سەرەکی » ئەدەب و هونەر » یا گیاسی:حه‌زم ده‌كرد رۆمانه‌كه‌م نیشانده‌ری جۆره‌ها عه‌شق بێت

یا گیاسی:حه‌زم ده‌كرد رۆمانه‌كه‌م نیشانده‌ری جۆره‌ها عه‌شق بێت

كه‌متر نووسه‌رێك به‌دیده‌كه‌ین به‌ یه‌كه‌م كتێبی له‌سه‌ر ئاستی جیهان ناسرابێت. (یا گیاسی-Yaa Gyasi) یه‌كێكه‌ له‌و نووسه‌رانه‌ی به‌ یه‌كه‌م كتێبی واته‌ رۆمانی (Homegoing-گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ نیشتمان) كه‌ له‌ ساڵی (2016) بڵاوبۆته‌وه‌ و ئه‌و كاته‌ نووسه‌ر ته‌مه‌نی (26) ساڵ بووه‌، توانیوێتی رێگه‌ی سه‌د ساڵه‌ به‌ شه‌و و رۆژێك ته‌ی بكات. رۆمانه‌كه‌ هه‌مان ساڵ كه‌ بڵاوبۆوه‌ توانی ببێت به‌ یه‌كێك له‌و (ده‌) كتێبه‌ی له‌و ساڵه‌دا باشترین كتێب بوون. هه‌روه‌ها كۆمه‌ڵێ خه‌ڵاتی بۆ نووسه‌ره‌كه‌ی مسۆگه‌ر كرد، له‌وانه‌ش: خه‌ڵاتی نشتمانیی كتێب له‌ ئه‌مریكا، پێن هه‌مه‌نگوای، خه‌ڵاتی كتێبی یه‌كه‌می جۆن لیۆنارد، باشترین نووسه‌ری ساڵی گودرێدز، كتێبی هه‌ڵبژارده‌ی نیۆیۆرك تایمز و واشه‌نتۆن پۆست و ده‌یان بڵاوكراوه‌ی تر. رۆمانه‌كه‌ له‌لایه‌ن نووسه‌ران و ره‌خنه‌گران و گه‌لێ بڵاوكراوه‌وه‌ زۆر ستایش كرا. له‌وانه‌ (زادی سمیس) نووسه‌ری دیاری به‌ریتانی (Homegoing) ی وه‌كو ده‌قێك وه‌سف كرد كه‌ ده‌توانیت ببینیت. (بۆستۆن گلوب) وه‌كو ده‌قێكی (به‌قوه‌ت و سه‌رنجڕاكێش) وه‌سفی كرد، لۆس ئه‌نجلس تایمز وه‌كو (سه‌ركه‌وتنێكی بێوێنه‌) وه‌سفی كرد، شیكاگۆ تریبۆن-یش وه‌كو (داستانی نه‌مری گۆڕانی خێزان و میلله‌ت) وه‌سفی كرد. به‌ڵام له‌ هه‌موویان گرنگتر (میچیكۆ كاكوتانی) ره‌خنه‌گری نیویۆك تایمز و خاوه‌نی خه‌ڵاتی (پۆلیتزه‌ر) بوو كه‌ له‌م باره‌یه‌وه‌ نووسی: (ناتوانی ستایشی ئه‌م رۆمانه‌ نه‌كه‌ی، به‌هۆی تواناو لێهاتوویی زاتی و سروشتی یا گیاسی-یه‌وه‌ له‌ شێوازی گێڕانه‌وه‌دا، ئه‌م رۆمانه‌ خوێنه‌ر وا لێده‌كات له‌ واقیعی ترسناكی كۆیلایه‌تی تێبگات. هه‌روه‌ها باسی كاره‌سات و ئازاره‌ عاتفییه‌كان ده‌كات كه‌ به‌ درێژایی چه‌ندین سه‌ده‌ی یه‌ك له‌ دوای یه‌ك له‌ دایكه‌وه‌ گوێزراونه‌ته‌وه‌ بۆ كچ و له‌ باوكیشه‌وه‌ گوێزراونه‌ته‌وه‌ بۆ كوڕ، لووتكه‌ی ئه‌م رۆمانه‌ له‌و خاڵه‌دایه‌ كه‌ ئه‌و توانایه‌مان پێده‌به‌خشێت ترس و تۆقاندنه‌كانی كۆیلایه‌تی له‌ ئاستێكی ئاسایی و خودیدا ته‌جره‌به‌ بكه‌ین. له‌ كۆتاییدا چیرۆكی كاره‌كته‌ره‌كانی رۆمانه‌كه‌ ده‌رباره‌ی كه‌موكووڕیی و به‌رگرییه‌ و ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی هه‌ست به‌ قورسایی زۆر بكه‌ین كه‌ قابیلی خاوبوونه‌وه‌ نییه‌.) ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی بوونه‌ته‌ سه‌رچاوه‌ی ئیلهامی (یا گیاسی) له‌ نووسنی رۆمانی (homegoing) دا ئه‌م رۆمانانه‌ن: (ئاوازی سلێمان)ی تۆنی مۆریسۆن، (سه‌د ساڵ ته‌نیایی) ماركیز، (هه‌موو شتێك له‌به‌ریه‌ك هه‌ڵده‌وه‌شێت)ی (چینوا ئاچێ بێ)، (خاكی غه‌ریب)ی (جومپا لاهیری)، (ونبوو له‌ شاردا)ی (ئیدوارد، پی، جۆنز )، (بڕۆ به‌ كێوه‌كان بڵێ)ی (جه‌یمس باڵدوین). ئه‌وه‌ی لێره‌دا ده‌یخوێنیته‌وه‌ گفتوگۆیه‌كه‌ له‌گه‌ڵ (یا گیاسی) سه‌باره‌ت به‌ هاوكاریی و ئه‌زموونی جۆراو جۆری ره‌شپێستان سه‌باره‌ت به‌ ره‌وتی نووسینی رۆمانه‌كه‌ و عه‌شق كه‌ گرنگترین ره‌گه‌زی رۆمانه‌كه‌ن. شایانی باسه‌ (محمد حكمت) ئه‌م رۆمانه‌ی به‌ ناوی (خانه‌روان) كردووه‌ به‌ فارسی ده‌زگای چاپی (نون)چاپ و بڵاوی كردۆته‌وه‌.

له‌ فارسییه‌وه‌: محه‌مه‌د كه‌ریم

1-2

*رۆمانی (گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ نیشتمان) گێڕانه‌وه‌ی چیرۆكی چه‌ندین نه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ ساڵانی كۆتایی ده‌یه‌ی (1740)ه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات و هه‌تا ئه‌مڕۆ به‌رده‌وام ده‌بێت. باشی رۆمانه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ ئه‌و بۆشاییانه‌ی له‌ زانیارییه‌كانماندا هه‌یه‌ پڕ ده‌كاته‌وه‌، به‌ڵام كاتێ رۆمانێكی ئاوا له‌به‌رچاوده‌گرین هه‌ست ده‌كه‌ین ده‌بێت لێكۆلێنه‌وه‌یه‌ك له‌ ئارادا بووبێت. بۆ نووسینی ئه‌م رۆمانه‌ چه‌نده‌ لێكۆڵینه‌وه‌ت كرد؟ له‌ بێخه‌وه‌ ره‌وتی ئه‌م ئیشه‌ چۆن بوو؟

زۆرم لێكۆڵینه‌وه‌ كردووه‌، به‌ڵام لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك كه‌ به‌ڕاستی هه‌ستی كنه‌ و پشكنینی پێده‌به‌خشیم. مه‌به‌ستم له‌وه‌یه‌ ئاگام له‌وه‌ بوو لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ زیاد له‌ راده‌ی پێویست نه‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ وشك و برینگ بێت. حه‌زم ده‌كرد ره‌وان و ئاسان بێت هه‌روه‌كو چۆن ده‌بێت رۆمان وابێت، هه‌ر بۆیه‌ له‌ ساڵی (2009)دا ئیشه‌كه‌م به‌ سه‌فه‌رێك بۆ قه‌ڵای (كیپ كۆست) ده‌ستپێكرد. له‌ تۆڕی قه‌ڵاكه‌دا به‌شداریم كرد و به‌سه‌رهاتی سه‌ربازانی ئینگلیزم بیست كه‌ زۆربه‌یان له‌گه‌ڵ ژنانی ناوچه‌كه‌ زه‌ماوه‌ندیان ده‌كرد. چوومه‌ زیندانه‌كان و به‌ڕاستی ئه‌م زیندانانه‌ بوون كه‌ بنه‌مای چه‌ند به‌شێكی سه‌ره‌تای رۆمانه‌كه‌یان له‌ مێشكمدا فۆرمه‌ڵه‌ كرد. پاش ئه‌وه‌ كتێبێكی (ولیام سێنت كیله‌ر)م خوێنده‌وه‌ به‌ ناوی (ده‌رگای بێگه‌ڕانه‌وه‌)، ئه‌میش ده‌رباره‌ی ژیانی قه‌ڵاكه‌ بوو، زۆر زۆر شتی فێركردم به‌تایبه‌تی بۆ دوو به‌شی یه‌كه‌م و دووه‌م. پاش ئه‌وه‌ی به‌شی یه‌كه‌م و دووه‌مم نووسی (شه‌جه‌ره‌نامه‌)یه‌كم دروستكرد و لكاندم به‌ دیواری ژووره‌كه‌مه‌وه‌. ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر شه‌جه‌ره‌نامه‌كه‌ بوو ته‌نیا ناوی كاره‌كته‌ره‌كان بوو هه‌روه‌ها زه‌مه‌نی سه‌ره‌كی ئه‌و به‌شه‌یشی له‌خۆده‌گرت، پاشان ته‌نیا یه‌ك شت له‌ روانگه‌ی سیاسی یان مێژووییه‌وه‌ له‌ باكگراوندی ئه‌و سه‌رده‌مه‌دا روویده‌دا، بۆ نموونه‌ هاتنی چاندنی كاكاو بۆ (گانا). به‌ كورتی كاتێ ئه‌و شه‌جه‌ره‌نامه‌یه‌ ته‌واو ده‌بوو ئه‌و كاته‌بوو كه‌ ده‌گه‌یشتمه‌ به‌شێك سه‌باره‌ت به‌ وه‌زعی ئه‌و به‌شه‌ لێكۆڵینه‌وه‌م ده‌كرد. به‌ڵام حه‌زم ده‌كرد كه‌ش و هه‌واكه‌ واقیعی بێت نه‌ك ئه‌وه‌ی وا خۆی بنوێنێت كه‌ خاڵی سه‌ره‌كی هه‌مان مه‌سه‌له‌یه‌ یان وه‌ك ئه‌وه‌ی وانه‌ی مێژوو بڵێته‌وه‌. حه‌زم ده‌كرد جه‌خت له‌ كاره‌كته‌ره‌كان بكه‌مه‌وه‌، جه‌خت له‌ ژیانی ئاساییان و ئه‌م جۆره‌ شتانه‌ بكه‌مه‌وه‌. به‌ڕای خۆم لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی من به‌رفراوان بوو به‌ڵام زۆر قووڵ نه‌بوو. له‌ڕاستیدا، بڕێكی كه‌م بابه‌تم له‌ گه‌لێ كتێب

خوێنده‌وه‌.
*رات ده‌رباره‌ی هاوكارییه‌كان چییه‌؟ ئاشكرایه‌ ده‌ته‌ویست چیرۆكێك بگێڕیته‌وه‌ هه‌ندێ پێچ و په‌نای تیا بێت. ئایا گوێ به‌وه‌ ده‌ده‌ی كێ له‌و نێوانه‌دا كه‌مته‌رخه‌م بووه‌؟

راستییه‌كه‌ی به‌و شێوه‌یه‌ نه‌بوو كاتێ گه‌وره‌ ده‌بووم چیرۆكی كۆیلایه‌تیی له‌ زمانی گاناییه‌كانه‌وه‌ ببیستم. من له‌ ئه‌مریكا گه‌وره‌ بووم، هه‌ربۆیه‌ له‌ قوتابخانه‌ چه‌ند وانه‌یه‌كمان هه‌بوو سه‌باره‌ت به‌ كۆیلایه‌تیی. هه‌ڵبه‌ته‌ كاتێ سه‌باره‌ت به‌ سیگۆشه‌ی بازرگانیی كۆیله‌ شت ده‌بیستین یان خه‌ڵك هه‌ر ناوێكی لێده‌نێن، سێ شوێن دێنه‌ ئاراوه‌: ئه‌وروپا، ئه‌مریكا، ئه‌فریقا. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پێم وایه‌ به‌شی ئه‌فریقاییه‌كان له‌ چیرۆكه‌كه‌ كه‌مێك له‌وه‌ زیاتره‌ كه‌ من له‌ كاتی گه‌وره‌بووندا ده‌مبیست. كاتێ له‌ ساڵی (2009)دا سه‌فه‌رم كرد بۆ قه‌ڵای (كیپ كۆست) زۆر شت فێربووم كه‌ به‌ڕاستی له‌باره‌یانه‌وه‌ هیچم نه‌ده‌زانی. وه‌كو زه‌ماوه‌ندی سه‌ربازانی ئینگلیز له‌گه‌ڵ ژنانی ناوچه‌كه‌دا، وێڕای جیاوازیی خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ كه‌ ئیتر له‌ بازرگانیكردن به‌ خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌وه‌ ده‌ستیان هه‌بوو. به‌ كورتی هه‌ر به‌ڕاستی وامهاته‌به‌رچاو كه‌ مرۆڤ نابێت بچێت بۆ ئه‌و قه‌ڵایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و زانیارییانه‌ به‌ده‌ست بهێنێت. ئه‌گه‌ر بڕیاربوایه‌ كتێبێك سه‌باره‌ت به‌و بابه‌ته‌ بنووسم حه‌زم ده‌كرد وێنه‌یه‌كی كامڵتر سه‌باره‌ت به‌وه‌ی له‌ كاتی گه‌وره‌بووندا بینیبووم یان بیستبووم به‌ده‌سته‌وه‌ بدات.

*ئه‌وه‌ی له‌ رۆمانه‌كه‌تدا ته‌واو روون و ئاشكرایه‌ هیچ كه‌سێك له‌و نێوانه‌دا نییه‌ كه‌ ئازار و زیانی به‌رنه‌كه‌وتبێت. له‌هه‌ر لایه‌كه‌وه‌ (ئه‌سی)مان هه‌یه‌ كه‌ ده‌كرێت به‌ كۆیله‌ و وادیاره‌ كه‌ نه‌وه‌كانی ئاگایان له‌ نه‌وه‌كانی پێشووتر نییه‌. له‌به‌رئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ی بۆ (ئۆفیا) دێته‌پێشه‌وه‌ له‌لایه‌نی ئه‌مه‌وه‌ چه‌ند بۆشاییه‌ك هه‌یه‌ و چه‌ند ساته‌وه‌ختێكی پڕ ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌ش كه‌ له‌ نێوانیاندا هه‌ستی به‌ختیاریش به‌دیده‌كرێت، بۆ نموونه‌ (ئه‌سی) ئه‌زموونی بوونی دایكێك تاقیده‌كاته‌وه‌ كه‌ خۆشی ده‌وێت له‌ كاتێكدا به‌لای (ئۆفیا)وه‌ مه‌سه‌له‌كه‌ به‌و شێوه‌یه‌ نییه‌ یان هیچ كاتێ له‌وه‌ تێناگات له‌ چ خێزانێك هاتۆته‌ دنیاوه‌ هه‌رچه‌نده‌ له‌ وجودی خۆیدا تاڕاده‌یه‌كی زۆر هه‌ست به‌ خێزان ده‌كات.

رێك وایه‌. پێم وایه‌ هه‌ندێ جار خه‌ڵك شتێك ده‌بیستن، بۆ نموونه‌ مه‌سه‌له‌ی هاوكاریی و نه‌ستی كەمته‌رخه‌میی له‌ مێشكیاندا لێده‌درێته‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی من رۆمانێكم نووسیبێت و گاناییه‌كانم به‌ كه‌متەر‌خه‌م زانیبێت. له‌ بێخیشه‌وه‌ مه‌به‌ست شتێكی وانییه‌. پێم وایه‌ گه‌رچی هه‌ندێك هه‌ندێكی تریان داده‌ۆشی، به‌ڵام ئه‌وانه‌ خۆشیان قوربانیی بوون و حه‌زم ده‌كرد ئه‌م رۆمانه‌ ئه‌وه‌ نیشان بدات، واته‌ هه‌موو شێوازه‌ جیاجیاكان نیشان بدات كه‌ بازرگانیی كۆیله‌ كاری له‌ خه‌ڵك كردووه‌.

*چیرۆكه‌كانی نه‌وه‌كانی خێزانێك چ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ خۆته‌وه‌ هه‌یه‌؟
پێم وایه‌ ئه‌زموونی تایبه‌تی خۆم زۆر كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ئه‌م رۆمانه‌ به‌جێهێشتووه‌. چونكه‌ من خه‌ڵگی گانام به‌ڵام له‌ (ئه‌له‌باما) گه‌وره‌بووم. بۆیه‌ هه‌میشه‌ هه‌وڵم ده‌دا له‌گه‌ڵ مه‌سه‌له‌ی نه‌ژاد و نه‌ته‌وه‌په‌رستی و هه‌موو شته‌كانی دیكه‌ له‌خۆمدا جێبكه‌مه‌وه‌. پێم وایه‌ به‌لای منه‌وه‌ یه‌كێك له‌ تراجیدییه‌كانی واقیعی بازرگانیی كۆیله‌ یان میراته‌كه‌ی، ئه‌وه‌ بێت كه‌ زۆر له‌ خێزانه‌ ره‌شپیسته‌كانی ئه‌مریكا به‌شێوه‌یه‌كی ترسناك له‌ناكاو په‌یوه‌ندییان به‌ رابردووه‌وه‌ پچڕاوه‌، به‌شێوه‌یه‌ك هه‌ر وه‌كو ئاماژه‌ت بۆ كرد له‌ چه‌ند نه‌وه‌یه‌كی تایبه‌ت به‌ولاوه‌ ناتوانی به‌ دوای ره‌گ و ریشه‌یاندا بچیت. به‌لای زۆربه‌ی ئه‌و خه‌ڵكه‌وه‌ زانیارییه‌كانیان له‌ باپیریان زیاتر بڕناكات یان له‌ باپیری باپیریان زیاتر بڕناكات. له‌ كاتێكدا من ته‌نانه‌ت وه‌كو كۆچه‌رێكیش- له‌ یانزه‌ ساڵیدا بۆ یه‌كه‌مجار چووم بۆ گانا و هه‌موو ئه‌ندامانی خێزانه‌كه‌مم بینی كه‌ پێشان نه‌مدیبوون و هه‌موو ئه‌و شته‌ كه‌لتوورییانه‌ی پێشتر نه‌مدیبوون، فێریان بووم. هه‌ربۆیه‌ به‌ڕاستی ئه‌م رۆمانه‌ به‌جۆرێك له‌ جۆره‌كان دروستكردنه‌وه‌ی وێنه‌یه‌كی كامڵتره‌ بۆ خێزانی كۆچه‌ران و ئاواره‌كان كه‌ به‌شێوه‌یه‌ك له‌ یه‌كتری جیابوونه‌ته‌وه‌ كه‌ مه‌حاڵ بێت پێك بگه‌نه‌وه‌.

*هه‌تا ئێستا چه‌ند جار چوویت بۆ گانا؟
-ته‌نیا دوو جار. كاتێ دوو ساڵ بووم گانامان به‌جێهێشت و پاشان كاتێ بووم به‌ یانزه‌ ساڵ له‌گه‌ڵ هه‌موو خێزانه‌كه‌دا چووینه‌وه‌ بۆ ئه‌وێ، پاشان له‌ (2009)دا خۆم به‌ ته‌نیا چوومه‌وه‌ بۆ ئه‌وێ.

سه‌رچاوه‌:
cafecatharsis.ir

 468 جار بینراوە