سەرەکی » ئابووری » سێكوچكەی ئابووریپەڕە 3

سێكوچكەی ئابووری

د. ئەیوب سماقەیی*

هەریەك لە ئاڵتوون‌و نەوت‌و دۆلار، وەك سێكوچكەیەكی ئابووری كاریگەری بەرچاو و ئاشكرایان لەسەر ئابووری نێودەوڵەتی هەیە، بۆ ئەوەی بزانین هەریەكەیان چییەو پەیوەندییان بەیەكەوە چییە، پێویستە بەوردی بچینە ناو بابەتەكەوە، بەتایبەتی لەڕۆژگاری ئەمڕۆدا نەخۆشی كۆڕۆنا هەیەو ناكۆكی ئابووری‌و سیاسیش هەیە، بازاڕی ئابووریی نێودەوڵەتی لە هەڵبەزین‌و دابەزینی بەردەوامدایە، لەبازاڕی كوردستانیش ئاڵتوون نرخی بەرزدەبێتەوەو نەوت لە دابەزین‌و هەڵبەزیندایە، بەڵام دۆلار بەهۆی سیاسەتی كرداری بازاڕی كراوەی بانكی ناوەندیی نیمچە جێگیرە، بەم شێوەیە:

یەكەم: پەیوەندی نێوانیان چییەو چۆنە؟
نرخی نەوت دابەزی‌و نرخی دۆلار لەبازاڕە جیهانیەكان بەرزبۆوەو نرخی ئاڵتوونیش نزمبۆوە، واتە ئەگەر نرخی دۆلار بەرزبۆوە، ئەوە نرخی نەوت‌و ئاڵتوون دادەبەزێت، ئایە ئەمە بۆچی دەگەڕێتەوە ئەگەر نرخی یەكێكیان گۆڕا دەبێتە هۆی كارتێكردن لە نرخی ئەوانی دیكە؟ لێرەدا دوو گریمانە هەیە:
گریمانی یەكەم لەكاتی ئاساییدا: ئەگەر بارودۆخی سیاسی‌و ئابووری ئاسایی بوو، لێرەدا (پەیوەنیدەكی پێچەوانە) لەنێوان دۆلارو ئاڵتووندا هەیە، (پەیوەندیەكی پێچەوانە) لەنێوان دۆلارو نەوتدا هەیە، واتە ئەگەر نرخی دۆلار بەرزبۆوە، دەبێتە هۆی نزمبوونەوەی نرخی ئاڵتوون‌و نرخی نەوت، پێچەوانەكەشی راستە. پرسیارێكی دیكە، لەبەرچی ئەم پەیوەندییە پێچەوانەییە هەیە؟ لەبەر ئەوەی:

1 – ئاڵتوون‌و نەوت كاڵان Goods: وشەی كاڵا هەموو شتێكی بەسوود Useful دەگرێتەوە، ئەو شمەكەی كە بەسوودە لەتێڕوانینی ئابووری ئەو شمەكەیە كە كەڵك Utility ببەخشێت‌و خوازراو بێت لەلایەن خەڵكەوە.

(پێموایە كاڵا بریتییە لەهەر شمەكێكی خوازراوی بە كەڵك). بەتایبەتی ئاڵتوون وەك كاڵایەكی نیمچە دروستكراو بەكاردەهێنرێت لەپیشەسازیی جوانكاری‌و پیشەسازیی ئەلكترۆنی‌و تەندروستی، ئەمە سەرباری دەگمەنی‌و تێچووی زۆری بەرهەمهێنانی. ئەمەش وایكردووە ببێت بە دواین پەناگەی پاراستنی سەرمایە.

2 – دۆلار دراوێكی جیهانییە بەهۆیەوە نرخی كاڵاكان دیاری دەكرێت، واتە هۆكارێكی جیهانییە بۆ پێوانەكردنی بەهای كاڵاو خزمەتگوزاری لەسەر ئاستی جیهان. لەبەر ئەوەیە پەیوەندی نێوان دۆلار لەگەڵ نەوت‌و ئاڵتوون، پەیوەندیەكی پێچەوانەیە، ئەمە مانای چییە یان چۆنە؟. بۆ نموونە ئەگەر نرخی بەرمیلێك نەوت 40 دۆلار بوو لەباری ئاساییدا، بەڵام كاتێك دۆلار بە هێزبوو واتا نرخی ئاڵوێری بەرامبەر پارەكانی تر بەرزبۆوە، ئەمە مانای وایە تۆ دەتوانی بڕێكی زیاتر نەوت بكڕی، ئەمەش وادەكات بەهای نەوت بەرامبەر دۆلار دابەزێت، هەمان شت سەبارەت بە پەیوەندی نێوان دۆلار‌و ئاڵتوون، هەرچەندە دۆلار بەرزبێتەوە ئەوەندە نرخی ئاڵتوون نزم دەبێتەوە، پێچەوانەكەشی راستە.

خواست لەسەر ئاڵتوون
گریمانەی دووەم: لە بارودۆخی نائاساییدا: ئەگەر گۆڕانكارییەك لە جیهاندا روویدا بۆ نموونە دەركەوتنی ڤایرۆسی كۆرۆنا، لەم كاتەدا دۆلار كاریگەر دەبێت بەهۆی ئەم رووداوەوە، كارتێكردنەكەش لە بەرژەوەندی دۆلار نییە، واتە بەهای دادەبەزێت، وەبەرهێنەران‌و ئەوانەی لەبازاڕەكانی پشك‌و قەواڵەو سكوك كار دەكەن راستەخۆ پەنا بۆ كڕینی ئاڵتوون دەبەن، بۆ ئەوەی سەرمایەكەیان بپارێزن‌و زیان نەكەن، ئەمەش وادەكات خواست لەسەر ئاڵتوون زیاد بێت‌و ببێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی ئاڵتوون، دوور لە كۆرۆناش هەندێك هۆكاری تر هەن كە كاریگەرییان لەسەر نرخی ئاڵتوون هەیە، گرینگترینیان سیاسەتی ئابووریی ئەمریكایە، بۆ نموونە ئەمریكا بڕیارێك دەردەكات، ئەم بڕیارە دەبێتە هۆی دروستبوونی ناكۆكی لەنێوان ئەمریكاو چەند وڵاتێكی دیكە، ئەم بڕیارە كاریگەری لەسەر بازاڕی جیهانی‌و بازاڕی دارایی دەبێت، ئەمەش كاریگەری خراپی دەبێت لەسەر نرخی ئاڵوێری دۆلار بەرامبەر پارەكانی دیكەی جیهان، لەم كاتەدا نرخی دۆلار دادەبەزێت‌و نرخی ئاڵتوون بەرزدەبێتەوە.

دووەم پەیوەندی نێوان ئاڵتوون‌و نەوت
پەیوەندی نێوان ئەم دوو كاڵایە راستەوانەیە، لەبەر ئەوەی هەركاتێك نرخی نەوت بەرزبۆوە، مانای وایە دەستهاتی نەتەوەیی دەوڵەت زیاد دەكات، یان كۆی دەستهاتی بەدەستهاتوو زیاد دەكات، ئەمەش مانای ئەوەیە ئاستی ژیانی خەڵك بەرزدەبێتەوە، ئەمەش وادەكات خەڵك روو لەكڕینی ئاڵتوون بكات، ئەمەش وادەكات نرخی ئاڵتوون زیاد بكات بەهۆی زیادبوونی خواست لەسەر ئاڵتوون. لێرەدا زانیمان پەیوەندی نێوان دۆلار لەگەڵ هەریەك لە ئاڵتوون‌و نەوت پەیوەندییەكی پێچەوانەیەو پەیوەندی نێوان نەوت‌و ئاڵتوون راستەوانەیە. بەڵام ئایە ئەمە هەموو كات راستە؟ وەڵام نەخێر، لەبەرئەوەی ئەمە رێسایەكی رەهاو نەگۆڕ نییە، لەبەر ئەوەی هەمووكات دەرهاویشتن هەیە، واتە لادان لەم رێسایە هەیە، بۆ نموونە لە سەرەتای مانگی مارسی ساڵی 2020 نرخی نەوت گەیشتە نزمترین ئاستی لەماوەی 29 ساڵی رابردوودا، بەهۆی نەگەیشتنی روسیاو ئۆپێك بەڕێكەوتنێك بۆ كەمكردنەوەی خستنەڕووی نەوت لەجیهاندا، بەپێی یاسای ئاڵتوون هەرچەندە نەوت نرخی دابەزێت، ئاڵتوونیش دادەبەزێت، وەك لەسەرەوە ئاماژەمان پێكرد، بەڵام ئایە ئەمە روویدا؟ هەرچەندە پەیوەندی نێوان نەوت‌و ئاڵتوون پەیوەندیەكی راستەوانەیە، بەڵام ئەمە رووی نەدا و نرخی ئاڵتوون دانەبەزی، بەڵكو نرخی ئاڵتوون بە بەرزی مایەوە، لەبەر ئەوەی ئابووریی نێودەوڵەتی‌و بازاڕی دارایی لەدۆخی داڕمان‌و شپرزەییدا بوو، بەهۆی گرژییە سیاسییەكان‌و نەخۆشی كۆرۆنا، ئەمەش بووە هۆی زیادبوونی خواست لەسەر ئاڵتوون‌و مانەوەی نرخەكەی بە بەرزی، كە بەرزترە لە نرخی ئاڵتوون لە حەوت ساڵی رابردوودا،‌و ئێستا نرخی یەك ئۆنسە ئاڵتوون بریتییە زیاتر لە هەزار دۆلار، لەسەر ئاستی ناوخۆیی كوردستانیش هۆكارە نێودەوڵەتییەكە لەلایەك‌و لەلایەكی دیكەشەوە ئێستا بەهۆی بوونی ترس‌و نەمانی متمانە بە دۆلار و دراوی ناوخۆیی، وایكردووە خەڵك بۆ پاراستنی سەرمایەكەی پەنا بۆ ئاڵتوون ببات، لەبەر ئەوەیە نرخی ئاڵتوون لە هەرێمی كوردستان بە بەرزی ماوەتەوە.

* مامۆستا لە زانكۆی سەڵاحەددین

 294 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*