‌ی ئه‌وان نابێ بنووسن؟. ده‌بێت بڵێم ئه‌م مانایه‌ له‌ راستگۆیانه‌ وتن، وه‌ها واتایه‌ك ناگرێته‌وه‌، مه‌به‌ستی كۆندێرا لێردا راستگۆبوون به‌شێوازی گشتی وهه‌مه‌لایه‌نه‌، واته‌ راستگۆیانه‌ ده‌بێت بڵێن «نایزانم» و له‌چیرۆكه‌كه‌شماندا ئه‌وه‌ شه‌مه‌ند كه‌مه‌وه‌، وه‌ك به‌شێك له‌ چیرۆكه‌كانی (ساموێل بێكێت). دووهه‌م مانای راستگۆیانه‌ وتن، پێكهاته‌ی رۆمان ده‌گرێته‌وه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ من زانیارییه‌كی ته‌واوم به‌سه‌ر پێكهاته‌ی رۆمان و ئه‌و شێوازه‌ فۆرمیكه‌ی به‌كاری دێنم هه‌بێت. نووسینی رۆمان ته‌نیا له‌ چه‌ند ته‌كنیكدا پوخت نابێته‌وه‌ و به‌ربڵاوییه‌كی زۆری هه‌یه‌. چۆنیه‌تی به‌كارهێنانی شێوه‌گێڕانه‌وه‌، به‌بابه‌تكردنی بابه‌ت، به‌كارهێنانی گێڕه‌وه‌، دوور و نزیك كردنی گێڕه‌وه‌، گۆشه‌نیگا، شێوازی ناوه‌ندی‌ كردنه‌وه‌، بابه‌تی رۆمان و ده‌یان شتی ‌تری هه‌یه‌ كه‌ هه‌ر نووسه‌رێك ده‌بێ له‌كاتی نووسیندا سه‌رنجیان بداتێ و زانیاری «راستگۆیانه‌ی» له‌سه‌ر هه‌بێت.

*ساڵانێكه‌ له‌ باشوور زۆرێك له‌ ده‌زگاكانی چاپ خۆیان له‌قه‌ره‌ی چاپی كۆمه‌ڵه‌ چیرۆك ناده‌ن، بیانووه‌كه‌یان ئه‌وه‌یه‌ بازاڕی نییه‌ و نافرۆشرێ و ئه‌وانیش ئه‌گه‌ر فرۆش نه‌بێ ناتوانن كتێب چاپ بكه‌ن. راوسه‌رنجی تۆ له‌م باره‌یه‌وه‌ چییه‌؟
-بێگومان چاپ یه‌كێ له‌ باسه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی گه‌شه‌ی ئه‌ده‌بییه‌، ئه‌گه‌ر چیرۆكێك بڵاونه‌بێته‌وه‌ و خوێنه‌ر و ره‌خنه‌گر نه‌یبینن هه‌ر وه‌ك ئه‌وه‌یه‌ نه‌نووسرابێت، چون له‌ پڕۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ دایه‌، ده‌ق مانا شاراوه‌كانی خۆی ئاشكرا ده‌كا یان به‌رهه‌م دێنێت. ئاگاداری ئه‌وه‌یش هه‌ین، چاپه‌مه‌نییه‌كانی به‌ پاره‌ی فرۆشه‌ كه‌ ده‌توانن به‌رده‌وام بن و ئه‌گه‌ر كتێبێ فرۆشی نه‌بێت ئه‌وانیش زیان ده‌بینن. ره‌نگه‌ چاره‌كردنی وه‌ها كێشه‌یه‌ك چه‌ند لایه‌ن بگرێته‌وه‌. یه‌كێ له‌م لایه‌نانه‌ گۆڤاره‌كانن، رۆژنامه‌وانان ده‌بێ زیاتر له‌سه‌ر كورته‌چیرۆك بدوێن و بۆ خوێنه‌رانی شی بكه‌نه‌وه‌، ئه‌م شیكارییه‌ به‌شێ له‌ خوێنه‌ران بۆ كڕینی كورته‌ چیرۆك هان ده‌دا. لایه‌نێكی‌ تر بنكه‌ یان رێكخراویه‌كی حكومی یان بێ ‌لایه‌نه‌، ئه‌وان ده‌توانن سه‌رمایه‌یه‌كی مادی بۆ چاپی كتێب ته‌رخان بكه‌ن. هه‌ڵبه‌ت ئه‌م بنكانه‌ ده‌بێ به‌سه‌رنجه‌وه‌ كۆمه‌ڵه‌ چیرۆك چاپ بكه‌ن و چاودێرییه‌كی زانستی له‌سه‌ر چاپی كتێبه‌كان بكرێت، چون بڵاوكردنه‌وه‌ هه‌ر كتێبێك ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ سه‌لیقه‌ی خوێنه‌ر دابه‌زێنێت و ئیتر خوێنه‌ر نه‌توانێ ده‌قی باش و خراپ له‌ یه‌ك جیا بكاته‌وه‌.

print

 143 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*