سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » لازۆ ئازاد:هه‌رگیز ناتوانم بڵێم كه‌ی بووم به‌ نووسه‌ر

لازۆ ئازاد:هه‌رگیز ناتوانم بڵێم كه‌ی بووم به‌ نووسه‌ر

به‌ بێده‌نگیی ده‌نووسێت، كه‌م ده‌رده‌كه‌وێت، هێنده‌ی له‌ نێو تێكسته‌ شیعرییه‌كانیدا دێته‌ ده‌نگ هێنده‌ نادوێ. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌شێ له‌ نێو هه‌راوزه‌نای ئه‌م دنیایه‌دا ئه‌و بێده‌نگییه‌ی درك بكرێت. له‌ میانی ئه‌م چاوپێكه‌وتنه‌ تایبه‌ته‌ی ئه‌ده‌ب و هونه‌ری كوردستانی نوێدا خۆی باس له‌ سه‌ره‌تاكانی نووسین، بڵاوبوونه‌وه‌ی یه‌كه‌م تێكستی شیعری و ئه‌و هه‌سته‌ی ئه‌و كاته‌ دایگرتووه‌ و پڕۆژه‌كانی داهاتووشی ده‌كات.

سازدانی: ئه‌ده‌ب و هونه‌ر

*چ پاشخانێكی فیكری و هه‌ستیی یان با بڵێم چ خه‌مێكی خودی یان مرۆڤانه‌ لازۆی كرد به‌ شاعیر؟

ئه‌گه‌ر به‌ گشتی قسه‌ بكه‌م من نازانم به‌ ده‌قیقی ئه‌وه‌ی مرۆڤێك ده‌كات به‌ شاعیر چییه‌، به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌ خۆم ئه‌وه‌ی ده‌توانم بیڵێم، ئه‌زموونی من له‌گه‌ڵ نووسیندا له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌ خوێندنه‌وه‌ و جادووی وشه‌ی كتێبه‌ شیعرییه‌كانی شاعیرانی كلاسیكی ناو كتێبخانه‌ بچكۆله‌كه‌ی باپیرم ده‌ستیپێكرد، پاشان گه‌ڕان و كه‌شفكردنی كۆمه‌ڵێ كتێبی تر، كه‌ منیان گیرۆده‌ی خوێندنه‌وه‌ی زیاتر كرد. جگه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ش، بینین به‌و چاوانه‌ی كه‌ ژیان و رووداوه‌كان له‌ په‌نجه‌ره‌یه‌كی زیاتر له‌وانی تره‌وه‌ ده‌بینن هۆكارێكی تر بوو بۆ كۆكردنه‌وه‌ی پاشخانێك له‌ رووداو، چیرۆك و و یاده‌وه‌ری كه‌ كه‌ره‌سته‌ی گرنگن بۆ نووسین. من بڕوام وایه‌ مرۆڤه‌كان گه‌رچی به‌ ته‌نیا خۆیان ئه‌زموونی ئازار و برینه‌ قووڵه‌كانی خۆیان ده‌كه‌ن، به‌ڵام زۆر جار به‌هۆی نزیكی و هاوبه‌شی ئه‌زموونه‌كانه‌وه‌ له‌ شوێنێكدا ده‌توانن له‌و ژانه‌ تێبگه‌ن، كه‌ ئه‌وانی تریش پیایدا تێده‌په‌ڕن. نووسه‌ره‌كان زۆربه‌ی جار به‌ نووسینه‌وه‌ی ئه‌و شكست و ژان و دڵڕه‌قییانه‌ی خۆیان به‌ریكه‌وتوون و تیایدا ژیاون چیرۆكی ئه‌وانی تریش ده‌گێڕنه‌وه‌، ره‌نگه‌ ئه‌مه‌ خۆی به‌شێك بێت له‌ ئه‌فسوونی جوانی و نه‌مریی نووسین. نووسه‌ر له‌ رێگای وشه‌كانییه‌وه‌ ده‌بێته‌ ده‌نگ و سه‌دا بۆ هه‌موو ئه‌وانه‌ش كه‌ زمانێكیان نییه‌ بۆ ده‌ربڕین.

پاشان سه‌باره‌ت به‌وه‌ی چۆن و كه‌ی كه‌سێك ده‌بێته‌ نووسه‌ر یان شاعیر من پێم وایه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی نووسه‌رن جادووی وشه‌ و زمان زۆر پێشتر له‌وه‌ی ببنه‌ نووسه‌ر و یه‌كه‌م تێكستی ئه‌ده‌بی خۆیان بنووسن له‌ ناویاندا كاری خۆی كردووه‌ هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ من سه‌باره‌ت به‌ خۆم هه‌رگیز ناتوانم بڵێم كه‌ی بوومه‌ نووسه‌ر، به‌ڵام ده‌توانم بۆ هه‌میشه‌ ئه‌و رۆژه‌ له‌ خه‌یاڵمدا به‌ سه‌وزی بهێڵمه‌وه‌، كه‌ یه‌كه‌م تێكستی شیعریم تیایدا نارد بۆ بڵاوكردنه‌وه‌.

*ئه‌و یه‌كه‌م رۆژه‌ ساڵی چه‌ند بوو؟

ساڵی 2002 بوو یه‌كه‌م شیعرم نارد بۆ ماڵپه‌ری ده‌نگه‌كان، كه‌ ئه‌و كاته‌ یه‌كێك بوو له‌و پلاتفۆرم و سه‌رچاوه‌ كه‌مانه‌ی زۆرترین تێكست و بابه‌تی ئه‌ده‌بی تیادا بڵاو ده‌كرایه‌وه‌.

ئێستاش به‌ یادهێنانه‌وه‌ی ئه‌و رۆژه‌ ده‌توانم هه‌ست به‌ دڵه‌ خورپه‌ و سك په‌پووله‌كردنی خۆم بكه‌م، كه‌ ئه‌و كات هه‌مبوو، شتێك بوو وه‌ك تامكردنی لێوێك بۆ یه‌كه‌م جار. مه‌گه‌ر ئه‌م هه‌سته‌ تا قیامه‌ت له‌بیر ده‌كرێت؟
دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌و شیعره‌ زۆر ساده‌ و كچانه‌یه‌م كه‌ ده‌رباره‌ی عه‌شقێكی منداڵانه‌وه‌ بێ فێڵ بوو، هه‌روه‌ها گله‌ییه‌كی هه‌رزه‌كاره‌نه‌ش بوو له‌و به‌رامبه‌ره‌مان كه‌ هه‌گیز نازانێت و ناتوانێت وه‌ك خۆمان عاشق بێت، خه‌ونی بوون به‌ نووسه‌ر وه‌ك باڵنده‌یه‌كی بێترس و بزێو رۆژ به‌ دوای رۆژ باڵه‌كانی له‌ ناو سنگمدا زیاتر ده‌جووڵاند.

*شیعر لای تۆ ده‌ربڕینی هه‌سته‌ یان جۆرێكه‌ له‌ شۆڕش، هاوارێكه‌ به‌ رووی دنیای پیاوسالارییدا یان نه‌خێر ته‌نیا ده‌كرێ ده‌ربڕینی هه‌ستی كه‌سێك بێت؟

ئه‌ی ده‌ربرینی هه‌ست به‌هه‌ر جۆر و شێوازێك بێت بۆ خۆی جۆرێك نییه‌ له‌ شۆڕشكردن؟ هه‌رچی ئه‌وه‌ی ده‌نووسرێت سه‌باره‌ت به‌ ئازار، سته‌م و نادادپه‌روه‌ری، هاوارێكه‌ به‌ رووی ئه‌م دنیا توند ئاژۆیه‌دا و راگرتن و زیندووهێشتنه‌وه‌یه‌تی له‌ناو مێژوودا، هاوكات بۆ نمایشكردن و وه‌بیرهێنانه‌وه‌ی جوانییه‌ له‌ ده‌ستچووه‌كان، خه‌ونه‌ به‌دینه‌هاتووه‌كان و ئه‌ندێشه‌ زیندانیكراوه‌كانه‌. هه‌ڵبه‌ت ئه‌و تێكستانه‌ی له‌ لایه‌ن ژنانه‌وه‌ ده‌نووسرێن زۆربه‌ی جاره‌كان جگه‌ له‌ خه‌مێكی خودی هه‌ڵگری ئه‌و مێژووی زوڵم و چه‌وسانه‌وه‌ و نه‌هامه‌تییانه‌شن، كه‌ رووبه‌ڕوویان بوونه‌ته‌وه‌. شیعری من چه‌ند كار له‌سه‌ر خۆم و هه‌سته‌ ناوه‌كییه‌كانم ده‌كات هێنده‌ش كار بۆ ناساندن و بیستنی ئه‌و ده‌نگه‌ سه‌ركوتكراوه‌ی ژنانی دی ده‌كات كه‌ وه‌ك لاله‌ خامۆشكراون.

*له‌ شیعره‌كانی لازۆدا گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كی به‌رده‌وام هه‌یه‌ بۆ ته‌رز و ستایلی رابردوو، رابردوویه‌كی خوێنینیش، ئه‌و ئێلێمنتانه‌ی وه‌ك كه‌ره‌سته‌ی شیعری به‌كاریانده‌هێنیت وێنه‌ی مرۆڤن له‌ سه‌رده‌مانێكی تردا، هۆكاری ئه‌مه‌ چییه‌؟ ئه‌مه‌ نۆستالیژیایه‌ بۆ ئه‌و رۆژانه‌، یاخود ده‌توانی له‌وێوه‌ باشتر وێنا و به‌راوردكاری رۆحی مرۆڤ و هه‌سته‌كانی بكه‌یت؟

پێناسه‌ی ئێمه‌ چییه‌ جگه‌ له‌ رابردوو و یاده‌وه‌ریی و ئه‌و ئه‌زموونانه‌ی به‌ درێژایی ژیانمان له‌گه‌ڵماندا دێن؟ بۆ نووسه‌ر یاده‌وه‌ری یه‌كێك له‌ كه‌ره‌سته‌ زۆر به‌هاداره‌كان بۆ گوزارشتكردن و گێڕانه‌وه‌ی چیرۆكی خۆمان. ئه‌و ناڵین و برینانه‌ی له‌ رابردوودا نه‌مانتوانی بۆیان بلاوێیننه‌وه‌، ئه‌و ئه‌ڤینه‌ ناكامانه‌ی نه‌مانتوانی به‌ چاوه‌كانی خۆمان له‌ نزیكه‌وه‌ بچینه‌ سه‌ر لاشه‌ی مردوویان، نه‌مانتوانی به‌ ده‌نگی به‌رز بۆیان بگرین، دواجار ته‌نیا به‌ ئه‌فسوونی وشه‌ و جادووی نووسین كار له‌سه‌ر تێپه‌ڕاندنیان ده‌كه‌ین. زۆرجار رووداوه‌كان له‌ رووی كاته‌وه‌ ده‌بنه‌ مێژوو، به‌ڵام بۆ خۆمان ده‌بنه‌ زیندان به‌رده‌وام له‌ ناویاندا ده‌بینه‌ خۆڵه‌مێش و دووباره‌ دروستده‌بینه‌وه‌، چونكه‌ به‌هه‌ر هۆكارێك بێت له‌ كاتی خۆیدا كارمان له‌سه‌ر تێپه‌ڕاندنیان نه‌كردووه‌. نووسین ده‌رچه‌ و هه‌توانه‌ بۆ زام و ئه‌و مێژووه‌ تاریكه‌ی هه‌ر یه‌ك له‌ ئێمه‌ له‌ ناوخۆیدا وه‌ك بوركانی تووڕه‌ هه‌ڵمانگرتووه‌. وێناكردنه‌وه‌ی خۆت له‌ سه‌رده‌مه‌ جیاوازه‌كانی بوونتا، گوزارشتكردن له‌و هه‌موو هه‌سته‌ ئاڵۆزه‌ی مرۆڤ خاوه‌نێتی و نازانێت چییان لێبكات، بۆ من وه‌ك نووسه‌ر له‌ رێگای وشه‌ و زمانه‌وه‌یه‌ بۆ كه‌سانێكی تریش ده‌كرێت له‌ رێگای تابلۆ، فیلم، دراما، شانۆ و مۆسیقا، گۆرانی یان هه‌ر شێوازێكی تری ده‌ربرینه‌وه‌ بێت. له‌ راستیدا گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ رابردوو و بۆ یاده‌وه‌ری وه‌ك كه‌ره‌سه‌یه‌كی شیعری بۆ من پێویستییه‌ و تایبه‌تماندی خۆیشی هه‌یه‌.

*بۆچی لازۆ ماوه‌یه‌كی زۆره‌، دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی «كتێبی نووسینه‌وه‌ی هه‌زار و یه‌ك خه‌ون» بێده‌نگه‌؟ ئایا بێده‌نگیش جۆرێكه‌ له‌ نووسین؟

له‌ راستیدا من به‌هۆی خوێندن و كاركردنمه‌وه‌ ماوه‌یه‌كی زۆره‌ نووسینم كه‌متر بڵاوكردۆته‌وه‌، به‌ڵام نووسین پڕۆسه‌یه‌كی به‌رده‌وام و رۆژانه‌یه‌ له‌ ناو مندا و له‌وپه‌ڕی بێده‌نگیشمدا له‌گه‌ڵ دنیای ده‌ره‌وه‌دا له‌ناو دنیای خۆمدا وه‌ك تۆفانه‌. جگه‌ له‌م هۆكاره‌ی سه‌ره‌وه‌ من بڕوای ته‌واوم به‌ بێده‌نگی هه‌یه‌ ئه‌و كاتانه‌ی نووسه‌ر ناتوانێت نووسینه‌كانی پێشووتری خۆی تێپه‌ڕێنێت یان جیاواز و داهێنه‌رانه‌تر كار بكات. له‌ راستیدا بێده‌نگیی له‌م كاتانه‌دا ئه‌ركێكی ئه‌خلاقی و پێویسته‌ هه‌م به‌رامبه‌ر خۆمان و هه‌م به‌رامبه‌ر خوێنه‌ره‌كانیشمان.

*شیعری شاعیرانی ئێستای كورد (كه‌ هێشتا له‌ ژیاندا ماون) كامه‌یانت به‌ دڵه‌ و به‌ سه‌رنجدانی ورده‌وه‌ ده‌یانخوێنیته‌وه‌؟

بێگومان وه‌ك كورد كۆمه‌ڵێك شاعیری تایبه‌ت و جوانمان هه‌ن كه‌ من به‌رده‌وام تێكسته‌كانیان ده‌خوێنمه‌وه‌ و به‌لامه‌وه‌ گرنگه‌ ئاگاداری نووسینه‌كانیان بم.
به‌ختیار عه‌لی، دلاوه‌ر قه‌ره‌داغی، ماردین ئیبراهیم، ته‌ڵعه‌ت تاهیر، هێرۆ كورده‌، نه‌زه‌ند به‌گیخانی، ته‌رزه‌ جاف، رامیار مه‌حمود، ئاریان ئه‌بوبه‌كر ئه‌و ناوانه‌ن. به‌ڵام ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ من تێكستی كه‌سانیتر ناخوێنمه‌وه‌ به‌ڵكو وه‌ك شاعیر ئاگاداری هه‌موو هه‌وڵێكی نوێشم نه‌ك ته‌نیا له‌ ژانری شیعردا به‌ڵكو له‌ رۆمان و چیرۆكیشدا.

*تۆ ماوه‌یه‌كی زۆره‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی كوردستان ده‌ژیت، به‌ر ئه‌ده‌بی وڵاتانی تر كه‌وتوویت، ئه‌گه‌ر له‌ نێوان ژانری شیعری ئه‌و وڵاتانه‌ و شیعری كوردیدا به‌راوردێك بكه‌یت، چی ده‌بینیت وه‌كو جیاوازی؟

بێگومان ئه‌م پرسیاره‌ گرنگه‌ و بۆ توێژینه‌وه‌یه‌كی ئه‌كادیمی له‌ ئه‌ده‌بیاتی جیهانیدا گونجاوتر و باشتره‌، به‌ڵام ده‌توانم بڵێم ده‌كرێت جیاوازی به‌رچاو ببینین له‌ ده‌قی كوردیدا له‌گه‌ڵ ده‌قێكی سویدی یان ئینگلیزی.
گه‌ر به‌كورتی وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ت بده‌مه‌وه‌، وێناكردنه‌وه‌ی ژیان لای نووسه‌رێكی سویدی یان ئینگلیز زۆر جار هێنده‌ ساده‌ ده‌بێته‌وه‌ هه‌ر هێنده‌ی په‌پووله‌پایزه‌یه‌ك ده‌بێت هه‌روه‌ها زۆرجار كه‌ره‌سه‌ی نووسین لای ئه‌وروپییه‌كان بۆ نموونه‌ گوڵ خۆیه‌تی نه‌ك ئازاری گوڵ، په‌پووله‌ خۆیه‌تی نه‌ك ئازاری فڕین، ئاسك خۆیه‌تی نه‌ك زامی راوكردنه‌كه‌ی. تراژیدیا و مێژووی ئه‌و هه‌موو نادادپه‌روه‌ریی و چه‌وساندنه‌وه‌یه‌ی به‌رامبه‌ر مرۆڤی كورد كراوه‌ بێگومان كاریگه‌ری و زه‌خمی خۆی جێده‌هێڵێت و دواتریش له‌ نووسینێكماندا وێنای خۆی ده‌كاته‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ زۆرجار گه‌ر وریا نه‌بین جوانییه‌كان له‌ تێكستی ئێمه‌دا هێند بچووك و ساده‌ ده‌بنه‌وه‌ تا ئاستی كروزانه‌وه‌، تا ئاستی پاڕانه‌وه‌ و هانا بۆ بردن كه‌ ئه‌مه‌ له‌ تێكستی رۆژئاواییدا كه‌متر ده‌بینرێت.

*له‌ شیعره‌كانی تۆدا جۆرێك له‌ دابڕان هه‌یه‌ له‌ نێوان یه‌كه‌م دیوانی هاوبه‌شتدا به‌ ناوی كراس ره‌ش له‌گه‌ڵ دوایین كتێبی شیعریتدا. ئه‌م بازدانه‌ به‌ره‌نجامی چییه‌؟

هه‌ڵبه‌ت ئه‌زموونی ژیانی خۆم دوای نووسینی (كراس ره‌ش) و به‌ركه‌وتنم له‌گه‌ڵ زام و شكستی نوێ، هه‌روه‌ها جوانییه‌كانی هه‌ستانه‌وه‌ و سه‌ركه‌وتنیش هۆكاری ئه‌و جیاوازییه‌ن كه‌ له‌ نێوان ئه‌و كتێبه‌ و( شازاده‌ی كۆشكی ره‌ش دا) ده‌بینرێت. بێگومان ئه‌وه‌ش گرنگه‌ هه‌موو جارێك نوێبوونه‌وه‌ له‌ فیكر و زمان، وێنا وشه‌سازیماندا رووبدات.

*هیچ پڕۆژه‌یه‌كی شیعری، یا هه‌ر ژانرێكی تری ئه‌ده‌بیت هه‌یه‌ بۆ داهاتوو؟

له‌ ئێسته‌دا چه‌ند پڕۆژه‌یه‌كی نووسینم له‌به‌رده‌سته‌ كه‌ یه‌كێكیان له‌ جۆری تێكستی ئه‌كادیمییه‌ و له‌ بواری خوێندنه‌كه‌ی خۆمدایه‌، ئه‌وی تریشیان تێكستی ئه‌ده‌بییه‌. ده‌رباره‌ی هه‌ردوو پڕۆژه‌كه‌ ئێستا نامه‌وێت هیچیان له‌ باره‌وه‌ بڵێم به‌ڵام هیوادارم له‌ ئاینده‌یه‌كی نزیكدا چاپ و بڵاو ببنه‌وه‌.

 113 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*