سەرەکی » ئاراستە » پەیوەندی پۆپۆلیزمی سیاسی و بەڕێوەبردنی قەیرانی كۆرۆنا

پەیوەندی پۆپۆلیزمی سیاسی و بەڕێوەبردنی قەیرانی كۆرۆنا

تۆبیاس ستۆن

لە فارسییەوە : كوردەوان محەمەد سەعید

بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانی كۆرۆنا رێكخستن ‌و شەفافیەت رۆڵی چارەنووسسازی هەیە، وەك پێشتریش بینیومانە حەزی سەركردە پۆپۆلیستەكان بۆ ئەوەی هەوادارانیان چییان پێ خۆش بێت ئەوە بڵێین ئەگەری هەیە كارەساتی لێ بكەوێتەوە. نموونەیەكی سادە لەسەر پۆپۆلیزم ئەوەیە: دایك‌و باوكێك بە منداڵەكەیان دەڵێن میوە ‌و سەوزە بخۆ وانەكانت بخوێنە، دایك‌و باوكێكی دیكە بە منداڵەكەیان دەڵێن ئەو شتانە هەمووی فشەیە، بۆ خۆت هەر گوڵەبەڕۆژە بخۆ‌و سەیری تەلەفزیۆن بكە، دایك‌و باوكی یەكەم پێیان وایە خواردنی سەوزە ‌و میوەی باش ‌و كۆششی خوێندن بۆ داهاتووی منداڵ گرنگە، بەڵام دایك‌و باوكی دووەم پێیان وایە نابێ پسپۆڕەكان هەرچییەكیان وت بەقسەیان بكەین، یان دەڵێن: مەرج نییە ئەوەی باش بخوێنێت سەركەوتوو بێت، ئەوەتا فڵان ملیۆنێر مەكتەبیشی تەرك كرد ‌و دوای ژیانی خۆی كەوت.

پەروەردەی منداڵ
بە حەزی منداڵەكان بێت بێگومان حەزیان لەوەیە گوڵەبەڕۆژە بخۆن ‌و تا شەو درەنگ سەیری تەلەفزیۆن بكەن، ئەو دایك‌و باوكەی ئاوایان بە منداڵەكەیان وت، لایەنگریان زۆرترە لە نێوان منداڵاندا ‌و خۆشەویستن، ئەوانیش بۆ ئەوەی بەردەوام لایەنگریان هەبێت ‌و خۆشەویست بن، هەمان ئەو بابەتە دووبارە دەكەنەوە كە منداڵەكەیان پێی خۆشە، بەڵام ئەو منداڵەی پەیڕەوی لەم جۆرە پەروەردەیە كردووە، ساڵانێك دوای ئەوە دەبینێت بێكارە ‌و نەخۆش دەكەوێ، ئەو كات ئاوڕێك لە رابردوو دەداتەوە ‌و تێ دەگات كە دایك‌و باوكەكەی دیكە لەسەر هەق بوون كە دەیانوت سەوزە ‌و میوە بخۆن ‌و كۆشش بكەن.

پۆپۆلیزم دیاردەیەكی زۆر سادەیە، سەركردە پۆپۆلیستەكان ئەو شتانە باس دەكەن كە خەڵكیی حەز بە بیستنیان دەكەن، بەو شێوەیەش هەمیشە دەنگی خەڵكەكە بۆ خۆیان مسۆگەر دەكەن، زۆربەشیان وەك بەرزەكی بانان بۆی دەردەچن، چونكە كاتی زۆری دەوێ دەنگدەران لەوە تێبگەن كە بەهەڵەدا چوون. لەبەرئەوە سەركردە پۆپۆلیستەكان هەمیشە بەر لەوەی درۆكانیان ئاشكرا بێت، یان دەمرن، یان خانەنشین دەبن، یان دەبنە دیكتاتۆر، بەڵام كاتێك كارەساتێكی كوتوپڕ دێتە پێشەوە كەموكووڕییەكانی پۆپۆلیزمیش یەكسەر دەردەكەوێت. ئەم قسەیە بۆ قەیرانی ئەمڕۆی بڵاوبوونەوەی پەتاكەش راستە، چونكە ئێستا پەیوەندی نێوان قسە ‌و كردار ‌و دەرەنجام پێویستی بە ساڵانێكی زۆر نییە بۆ ئاشكرا بوون، بەڵكو تەنیا لە چەند رۆژێكدا ئاشكرا دەبێت.

ترەمپ و جۆنسۆن
پێشتر دۆناڵد ترەمپ دەیتوانی بە دڵی خۆی باس لە گەڕاندنەوەی شكۆ ‌و مەزنایەتی بۆ ئەمریكا بكات ‌و لەوەش دڵنیا بێت كە ئابووری وڵاتەكەی لە بەرەنجامی كارەكانی پێشتری ئۆباما لە گەشە كردن بەردەوام دەبێت، یان گرتنەبەری هەندێك رێوشوێن ‌و سیاسەتی كورت مەودا بۆ بەهێزكردنی ئابووری بەسە بۆ ئەوەی لە هەڵبژاردنی داهاتوودا سەركەوتوو بێت. بۆریس جۆنسن زۆر پێش ئەوەی كاریگەرییە درێژخایەنەكانی بریكزێت ئاشكرا بێت، تێی تەقاندووە ‌و بۆی دەرچووە، بۆلسۆنارۆ سەرۆك كۆماری بەرازیل پیر بووە ‌و دەزانێ بەرلەوەی گۆڕانكاریی ئاو و هەوا كێشەی بۆ دروست بكات، فریا دەكەوێ دارستانە باراناوییەكان ببڕێتەوە‌و بیان فرۆشێتەوە.

بەڵام بڵاوبوونەوەی ئەم پەتایە، واتە كۆرۆنا مەودای نێوان كردار ‌و دەرەنجامی كەم كردۆتەوە بۆ چەند رۆژێك یان چەند هەفتەیەك ‌و دوای ئەو ماوەیە بە ژمارە شكست ‌و سەركەوتن دەستنیشان بكرێت، ئەو كاتەش تازە كار لە كار ترازاوە ‌و دەستكاری كردنی بەرئەجامەكان ئەستەمە.

ئەمڕۆ ئاماری تووشبوان، یان مردوان، بێكاری، لە زۆربەی وڵاتان لەبەردەستدایە، ئەم ئامارانە وردە وردە شەفافتر دەبن ‌و بە خێرایی دەگۆڕێن بۆ زانیاری تۆماركراوی مێژوویی، دەتوانرێ ئامارەكان كەمێك دەستكاری بكرێن، بەڵام لە كۆتاییدا مەرگ واتە تەرم ‌و تەرمیش دەبێ بژمێردرێ، تەنانەت ئەگەر پشكنینەكانیش دەری نەخەن كە مردووەكە بە كۆرۆنا مردووە، كاتێك ژمارەی مردووەكان زۆر دەبن ‌و لە رادەی ئاسایی دەردەچن، ئاسان نابێت هۆكاری مردنەكە بشارنەوە.

دەسەڵاتە دیكتاتۆرییەكانی وەك چین ‌و روسیا دەتوانن ژمارەكان لەگەڵ تەرمەكاندا بخەنە ژێر گڵەوە، لەلایەن گروپ ‌و كەسانی چالاكی ناوخۆییەوە ‌و لە رێگەی ماڵپەڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە ئاشكرا دەكرێن، كاتێك خەڵكێكی زۆر دەمرێت، كەسوكاریان ئاگادار دەبن ‌و ئەو كاتیش ئاسان نییە راستییەكە بشاردرێتەوە.

لە خۆرئاواش، هەرچەندە زۆر لە وڵاتان ئاماری تووشبوان ‌و مردن ‌و ئاماری بیكارانیش بڵاو دەكەنەوە، بەڵام وڵاتانی وەك بەریتانیا ‌و ئەمریكا نەیانتوانیوە وەك پێویست ‌و هاوشێوەی وڵاتێكی وەك ئەڵمانیا هاووڵاتیانی خۆیان بپارێزن، سەركردە پۆپۆلیستەكانی هەردوو وڵات لەلایەك بەردەوام ئەو قسانەیان كردووە كە دەنگدەران بۆ لای خۆیان رابكێشن ‌و لەلایەكی دیكەشەوە ناچار بوون رێوشوێنی ناهەموار بگرنەبەر بۆ ئەوەی رێ لە تەشەنەكردنی ڤایرۆسەكە بگرن.

هەردوو سەركردەكە درەنگ كەوتنەخۆ، لەبەر ئەوەی رێوشوێنەكان خۆش نەبوون، هەردووكیان سەرپەرشتی سیستمێكی سیاسی ‌و تەندروستی دەكەن كە رووبەڕووی كەمیی بودجە بوونەتەوە‌و توانای كاردانەوەی دەستبەجێیان نییە، ئەو دوو سەركردەیە لایەنگری سیاسەتی دارایی عەوامگەرایانە بوون، كە بۆتە هۆی كەمبوونەوەی داهاتی گشتی ‌و كەڵەكەبوونی سەرمایەی زیاتر لای دەوڵەمەندەكان، ئەمەش وا دەكات هەندێك لە دامەزراوەكان تووشی كەمیی بودجەی درێژخایەن بن ‌و رووبەڕووی قەیران ببینەوە. ئەڵمانیا بە پێچەوانەی بەریتانیا ‌و ئەمریكاوە، بەر لە سەرهەڵدانی قەیرانەكە، نەخۆشخانەكانی بە قەرەوێڵەی زیادیشەوە ئامادە كردبوو.

ئەو دوو دەوڵەتەی باس كران، لە بری ئەوەی گرنگی بە رێكخستنێكی كارگێڕانە ‌و لێهاتوانە بددەن، سەرقاڵی هەندێك بابەتی بچووك بوون. لە ئەمریكا دەتوانرێ كێشەكە لە ترەمپیزمدا كورت بكرێتەوە، لەبەر ئەوەی سیاسەتی دەوڵەت پەیوەستە بە یەك كەس ‌و یەك خێزانەوە. لە بەریتانیا دۆخەكە روونترە ‌و تاكە كێشەی ئەم وڵاتە بریكزێتە.

هەر لەبەر ئەم هۆكارانەش هەردوو سەركردەكە كەسانی لێهاتوویان لە دەوروی خۆیان كۆ نەكردۆتەوە، كەسانی لێهاتوو لەبەر دوو هۆكار ناتوانن لە حكومەتەكەی ترەمپ یان جۆنسۆندا خزمەت بكەن، یەكەمیان ئەوەیە كە دەبینن زۆر بە سادەیی بەهای خۆیان لەدەست دەدەن ‌و دووەمیش ئەوەیە ئەو سەركردەیە خۆیان لێهاتوو نین ‌و پێویستیان بەوەیە وەك لێهاتوو دەربكەون، كەواتە ناتوانن كەسانی لەخۆیان لێهاتووتر بهێننە ریزەكەوە.

كەسانی شارەزا و لێهاتوو چییان بەسەردێ؟
ئەم بابەتە چەندان جار لای ترەمپ بینراوە، كە كەسانی شارەزا‌و لێهاتوو یان دەركراون یان خۆیان دەستیان لە كار كێشاوەتەوە، ئێستاش ناكۆكی نێوان ترەمپ ‌و فاوچی لە ئارادایە، كابینەكەی جۆنسۆنیش بۆ ئەوە پێكهێنرا كە بریكزێت تەواو بكات، نەك وڵاتەكەی لە قەیرانێكی مێژووییدا بەرەو پێشەوە ببات.

اپۆپۆلیزم هەر لە بنەڕەتەوە زانست ‌و پسپۆڕیی دەكاتی قوربانی رۆحسوكی ‌و خوێنشیرینی، وتی ئەو شتەی كە خەڵكی حەز دەكات گوێی لێ بێت، لەگەڵ وتنی ئەو شتەی كە خەڵكی پێویستە گوێی لێ بێت زۆر جیاوازە، ئەو سیاسەتمەدارانەی قسەی زاناكان دەپەژرێنن سیاسەتی گونجاویان هەیە‌و خۆبادان ‌و خۆفشكردنەوەیان نییە، ئەمانە تا ڕادەیەك رۆحسوك ‌و خوێنشیرین نین، بەڵام لە قەیرانێكی وەك ئەم ڤایرۆسەدا هەر ئەو سەركردە راستگۆیانەن كە كردەوەی درەوشاوەیان لێ بەدی دەكرێت، وەك ئەنجێلا مێركل راوێژكاری ئەڵمانیا ‌و جاسیندا ئاردرن سەرۆك وەزیری نیوزلەندا.

کۆرۆنا و پۆپۆلیزم
پەتای كۆرۆنا بە رادەیەك كوتوپڕ ‌و غافڵگیرانە بوو، كە بووە هۆی زۆربەی سەركردە پۆپۆلیستەكان بكەونە هەڵەوە، ناكۆكی ‌و مشتومڕی نێوان سەركردە پۆپۆلیستەكان ‌و زاناكان وایكرد پۆپۆلیستەكان لێدوانی ناواقعی بددەن، لای ترەمپ ئەم بابەتە ئەوەندە زەق بوو، كە جۆنسۆن بەراورد بەو كەمتر دەردەكەوت، بەڵام جۆنسۆنیش بەهۆی ناشەفافی ‌و جیاوازی زۆری نێوان قسە‌و كردەوەكانی بەراورد بە سەركردەكانی دیكەی ئەوروپا زۆر بەد كردار بوو.

لە دۆخی ئاساییدا وا هەڵناكەوێ كە سەرجەم وڵاتانی دنیا لە یەك كاتدا رووبەڕووی هەمان بارودۆخ ببنەوە، لەبەرئەوە ئەم پەتا گشتگیرە دەرفەتێكی داوە بە تاك تاک كار و كردەوەكانی هەندێك لە رژێمەكان ‌و سیاسەتمەدارانیان لە رێگەی داتا‌و زانیارییە تازەكانەوە هەڵبسەنگێنن، هەڵبەت هەموان دەزانین كە ئامارەكان تەواو نین، بەڵام هەر بەو داتا ناتەواوانەشەوە دەتوانن ئاستی سەركەوتن یان شكستی سەركردەیەك بە شێوەیەكی رێژەیی هەڵبسەنگێنین، لە داهاتوودا‌و كاتێك ئەم پەتایە كۆتایی پێ دێت، دەتوانین ژمارەكانی تایبەت بە تووشبوان‌و مردوان بە شێوەیەكی وردتر بەدەست بهێنن ‌و كاریگەرییە ئابوورییە درێژخایەنەكانیشی وردتر هەڵبسەنگێنین.

ئێستا ئەگەر نیوزلەندا، پورتوگال و یۆنان ‌و ئەڵمانیا بە ئەمریكا‌و بەریتانیا بەراورد بكەین، ترەمپ‌و جۆنسۆن لە دۆخێكی باشدا نین، چونكە ئەو وڵاتانەی ناومان بردن بەراورد بە ئەمریكا ‌و بەریتانیا زووتر‌و خێراتر كەوتنەخۆ ‌و سوودیان لە بۆچوون ‌و زانستی پسپۆڕ‌و زاناكان وەرگرت، ئەوان خۆیان فش نەدەكردەوە ‌و دەیانویست شەفافیەت لە كارەكانیاندا هەبێت، پۆپۆلیستەكانیش لەبەرئەوەی كەموكووڕییەكانیان زۆر خێرا دەركەوت، ئەگەری قەیرانەكە ببێتە هۆی شكستیان، بەڵام دەبێ ئۆپۆزسیۆنی كارامە ‌و راگەیاندنی لێهاتوو زوو بێتە دەنگ، ئەگەر نا پۆپۆلیستەكان دووبارەی قەیرانەكە دەقۆزنەوە بۆ قایمكردنی جێ پێی خۆیان ‌و لاوازكردنی دیموكراسی‌و بە خەڵەتاندن ‌و خڵەفاندنی خەڵكی دووبارەت لە هەڵبژاردنەكاندا سەركەوتن بەدەست بهێنن. لە دۆخێكی لەم شێوەیەدا پێویستە سیاسەتمەدارانی ئۆپۆزسیۆن شێلگیرانەتر‌و زیاتر تێبكۆشن ‌و دەبێ ئەو رۆژنامەنووسانەش كە كەمتر گرنگی بە ئاكار دەدەن لەوە تێبگەن كە لەم نێوانەدا رۆڵی گرنگیان هەیە.

سەرچاوە: Nebesht.com

 82 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*